فرارو | سیر تا پیاز واکسن کرونا؛ از واکسن مدرنا تا فایزر و واکسن کرونا چین و روسیه
واکسن‌های کرونا که در مراحل آخر آزمایش هستند تزریقی در دو نوبت بوده‌اند. در واکسن کرونا اسپوتنیک فاصله دو تزریق پنج روز، در واکسن کرونا سینوواک دو هفته، در واکسن کرونا فایزر سه هفته و در واکسن مدرنا و واکسن استرازنکا و دانشگاه آکسفورد چهار هفته است. شرکت آمریکایی جانسون و جانسون دو واکسن در دست ساخت دارد که یک نوع آن تک‌نوبتی است. انتظار می‌رود نتایج اولیه آزمایش واکسن‌های جانسون و جانسون و واکسن استرازنکا و دانشگاه آکسفورد بزودی منتشر شوند.
تاریخ انتشار: ۱۴:۴۶ - ۲۸ آبان ۱۳۹۹

از هفته پیش شرکت‌های داروسازی خبر داده‌اند که نتایج اولیه مرحله سوم و آخر کارآزمایی بالینی نشان داده واکسن‌شان در بیش از نود درصد موارد از سرایت کرونا جلوگیری و پاسخ ایمنی ایجاد کرده است. این باعث بحث و سوال‌های زیادی شده است که به مهم‌ترین آن‌ها می‌پردازیم.

به گزارش بی بی سی، به گفته سازمان بهداشت جهانی در دنیا ۱۵۰ واکسن کرونا در دست ساخت هستند که برای آزمایش آن‌ها ۴۸ کارآزمایی در جریان است.

در جدول زیر مهمترین واکسن‌های کرونا را که به تولید نزدیک هستند یا تولیدشان شروع شده می‌توانید ببینید.
واکسن کرونا؛ از سیر تا پیاز

چرا واکسن مهم است؟

برای مهار همه‌گیری جهانی ویروسی مثل این ویروس که اسم رسمی‌اس سارس-کرونای-۲ است، تقریبا اتفاق‌نظر وجود دارد، تنها راه، مصون شدن درصد زیادی (۶۵ درصد به بالا) از جمعیت است، همان که به آن ایمنی گله‌ای یا جمعی می‌گویند.

این ایمنی از دو راه ایجاد می‌شود، یکی ابتلای جمعیتی بزرگ به بیماری است، اما کرونا بسیاری را روانه بیمارستان کرده و جان بسیاری را گرفته است. اگر این رویکرد در پیش گرفته شود، جمعیت مصون خواهد شد، اما بسیاری از کسانی که با وجود سالمندی یا بیماری‌زمینه‌ای می‌توانند سال‌ها عمر مفید و فعال داشته باشند جان خود را از دست می‌دهند. راه دوم واکسیناسیون سراسری است.

تازه‌ترین اخبار درباره واکسن کرونا چیست؟

هفته پیش شرکت آمریکایی فایزر که با همکاری شرکت آلمانی بیواِن‌تک واکسن کرونا ساخته است گفت نتایج اولیه نشان می‌دهند این واکسن در ۹۱ درصد موارد از سرایت بیماری پیشگیری کرده است. شرکت آمریکایی مدرنا هم دیروز گفت نتایج اولیه مرحله آخر ازمایش انسانی نشان می‌دهند که واکسن این شرکت در نزدیک به ۹۵ درصد موارد موفق بوده است.

با تکمیل شدن نتایج کارآزمایی‌های بالینی یا پس از شروع واکسیناسیون گسترده میزان کارایی واکسن‌ها ممکن است ارقام اعلام‌شده تغییر کنند.

واکسن کرونا؛ از سیر تا پیازچه چیز اولین است؟

واکسن‌های فایزر و مُدرنا اولین واکسن‌های کرونا نیستند، اولین واکسن کرونا که اعلام کرد نتایج‌اولیه حاکی از ۹۲ درصد مصونیت بوده واکسن روسی اسپوتنیک پنج است. روسیه واکسیناسیون با این واکسن را شروع کرده است.

