فراز و فرود شیر و خورشید بر پرچم ایران

فرارو- علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی در جریان نشستی که با حضور عباس عراقچی و چند شخصیت دیپلمات در زمینه تاریخ روابط خارجی ایران برگزار شده بود اشاره‌ای به نماد شیر و خورشید داشت و آن را متعلق به جمهوری اسلامی و با ریشه‌ای مربوط به حضرت علی (ع) و خدا و دین دانست.

به گزارش فرارو، این اظهارات در حالی مطرح شد که پرچم ایران با نماد شیر و خورشید از سوی طرفداران پهلوی مورد استفاده قرار می‌گیرد و صالحی درواقع بر این تأکید می‌کرد که این نمادی متعلق به جمهوری اسلامی و با ریشه ایرانی-اسلامی است که دیگران به اشتباه آن را در دست گرفته‌اند. اما این نماد شیر و خورشید از کجا آمده و چطوری پایش به پرچم ایران باز شد؟ آیا این نماد از ابتدا به همین شکل شناخته شده امروز بود؟ این نماد چه ارتباطی با حضرت علی و مظاهر دینی دارد؟

یک ریشه به قدمت باورهای بشر

نمادهای حیوانی و آسمانی در فرهنگ‌های مختلف جهان ریشه‌ای به قدمت انسان هوشمند دارند. از نقاشی‌های غارهای 100 هزارساله تا سفال‌نگاره‌های نخستین تمدن‌های بشری بین‌النهرین و دره رود نیل در هزاره پنجم پیش از میلاد، تصاویر حیوانات و اجرام آسمانی بخشی مهم از نمادگرایی و نماد سازی بشر بوده است. در این میان برخی از جانوران و اجرام آسمانی به علت جایگاهی که در زندگی بشر داشته‌اند پیش‌تر از همه در این نمادگرایی حضور داشته‌اند.

خورشید از همان ابتدا برای انسان نخستین مظهری از شکوه، روشنایی بی‌کران و گرمای زندگی‌بخش بود. انسان نخستین خیلی زود به این پی برد که خورشید او را از تاریکی هراسناک می‌رهاند و با گرمایش او را از سوز سرما حفظ می‌کند. در واقع این خورشید بود که به همه چیز زندگی می‌بخشید و ضامن تداوم آن بود.

تجربه انسان نخستین علاوه بر اجرام آسمانی او را با موجودات زمینی هم آشنا می‌کرد. حیوانات بخش جدایی ناپذیر از زندگی انسان‌های نخستین بودند و این را غارنگاره‌های چندصدهزارساله به خوبی به اثبات می‌رساند. انسان نخستین حیوانات را موجوداتی الهی تصور می‌کرد که هریک نمادی از ویژگی خدایان بر روی زمین بودند. گاو نمادی از بخشش و زندگی بود، عقاب سرعت و عروج و شیر هم قدرت و شکوه.

به مرور با شکل‌گیری نخستین اجتماعات انسانی این نمادسازی‌ها در جریان ارتباطات انسانی عمومیت یافت و کم کم برخی از این نمادها معنا و مفهوم بین تمدنی پیدا کرد. خورشید و شیر که تقریبا مفاهیمی برگرفته از تجربه زیسته بسیاری از انسان‌های نخستین بودند در تحول جدید بشری یعنی شکل‌گیری جوامع پیچیده جایگاه خود را با همان معنی قدیم در ساختار جدید حفظ کردند. خورشید با همان مفهوم شکوه آسمانی خود تبدیل به نمادی برای قدرت و حکومت شد. شیر نیز به همین شکل مفهوم قدرت زمینی خود را به نخستین ساختارهای حکومتگر منتقل کرد.

نماد شیر از هزاره پنجم پیش از میلاد در منطقه خاورمیانه بر روی بناها و آثار بازمانده از حکومت‌های این منطقه همچون سومر، اکد و عیلام دیده می‌شود. جالب اینجاست در همین آثار باز به صورت جداگانه شاهد بازنمایی خورشید به عنوان نمادی از شکوه و عظمت حکومت هستیم.

