مذاکرات ایران و آمریکا؛ فرمول برجام در عصر ترامپ کار میکند؟
فرمول برجام اصطلاحی بود که چند بار عراقچی در اظهارات رسانهایاش آن را بهعنوان مبنای مذاکرات مطرح کرد. فرمولی که البته بر پایه اصل تبادل امتیاز میان طرفهای مذاکره بنا شده و مخلوق مذاکرات برجام نیست، بلکه آن توافق نمونه به ثمر نشستن فرمول مذکور است.
فرارو – نگاهی به اظهارات دیپلماتهای ایرانی و دیگر مقامات سیاسی که درباره پرونده هستهای اظهارنظر میکنند، نشان میدهد آنها همچنان معتقدند «فرمول برجام» تنها مسیر دیپلماتیک برای حل پرونده هستهای میان تهران و واشنگتن است.
به گزارش فرارو، فرمول برجام الزاماً اشارهای به محتویات و جزئیات یک توافق هستهای ندارد، بلکه چارچوب تعریفشده از سوی ایران برای گفتوگو با طرفهای مقابل در موضوع پرونده هستهای است. فرمولی که بر اساس گفتههای عباس عراقچی در رویدادهای مختلف، بهطور خلاصه میتوان آن را در انجام اقدامات اعتمادساز از سوی جمهوری اسلامی در مورد برنامه هستهای و رفع تحریمهای اقتصادی از سوی آمریکا در ازای این امتیازات دانست.
چارچوب ثابت و ادبیات متفاوت
فرمول برجام اصطلاحی بود که چند بار عراقچی در اظهارات رسانهایاش آن را بهعنوان مبنای مذاکرات مطرح کرد. فرمولی که البته بر پایه اصل تبادل امتیاز میان طرفهای مذاکره بنا شده و مخلوق مذاکرات برجام نیست، بلکه آن توافق نمونه به ثمر نشستن فرمول مذکور است. فرمول برجام میگوید ایران از حق غنیسازی خود با توجه به نیازهایش دست نمیکشد، اما حاضر است محدودیتها و تعهداتی را بپذیرد؛ در ازای آن طرف مقابل تحریمهای اقتصادی خود را بردارد.
عراقچی در مصاحبههای اخیر خود همچنان این فرمول و چارچوب را ترسیم میکند، اما اصطلاح فرمول برجام را به کار نمیبرد. او آبان امسال در مصاحبهای با الجزیره گفت: «فرمولی که سال ۲۰۱۵ به کار گرفته شد هنوز هم میتواند به کار گرفته شود. آن فرمول این بود که ایران در خصوص برنامه هستهای خودش اعتمادسازی میکند و در مقابل نیز تحریمها برداشته میشود.»
وزیر خارجه همچنین در گفتوگوی دیگری که با الجزیره در جریان سفر اخیرش به قطر – پس از مذاکرات عمان – داشت، به موضع حاکمیتی ایران درباره عدم خروج ذخایر اورانیوم از کشور، انجام غنیسازی بر اساس نیازهای ایران و آمادگی برای کاهش سطح آن تأکید کرد.
عراقچی اما در آخرین مصاحبه خارجی خود که با شبکه راشاتودی انجام داد، ضمن تأکید بر نیازهای کشور از ادبیات مبتنی بر فرمول برجام فراتر رفت. او گفت: «بگذارید درباره حسی که از طرفهای معامله آقای ویتکوف و آقای کوشنر گرفتم بگویم. فکر میکنم آنها تلاش میکنند از جنگ جلوگیری کنند و راهحل دیپلماتیک پیدا کنند و این عاقلانهترین تصمیمی است که رئیسجمهور ترامپ میتواند بگیرد. به ما گفته شده که نیت آنها پیدا کردن راهحلی مسالمتآمیز است. اگر جدی هستند، ما هم جدی هستیم، هرچند هنوز کاملاً مطمئن نیستیم. ماهیت صلحآمیز غنیسازی مهم است. برای راکتورهای تولید برق، غنیسازی زیر ۵ درصد لازم است. در برخی موارد خاص مثل راکتور تحقیقاتی تهران (TRR)، به غنیسازی ۲۰ درصد نیاز است. بنابراین معتقدم میتوانیم به توافقی بهتر از توافق اوباما یا برجام برسیم. من در بیست سال گذشته در حوزه مذاکرات هستهای فعالیت داشتهام. میدانم که این امر دستیافتنی است؛ میتوانیم به توافقی بهتر از گذشته برسیم و قادر هستیم تضمین کنیم که هیچ سلاح هستهای وجود نداشته باشد. نبود سلاح هستهای نگرانی اصلی کسانی است که دغدغه دارند. ما میتوانیم آن را تضمین کنیم.»
ترامپ آن سوی میز است
یکی از معضلات نظام بینالملل از ژانویه ۲۰۲۵ تا کنون این است که فردی مانند ترامپ آن سوی میز قرار دارد. تحلیلگران داخلی بر این موضوع تأکید میکنند که سیاست خارجی ترامپ بهصورت کلاسیک از دل اندیشکدهها و مراکز علمی نمیگذرد. این مسئله در کنار ویژگیهای شخصیتی او و در جایگاه ریاستجمهوری آمریکا، شرایط را برای سازوکارهای نظام بینالملل سخت میکند. همواره گفته میشود که او دنبال توافقی فراتر از برجام است.
ترامپ سنگینترین تعابیر را برای برجام و باراک اوباما، بهعنوان رئیسجمهوری که این توافق در زمان قدرت او به دست آمد، به کار برده است. او حتی پیش از آنکه سال ۲۰۱۶ رئیسجمهور شود، بهعنوان نامزد جمهوریخواهان در یکی از اظهارنظرهای خود خطاب به کری گفته بود: «باور نمیکنم کری چنین توافق وحشتناک و شرمآوری را امضا کرده باشد. نمیدانم چه چیزی باعث شده است وی یکی از احمقانهترین و بدترین توافقهایی را که تاکنون دیدهام، امضا کند.»
ترامپ در همان دوران مبارزات انتخاباتی ۲۰۱۶ طی سخنرانی در کمیته امور عمومی آمریکا و اسرائیل (لابی ایپک)، مهمترین اولویتش در صورت پیروزی در انتخابات آن سال را برچیدن توافق هستهای با ایران اعلام کرد. او در دوران اول ریاستجمهوریاش تا زمانی که از برجام بیرون رفت نیز بارها بر این موضوع تأکید کرد که برجام را ناشیانهترین توافق، توافق هستهای وحشتناک، فاجعهبار، توافق جامع بد و احمقانهترین میداند.
با توجه به نظرات ترامپ در خصوص برجام، اظهارات فراهستهای او در دو روز اخیر، تأکید بر عدم پذیرش غنیسازی در خاک ایران، بمباران تأسیسات هستهای در جنگ ۱۲روزه و اعزام گسترده نیروی نظامی به منطقه، این سؤال بهصورت جدی وجود دارد که آیا رئیسجمهور فعلی آمریکا توافقی بر مبنای سازوکار برجام که از آن خارج شده بود را میپذیرد یا نه.