اما واکسن‌های فایزر و مدرنا از یک نظر اولین هستند، این‌ها اولین واکسن‌های اِم‌آراِن‌اِی (آراِن‌اِی پیام‌رسان) هستند. در واکسن‌های سنتی برای آشنا و تحریک کردن سیستم ایمنی، از قسمتی از ساختار ویروس استفاده می‌شود از ویروس ضعیف یا کشته‌شده یا سم ضعیف‌شده ویروس از این رو به آن واکسن آر‌اِن‌اِی می‌گویند. در واکسن‌های اِم‌آراِن‌اِی از بخشی از رمز ژنتیکی ویروس استفاده می‌شود که بیماری‌زایی ندارد و در داخل بدن تکثیر می‌شود و سیستم ایمنی با آن آشنا می‌شود و راه خنثی کردنش را یاد می‌گیرد؛ بنابراین وقتی خود ویروس کرونا وارد بدن شود سیستم ایمنی آن را شناسایی می‌کند.

در ساخت واکسن اسپوتنیک از دستکاری ژنتیکی دو نوع آدنوویروس استفاده است. با این دستکاری این ویروس‌ها به کرونا شباهت پیدا می‌کنند، اما بیماری‌زایی آن را ندارند. سیستم ایمنی وقتی با این ویروس در تماس قرار می‌گیرد آن را شناسایی می‌کند و بر ضدش فعال می‌شود. بعد اگر سیستم ایمنی با ویروس کرونا مواجه شود به دلیل همان شباهت می‌تواند آن را شناسایی و خنثی کند. به خاطر داشته باشید یکی از دلایلی که کرونا چنین همه‌گیری‌ای ایجاد کرده این است که ویروس نوظهور بوده و سیستم ایمنی انسان‌ها با آن آشنا نیست.

واکسن ساخت شرکت چینی سینوواک از ویروس خنثی شده برای ایجاد پاسخ ایمنی استفاده می‌کند که روش سنتی تولید واکسن است.

واکسن کرونا؛ از سیر تا پیاز

آیا این واکسن‌ها ضرر یا عوارض جانبی دارند؟

شرکت‌های سازنده که واکسن را در تعداد قابل‌ملاحظه‌ای آزمایش کرده‌اند می‌گویند واکسن‌هایشان بی‌ضرر بوده و عارضه جانبی مهم ایجاد نکرده است. هیچ دارو یا واکسنی بدون عارضه جانبی نیست و مسئله این است که این عوارض چقدر نادر یا شایعند و چقدر خفیف یا جدی؛ بنابراین این واکسن‌ها هم حتما در عده‌ای ایجاد تب، سردرد، بدن‌درد، ضعف و بی‌حالی، درد یا حساسیت محل تزریق و امثال آن را ایجاد می‌کند، اما این عوارض جدی نیستند. در نظر داشته باشید که کار واکسن برانگیختن پاسخ ایمنی است یعنی همان اتفاقی که در بیماری‌های عفونی می‌افتد بنابراین نوعی احساس کسالت پس از تزریق واکسن عجیب نیست.

در مورد عوارض جانبی در درازمدت هیچ‌کدام از واکسن‌ها آنقدر در طول زمان استفاده نشده‌اند که جواب این سوال مشخص باشد. این در آینده و با بررسی‌های بیشتر مشخص خواهد شد.

واکسن کرونا؛ از سیر تا پیاز

چه سوال‌هایی هنوز بی‌جوابند؟

اینکه آیا واکسن تمام گروه‌های سنی را یکسان ایمن می‌کند؟ آیا واکسن در تمام گروه‌های سنی هم از ابتلا جلوگیری می‌کند هم از سرایت یا اینکه فقط باعث جلوگیری از سرایت می‌شود؟ ایمنی واکسن چه مدت پایدار می‌ماند و کِی کم می‌شود یا از بین می‌رود؟

برای پاسخ دادن به تمام اینها، واکسن باید مدتی نسبتا طولانی در جمعیت بزرگی امتحان شده باشد.

واکسن کرونا کِی به ما می‌رسد؟

بیشتر کشور‌های دنیا در حال برنامه‌ریزی و آماده شدن برای واکسیناسیون وسیع هستند. بجز کشور‌هایی مثل چین و روسیه که این کار را آغاز کرده‌اند، سایر کشور‌ها بر حسب امکانات، وسعت و جمعیت خود مشغول برنامه‌ریزی هستند. این کار به بسیج و تدارکات و پشتیبانی وسیعی نیاز دارد.