اولین شیر و خورشید ایران

برای رهگیری اولین نماد شیر و خورشید در کنار هم در تاریخ بشر کار ساده‌ای نداریم اما از روی آثار شناخته شده بشری می‌توان برخی آثار را شناسایی کرد. در اثری مربوط به تمدن «هیتی نو» (950 -850 پیش از میلاد) که در بین النهرین و شمال آن حکومت می‌کرد، نگاره‌ای حیرت‌انگیز از خدایان خورشید و ماه را می‌بینیم که بر روی پشت یک شیر ایستاده‌اند.

تحقیقات باستان‌شناسی و نمادشناسی تأکید دارد که در منطقه کنونی خاورمیانه آثار متعددی از نگاره‌های شیر و خورشید در کنار هم بدست آمده که حکایت از یک پیوستگی میان این دو در باورهای مردمان باستانی منطقه دارد. خورشید نماد شکوه آسمانی و شیر نماد شکوه و قدرت زمینی بود. این دو در کنار یکدیگر نمادی از حمایت و شاید تایید آسمان و زمین بودند که می‌توانست مشروعیت بخش حکومت باشد.

در ایران قدیمی‌ترین اثری که شیر و خورشید را در کنار یک‌دیگر نشان می‌دهد مربوط به نقش مهری از دوران اردشیر دوم هخامنشی (قرن چهارم پیش از میلاد) است که ایزدبانوی آناهیتا را در برابر پادشاه و ایستاده بر روی شیر و در درون یک خورشید نشان می‌دهد. این نخستین حضور شناخته شده شیر و خورشید در کنار هم و در یک نگاره ایرانی محسوب می‌شود. این اثر به خوبی نشان می‌دهد که نمادگرایی‌هایی مردمان باستان از مصر تا ایران برای مفاهیمی چون قدرت و شکوه تقریبا یکسان بوده است.

فراز و فرود شیر و خورشید بر روی پرچم ایران

با ورود اسلام به ایران نماد شیر و خورشید به حیات خود در باورهای ایرانی ادامه داد اما برای مدتها این تداوم بیشتر در موضوعات ستاره‌شناسی و طالع‌بینی بود. در نسخه‌های مصور بعضی از کتاب‌های ستاره‌شناسان قدیم ایرانی مانند ابومعشر بلخی (قرن نهم میلادی) و عبدالرحمن صوفی تصویری از شیر و خورشید (خورشید در برج حمل) دیده می‌شود که شباهت بسیار زیادی به نقش کنونی دارد.

در قرن 12 میلادی شیر و خورشید باز به عنوان نمادی سیاسی بر روی سکه سلاجقه دیده شد تا اینکه برای اولین بار این نقش بر روی یک پرچم در برگی از شاهنامه فردوسی مربوط به سال 1423 میلادی دیده شد. در واقع این سند قرن پانزدهمی قدیمی‌ترین مدرک استفاده از شیر و خورشید بر روی پرچم ایران است. اندکی بعد یعنی در سال 1460 میلادی باز این نماد بر روی پرچم تیموریان دیده شد.

وقتی شاه اسماعیل صفوی در قرن شانزدهم میلادی برای اولین بار پس از ساسانیان یک حکومت یکپارچه و متمرکز در ایران شکل داد، نمادسازی‌های سیاسی نیز تغییر کرد. شاه تهماسب فرزند و جانشین شاه اسماعیل، گوسفند و خورشیدی را احتمالا به نشانه تولدش در برج حمل بر بیرق سبز صفویان نهاد. اندکی بعد شیر جایگزین گوسفند شد و از زمان شاه عباس اول این نماد جایگاه خود را بر روی پرچم ایران تثبیت کرد.

در دوره صفویه نماد شیر و خورشید فاقد هرگونه سلاحی بود اما از دوره قاجار و شاید هم زندیه به این نماد شمشیری نیز اضافه شد تا بیش از پیش بر عنصر قدرت تاکید شود. شاید این اقدام مربوط به دوران قاجاریه و فتحعلیشاه (دومین پادشاه قاجار) باشد که کشور درگیر جنگ‌های متعدد با روسیه تزاری شد و بدین شکل شاید می‌خواستند بر روحیه جنگاوری ایرانیان تأکید کنند.

