۵۲۳۶ مطلب
یک دهه پس از گزارش راهبردی پارلمان اروپا درباره تعامل با ایران، نفوذ اقتصادی و دیپلماتیک بروکسل به‌شدت کاهش یافته است. خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، ناتوانی اروپا در حفظ منافع اقتصادی توافق و تشدید مواضع تقابلی، روابط تهران و اروپا را تضعیف کرد. درحالی‌که بازیگرانی مانند چین، ترکیه و پاکستان نقش فعال‌تری در میانجیگری یافته‌اند، اروپا با بحران اعتبار و نفوذ روبه‌روست و برای احیای نقش مستقل خود به دیپلماسی مؤثر نیاز دارد.
تلاش‌های دیپلماتیک ایران و آمریکا از آغاز جنگ، به‌دلیل بی‌اعتمادی تاریخی و اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات، همچنان با بن‌بست روبه‌روست. توافق‌نامه تفاهم امضاشده در اسلام‌آباد در ۱۸ ژوئن، تنها ابتکاری بود که به نتیجه رسید، اما ظرف چند روز فروپاشید. تحلیل حاضر، ناکامی مذاکرات را حاصل تقابل دو ذهنیت تاریخی می‌داند: اصرار واشنگتن بر اقدام اولیه ایران و مطالبه تهران برای دریافت تضمین‌های الزام‌آور پیش از هرگونه امتیازدهی.
بن‌بست مذاکرات ایران و آمریکا بیش از اختلافات هسته‌ای، به بی‌اعتمادی درباره دوام تعهدات واشنگتن مربوط است. تجربه خروج آمریکا از توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ و تغییر ترتیبات تفاهم موقت، نگرانی تهران از واگذاری امتیازهای برگشت‌ناپذیر در برابر مزایای قابل لغو را تقویت کرده است. این تحلیل، توافق پایدار را مشروط به تضمین‌های اقتصادی و امنیتی متقابل، نظارت مستقل، سازوکار حل اختلاف و ایجاد چارچوب امنیتی منطقه‌ای می‌داند.
امروز فیلمی از سخنرانی محمدجواد ظریف در فضای اینترنت منتشر شد که مربوط به بخشی از برنامه دورهمی گفتارهای مجید تفرشی است. در بخش توضیحات ویدیو، بر این نکته تاکید شده که این برنامه در ۲۹ اردیبشهت ۱۴۰۴ برگزار شده و حسام‌الدین آشنا از جمله دیگر مهمانان این برنامه است. بخش‌های کوتاه مختلفی از این سخنرانی ظریف در شبکه‌های اجتماعی پربازدید و واکنش‌برانگیز شد.
دیپلمات پیشین ایران معتقد است آمریکا می‌خواهد اطمینان پیدا کند که ایران در فاصله کوتاهی قادر به بازسازی یک ظرفیت گسترده غنی‌سازی نخواهد بود. ایران نیز می‌خواهد اطمینان پیدا کند که پس از کاهش ظرفیت هسته‌ای، دوباره با تحریم، تهدید نظامی یا خروج آمریکا از توافق مواجه نمی‌شود. اگر مذاکراتی شکل بگیرد، احتمالاً توافق نهایی باید ترکیبی از محدودیت فنی، نظارت بین‌المللی، رفع تحریم‌ها و تضمین‌های سیاسی باشد. در غیر این صورت، هر توافقی شکننده خواهد بود.
خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، نقطه آغاز راهبرد فشار حداکثری علیه ایران بود؛ رویکردی که بعدها از تحریم‌های اقتصادی به اقدامات امنیتی و نظامی گسترش یافت. این روند با هدف قرار دادن سردار قاسم سلیمانی، عملیات‌های اسرائیل علیه برنامه هسته‌ای ایران و درگیری‌های مستقیم منطقه‌ای وارد مراحل تازه‌ای شد. اکنون پرسش اصلی درباره تعریف «پیروزی» از نگاه ترامپ است: محدودسازی هسته‌ای، موشکی و منطقه‌ای ایران یا هدفی فراتر از آن؟
محمدجواد لاریجانی، فعال سیاسی اصولگرا طی سخنرانی در آخرین جلسه حکمت سیاسی اسلام در قرآن (برنامه هفتگی سخنرانی سعید جلیلی) تفاهم اسلام‌آباد را برجام دوم و حتی ضعیف‌تر از برجام خواند.
احمد علم‌الهدی گفت: شما در داستان برجام، هرچه دشمن خواست به او دادید؛ آیا تمام شد؟ آیا دیگر رها کرد؟ یا نتیجه آن برجام، همین جنگی شد که اکنون به وجود آمده است؟
برجام ایرادات زیادی داشت اما در آن ظرف تاریخی، ایران باید آن را امضا می‌کرد. مجید تفرشی، سندپژوه و تحلیلگر مسائل ایران با یک مثال تاریخی، از لزوم پذیرش قرارداد ترکمانچای برای ایران می‌گوید.
ارنست مونیز، وزیر انرژی پیشین آمریکا و از معماران برجام، معتقد است خروج ترامپ از توافق هسته‌ای مسیر تشدید بحران ایران و در نهایت جنگ را هموار کرد؛ جنگی که در صورت تداوم برجام، به باور او رخ نمی‌داد. مونیز جنگ تمام‌عیار با ایران را اشتباهی بزرگ می‌داند و نسبت به دشواری بازسازی اعتماد هشدار می‌دهد. او ایجاد چرخه مشترک سوخت هسته‌ای میان ایران، عربستان و امارات را پیشنهاد می‌کند و خطر جنگ یا حادثه هسته‌ای را در بالاترین سطح از زمان بحران موشکی کوبا ارزیابی می‌کند.