کشور‌های غربی در بهترین حالت از ابتدای سال ۲۰۲۱ یعنی تقریبا از اویل دی ماه واکسیناسیون را شروع می‌کنند.

در ایران و افغانستان هم مثل بسیاری از کشور‌ها مشخص نیست چه موقع امکان واکسیناسیون همگانی فراهم شود، اما آن‌ها هم مثل بقیه قاعدتا آماده می‌شوند.
واکسن کرونا؛ از سیر تا پیاز

آیا واکسن کرونا برای همه مناسب است؟

این یکی از مسائل مهمی است که دولت‌ها باید درباره‌اش تصمیم بگیرند. با توجه به اینکه در ابتدا هیچ کشوری واکسن کافی برای واکسیناسیون تمام جمعیتش را ندارد بنابراین باید اولویت‌بندی کرد. این کار در هر کشوری بر اساس شرایط و امکانات و ویژگی‌های جمعیتی و جغرافیایی متفاوت خواهد بود. مثلا در بریتانیا می‌توان گفت که واکسن ابتدا به سالمندان، افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای و مزمن و دیگر گروه‌های اسیب‌پذیر و کادر بهداشت و درمان و مراقبت تزریق شود و افراد زیر پنجاه سال سالم در پایین فهرست اولویت باشند.

واکسن تزریقی است یا خوراکی؟ چند نوبت باید واکسن زد؟

تاکنون تمام واکسن‌های کرونا که در مراحل آخر آزمایش هستند تزریقی در دو نوبت بوده‌اند. در واکسن اسپوتنیک فاصله دو تزریق پنج روز، در واکسن سینوواک دو هفته، در فایزر سه هفته و در واکسن مدرنا و واکسن استرازنکا و دانشگاه آکسفورد چهار هفته است. شرکت آمریکایی جانسون و جانسون دو واکسن در دست ساخت دارد که یک نوع آن تک‌نوبتی است. انتظار می‌رود نتایج اولیه آزمایش واکسن‌های جانسون و جانسون و واکسن استرازنکا و دانشگاه آکسفورد بزودی منتشر شوند.

چه مشکلاتی بر سر راه واکسیناسیون هستند؟

تقریبا تمام واکسن‌ها از تولید به مصرف باید سرد بمانند و حفظ زنجیره سرمایی در سلامت و کارایی واکسن بسیار اهمیت دارد. در واکسن‌های رایج مثل واکسن سه‌گانه این دما حدود ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد است، اما واکسن فایزر باید در منفی هشتاد و واکسن مدرنا در منفی بیست درجه سانتی‌گراد نگهداری شوند. برای باز شدن یخ این واکسن‌ها واکسن فایزر را می‌توان پنج روز و واکسن مدرنا را یک ماه پیش از تزریق در یخچال معمولی نگهداری کرد. با این حال سرمای زیادی که این دو واکسن نیاز دارند نقطه ضعف محسوب می‌شود. علاوه بر اینکه هزینه را بشدت بالا می‌برد، در بسیاری از کشور‌های دنیا استفاده وسیع از چنین واکسن‌هایی بسیار دشوار میشود بخصوص در کشور‌های گرمسیر یا مناطق صعب‌العبور یا کشور‌هایی که زیرساخت‌های توسعه کافی نیستند.

مشکل دیگر دونوبتی بودن واکسن‌هاست. همه چیز از واکسن و سرنگ گرفته تا نیروی آموزش دیده و زمان، دو برابر می‌شود. یکی از مشکل‌های واکسن‌های دو یا چند نوبتی است که به دلایل مختلف ممکن است فرد نوبت‌های بعدی را دریافت نکند.

واکسن کرونا؛ از سیر تا پیاز

آیا دیگر نیازی به ماسک یا فاصله اجتماعی نیست؟

تا اطلاع ثانوی نیاز هست. اول اینکه هنوز آزمایش انسانی این واکسن‌ها به پایان نرسیده و تولید آن در حدی نیست که برای بیشتر جمعیت دنیا کافی باشد. مدتی طول می‌کشد تا هر کشوری بیشتر جمعیتش را واکسینه کند.

دوم اینکه این همه‌گیری جهانی است، یعنی این کافی نیست که ما واکسن زده باشیم و خیالمان از کرونا راحت شده باشد. اگر جمعیت زیادی در دنیا واکسینه نشوند کرونا همچنان در گردش خواهد بود و اگر جهش قابل‌ملاحظه‌ای بکند ما هم که واکسن زده‌ایم ممکن است دیگر مصونیت نداشته باشیم.