به هر روی نماد شیر و خورشید که از زمان شاه عباس صفوی جایگاهش بر روی پرچم ایران را یافت در دوره زندیه و سپس قاجاریه این جایگاه را ثبیت کرد. در دوران مشروطیت و شکل‌گیری مجلس، موضوع پرچم نیز در اصل پنجم متم قانون اساسی گنجانده شد و به طور رسمی و قانونی پرچم ایران را این گونه تعریف کرد:‌ "الوان رسمی بیرق ایران سبز و سفید و سرخ و علامت شیر و خورشید است."

در سال‌های پایانی حکومت پهلوی، طرح شیر و خورشید دچار تغییرهایی شد تا با طراحی مدرن روی پرچم قرار گیرد. با پیروزی انقلاب، شیر و خورشید در سال ۱۳۵۹ از پرچم ایران حذف شد و جایش را به طرحی گرافیکی از کلمه الله داد. اصل ۱۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی، پرچم رسمی ایران را "به رنگ‌های سبز و سفید و سرخ با علامت مخصوص جمهوری اسلامی و شعار الله اکبر" تعریف کرده است.

منشاء شیر و خورشید کجاست؟

همانگونه که پیشتر اشاره شد، نماد شیر و خورشید در ابتدا با باورهای انسان به مفاهیمی همچون قدرت و شکوه و عظمت گره خورده بود که باعث می‌شد انسان نسبت به آنها حس احترام و حتی تقدیس داشته باشد. این موضوع ریشه در زندگی روزمره انسان داشت برای همین در نگاه عامه مردم شیر و خورشید بیش از همه نمادهایی مربوط به ستاره‌شناسی و طالع بینی تلقی می‌شد.

همین باور با شکل‌گیری نخستین جوامع بشری و ساختارهای سیاسی کمی پیچیده‌تر شد و با ایده‌های ریشه‌ الهی قدرت و همچنین پیوند دین و سیاست پیوند یافت. توسعه علم ستاره شناسی بشر و پیچیده‌تر شدن ساختارهای سیاسی نمادسازی شیر و خورشید را نیز گسترده‎‌تر کرد و از جغرافیدانان تا منجمان و روحانیون و سیاسیون مفهوم‌سازی خود را این این نماد پیش می‌بردند.

ارتباط شیر و خورشید به ستاره‌شناسی و طالع‌بینی در ابتدا شایع‌ترین خوانش از این نماد در میان ایرانیان دوران میانه بود. اصطلاح قمر در عقرب که در فارسی رایج است، به پدیده نجومی عبور ماه از مقابل صورت فلکی عقرب اشاره و از "نحوست و بدشگونی" حکایت دارد. حالت برعکس که کمتر به آن ارجاع داده می‌شود، "شمس در اسد" یا "خورشید در خانه شیر" است. بر عکس قمر در عقرب که هر ماه رخ می‌دهد، شمس در اسد سالی یک بار است در مرداد ماه و "نویدبخش شگون و خوش یمنی". همین موضوع سبب شد تا نماد شیر و خورشید به محبوبیت زیادی در میان عامه مردم و حتی طبقه حاکمان در ایران برسد و و ریشه آن نیز بیشتر با موضوعات ستاره‌شناسی دانسته شود. 

تا دوران صفوی که دوران جدیدی در تاریخ سیاسی و مذهبی ایران محسوب می‌شود، خوانش و نمادسازی از نماد شیر و خورشید تقریبا به همین منوال پیش رفت تا اینکه با رسمی شدن مذهب تشیع در ایران خوانش جدیدی هم از این نماد صورت گرفت. در خوانش شیعی دوران صفویه، شیر نمادی از حضرت علی (ع) تلقی شد. خورشید هم نماد نور، شکوه و مشروعیت یعنی همان خدا بود. اضافه شدن شمشیر نیز که بعدها صورت گرفت در پیوستگی با همان شیر یا نماد حضرت علی (ع) و نشان دادن قدرت و شجاعت و عدالت بود که از صفات بارز امام اول شیعیان بود.

روی هم رفته نماد شیر و خورشید سفری از هزاره‌های دور و شاید به قدمت انسان هوشمند را از جایی ناشناخته در خاورمیانه آغاز کرد اما این تنها سرزمین ایران بود که توانست آن را به خوبی با باورهای خود درآمیزد و آن را به نمادی ملی بدل سازد.