در خوش‌بینانه‌ترین حالت به نظر می‌رسد حداقل یک سال دیگر ماسک و فاصله اجتماعی ضروری باشند.

آیا واکسن کرونا را به همه افراد می‌توان تزریق کرد؟

آزمایش واکسن‌ها که به پایان برسد بهتر می‌توان به این سوال جواب داد. در برخی افرادی که سیستم ایمنی‌شان به دلایل مختلف خوب کار نمی‌کند ممکن است این واکسن توصیه نشود. بسیاری از واکسن‌ها را به زنان باردار هم می‌توان تزریق کرد، اما در مورد این واکسن‌ها باید منتظر نتیجه نهایی آزمایش‌ها و توصیه شرکت سازنده بمانیم. با اینکه تقریبا در همه جای دنیا زنان باردار در بین گروه‌های آسیب‌پذیر قرار گرفته‌اند، اما شواهدی نیست که زنان باردار بیشتر از دیگران در معرض خطر بیماری سخت باشند.

واکسن کرونا؛ از سیر تا پیاز

اگر ویروس جهش کند چه؟

چنین جهشی اتفاق افتاده، در مینک‌های پرورشی در دانمارک که از طریق انسانی دچار همه‌گیری کرونا شدند، پنج جهش دیده شد که یکی از این جهش‌ها که به خوشه پنج معروف شده باعث نگرانی شده است. ویروس کرونا یک پروتئین خارمانند دارد که مثل قلاب، آن را به سلول انسان وصل می‌کند. برخی واکسن‌ها همین پروتئین خارمانند را بازنمایی می‌کنند تا سیستم ایمنی با آن اشنا و سپس بر ضدش وارد عمل شود. بعد اگر ویروس کرونا وارد بدن شود سیستم ایمنی مانع می‌شود که قلابش به سلول‌های بدن گیر کند. اگر تغییری در این قلاب ایجاد شود ممکن است واکسن را بی‌تاثیر کند. دانمارک البته تمام مینک‌ها را کُشت و منطقه بزرگی که این اتفاق در آن افتاده بود را قرنطینه کرد. شواهدی هم دیده نشده که این جهش تاثیری بر بیماری‌زایی ویروس گذاشته باشد.

کرونا هم مثل همه ویروس‌ها جهش می‌کند و اگر در آینده جهش مهمی بکند باز هم ممکن است واکسن مفید باشد، علائم بیماری را خفیف‌تر و نیاز به بستری و مراقبت ویژه و احتمال مرگ را کاهش دهد چرا که واکسن تاحدی سیستم ایمنی را با ویروس کرونا آشنا کرده است.

چرا بازار‌های مالی ترقی کردند؟

هفته پیش که فایزر خبر از نتایج امیدوارکننده واکسنش داد، بازار‌های مالی ترقی قابل‌ملاحظه‌ای کردند بخصوص در زمینه‌های مربوط به گردشگری مثل شرکت‌های هوایی و هتلداری. این خوش بینی ایجاد شد که دوباره رونق به این بخش‌ها برگردد که یکی از بیشترین لطمه‌ها را از همه‌گیری کرونا خورده‌اند. سهام شرکت‌های سازنده واکسن یا شرکت‌های مرتبط هم ترقی کرد. البته پس از چند روز این هیجان فرونشست، اما خبر واکسن مُدرنا باز هم رونقی دیگر به آن داد.

اخبار واکسن را چگونه پیگیری کنیم؟

بزودی خبر نتایج واکسن‌های آزمایشی دیگری را می‌شنویم، واکسن جانسون و جانسون، واکسن استرازنکا و دانشگاه آکسفورد و واکسن سینوواک بیوتک چین را؛ آن‌ها برخی ویژگی‌ها و نتایج اولیه آزمایش انسانی واکسن خود را اعلام می‌کنند.

بجز این باید منتظر اعلام برنامه واکسیناسیون در کشور محل سکونتمان باشیم و اینکه بر حسب سن و سلامت در اولویت‌های اول هستیم یا ثانوی.

واکسن کرونا؛ از سیر تا پیاز

ویروس کرونا با پروتئین خارمانند خود (زرد) به گیرنده آنزیم دوی مبدل آنژیوتانسین سلول (قرمز) می‌چسبد

کدام واکسن بهتر است؟

به این سوال پاسخ درستی نمی‌توان داد، چون نیاز به گذشت زمان و تزریق واکسن به جمعیت قابل‌ملاحظه‌ای دارد. سازندگان تقریبا تمام واکسن‌های مهم که در جدول بالا دیدید می‌گویند واکسن‌شان کارایی زیادی داشت بدون عوارض جانبی جدی.

اینکه کدام واکسن یا واکسن‌ها در کشور محل سکونت ما در دسترس قرار بگیرند به عوامل زیادی بستگی دارد و دولت‌ها باید درباره‌اش تصمیم بگیرند. اگر کشوری خود تولیدکننده واکسن باشد احتمالا بیشتر از واکسن خود استفاده خواهد کرد. البته الان که در مراحل اولیه هستیم و واکسن کم است، برخی کشور‌ها مثل بریتانیا از چند شرکت مختلف واکسن پیش‌خرید کرده‌اند.

مسئله دیگر هزینه و امکانات و زیرساخت‌ها هستند. برخی دولت‌ها ممکن است واکسن‌های ارزان‌تر یا فراوان‌تر را برای واکسیناسیون سراسری مناسب‌تر ببینند.

واکسن‌هایی که در درجه حرارت‌های پایین باید نگهداری شوند نیاز به امکانات گسترده دارند و گران تمام می‌شوند. واکسن تک‌نوبتی به واکسن دونوبتی ارجحیت داد و مثلا اگر نتیجه آزمایش واکسن تک‌نوبتی جانسون و جانسون خوب در بیاید، ممکن است برخی کشور‌ها آن را ترجیح بدهند. اگر واکسن دونوبتی باشد و مثلا ده میلیون دوز داشته باشید، برای پنج میلیون نفر واکسن دارید.

ملاحظات سیاسی و جغرافیایی هم ممکن است نقش داشته باشند، مثلا اتحادیه اروپا، آمریکا و کانادا و ژاپن بیشتر به واکسن‌های غربی روی آورده‌اند، هند و عربستان به واکسن روسیه و برزیل و مکزیک و اندونزی، امارات و ترکیه به واکسن‌های چینی. (چین سه واکسن در دست ساخت دارد).

نکته دیگر این است که هر چه واکسن به جمعیت بزرگتری تزریق شود بی‌ضرر بودن و کارایی آن بیشتر مشخص می‌شود بنابراین کشور‌هایی که واکسن‌شان را به جمعیت بزرگتری تزریق کرده باشند ممکن است فعلا برای بعضی دولت‌ها امتحان‌پس‌داده‌تر به نظر آیند، مثلا چین که یکی از واکسن‌هایش را به ارتش تزریق کرده یا گروه‌هایی از مردم را واکسینه کرده است. البته باید منتظر بود و دید سازنده‌های چینی چه نتایجی را اعلام می‌کنند.

واکسن کرونا؛ از سیر تا پیاز

نفوذ ویروس کرونای جهش یافته (آبی) به سلول

آیا تنوع واکسن چیز خوبی است؟

به نظر می‌رسد که جواب مثبت باشد. با روشن شدن جزئیاتی بیشتر درباره تاثیر این واکسن‌ها ممکن است برخی واکسن‌ها در گروه‌های سنی خاصی بهتر عمل می‌کنند یا برخی در پیشگیری از ابتلا موثرتر باشند و برخی در خفیف کردن بیماری. این واکسن‌ها از روش‌های مختلفی برای تحریک سیستم ایمنی استفاده می‌کنند و اگر ویروس جهش قابل‌ملاحظه‌ای بکند ممکن است برخی واکسن‌ها تاثیر خود را به اندازه کافی حفظ کنند. تصمیم‌گیرندگان بهداشتی-درمانی و پزشکان هم گزینه بیشتری خواهند داشت.

واکسن کرونا؛ از سیر تا پیازتظاهرات ضدواکسن‌ها در بخارست پایتخت رومانی، ضدواکسن‌ها واکسیتاسیون اجباری را دیکتاتوری و دخالت دولت در زندگی و آزادی‌های شهروندان می‌دانند

ضدواکسن‌ها چه می‌گویند؟

کسانی را که می‌گویند کره زمین مسطح است را هنوز براحتی می‌توان در اینترنت پیدا کرد، اما تردیدی نیست که سیستم ایمنی را می‌توان با واکسن آموزش داد مثال آن هم واکسن آبله که ریشه این بیماری را کند و باعث شد واژه آبله‌رو که زمانی بسیار رایج بود اکنون تقریبا منسوخ شده باشد و بسیاری از ما هم چنین فردی را ندیده باشیم.

ضدواکسن‌ها که ابتدا می‌گفتند واکسن سرخک یا سه‌گانه باعث اوتیسم می‌شود -چیزی که دانش امروز ما نشان نمی‌دهد- اکنون تئوری پیچیده‌تری دارند و معتقدند که در واکسن کرونا ریزتراشه‌ای (میکروچیپ) هست که وارد بدن فرد می‌شود و بعد می‌توان آن را به دلخواه و از راه نسل پنجم اینترنت (فایوجی) فعال کرد و مثلا باعث آزاد شدن ماده‌ای خاص در بدن شد. البته مدرکی در این باره وجود ندارد؛ و هر چند معتقدان به این تئوری ممکن است قانع نشوند، چون معتقدند ما بی‌اطلاعیم، چون بسیار محرمانه است. اما آنچه از فناوری امروز می‌دانیم این است چنین تکنولوژی پیشرفته‌ای هنوز در دسترس نیست.

ضد واکسن‌ها معتقدند دولت‌ها و شرکت‌های عظیم داروسازی شفاف نیستند، از بهانه واکسن برای امتحان کردن مواد خاصی روی جمعیتی بزرگ استفاده می‌کنند و واکسن عوارض درازمدت دارد.

با نگاه تاریخی می‌توان مواردی یافت که یک محصول-دارویی شیمیایی که سازنده‌اش آن را بی‌ضرر می‌دانسته بعدا مشخص شده مضر است یا دولت‌ها برنامه‌های وسیع بهداشتی-درمانی را به منظور‌های دیگری هم بکار برده باشند، اما در حال حاضر نگاه همه به واکسن کرونا است، اطلاعات نهایی زیر ذره‌بین خواهند بود، واکسن‌ها در جمعیت بزرگی آزمایش شده یا می‌شوند و اگر عارضه خاصی داشته باشند بالاخره در این همه جمعیت خود را نشان خواهد داد.

در مورد عوارض درازمدت هنوز برای قضاوت زود است هر چند که سازندگان می‌گویند اولویت‌شان بی‌ضرر بودن واکسن است. مسئله این است که مشخص شده خود کرونا هم در برخی افراد عوارض درازمدت باقی می‌گذارد و محدودیت و تعطیلی و بیکاری خود عارضه درازمدت دیگری به نام ناسلامتی روان دارد. ضدواکسن‌ها البته کرونا یا کشندگی آن را باور ندارند، اما کسانی که در بیمارستان کار می‌کنند یا در دور بر خود مبتلا یا فوت شده کرونا داشته‌اند البته نمی‌توانند چنین چیزی بپذیرند.

ضدواکسن‌ها می‌گویند واکسن‌های اِم‌آراِن‌ای تابحال آزمایش نشده‌اند. این درست است که قبلا چنین واکسنی نبوده، اما مطالعه در این باره مدتی است که در جریان بوده و دیگر اینکه این نوع واکسن از اساس با واکسن‌های دیگر فرقی ندارد فقط برای اولین بار از بخشی از ژنتیک ویروس برای تحریک سیستم ایمنی استفاده شده است.

ضدواکسن‌ها می‌گویند این ژن‌های ویروس در ژنتیک ما ادغام می‌شوند. در تئوری شاید این درست باشد، اما شرکت‌های سازنده و بسیاری کارشناسان این را رد می‌کنند و شواهدی هم برای آن وجود ندارد. حتی اگر اینگونه باشد هم معلوم نیست چنین چیزی آسیب‌زا باشد. تمام واکسن‌های کرونا هم با این شیوه ساخته نمی‌شوند.

ضدواکسن‌ها بی‌اعتمادی به دولت‌ها و شرکت‌های عظیم دارویی را با بی‌اعتمادی به دانش اشتباه گرفته‌اند. اینجا علم تاوان سیاست و تجارت را می‌دهد.

مجله خواندنی ها
عناوین برگزیده
پرطرفدارترین عناوین
پاورقی