بانك ملى

بانك ملى ايران روز ۲۰ شهريور ۱۳۰۷ رسماً به دست رضاشاه پهلوى گشايش يافت. قانون تاسيس بانك ملى در ارديبهشت ۱۳۰۶ در مجلس شوراى ملى تصويب شده و اساسنامه آن در تير ماه ۱۳۰۷ به تصويب كميسيون مالى مجلس رسيده بود. نخستين مدير عامل بانك ملى ايران دكتر ليندن بلات آلمانى بود كه به همراه معاونش فوگل و تعدادى كارشناس ديگر اداره بانك را به عهده داشت.

كاركنان بانك، اعم از ايرانى و خارجى در روز افتتاح ۲۷ تن بودند. نخستين حساب به شماره يك براى رضاشاه گشوده شد و حساب هاى جارى دولت، وجوه عمومى و اعتبارات وزارتخانه ها كه پيش از آن در بانك شاهى (متعلق به بريتانيا) نگهدارى مى شد، فوراً به بانك ملى انتقال يافت. هيأتى به رياست بهاءالملك قره گوزلو و عضويت نيرالملك هدايت نظارت بر عملكرد بانك را به عهده گرفت و منصورالسلطنه عدل، مديركل وزارت عدليه نيز به عنوان مشاور حقوقى بانك تعيين شد.

به نظر مى رسيد يكى از آرزوهاى قديمى ايرانيان محقق شده است، هر چند عملكرد بانك نشان داد كه بى تجربگى ايرانيان در امر بانكدارى و اقتصاد مبتنى بر آن گرفتارى هايى نيز به وجود آورد.

• آرزوى بانك
روشنفكران و بازرگانان ايرانى از زمان سلطنت ناصرالدين شاه به فكر تاسيس بانكى براى سامان دادن به مسائل پولى كشور افتادند. گويا نخستين بار حاج محمد حسين امين الضرب، بازرگان و صراف سرشناس ايرانى ضرورت تاسيس يك بانك داخلى را با ناصرالدين شاه مطرح كرد. ميرزاملكم خان ناظم الدوله نيز كه از او به عنوان پدر روشنفكرى ايران ياد مى شود، در رساله اى لزوم تاسيس بانك ملى را به ناصرالدين شاه نشان داد.

اما همه كوشش ها براى تاسيس چنين بانكى به دست ايرانيان شكست خورد و سرانجام نخستين بانك ايران را بريتانيايى ها تاسيس كردند و آن را بانك جديد شرقى ناميدند. اما دو سال بعد، هنگامى كه رويتر توانست در برابر لغو امتياز معروفش، امتياز شصت ساله تاسيس و اداره بانك شاهنشاهى را به دست آورد، شعب بانك جديد شرقى توسط بانك جديد خريده شد. سرمايه بانك شاهنشاهى چهار ميليون ليره در نظر گرفته شد و سى درصد سهام آن را دولت انگلستان خريد.

شعبه اصلى بانك شاهنشاهى در ميدان توپخانه تهران واقع بود و شعب ديگرى از آن نيز در تبريز، رشت، همدان، كرمانشاه، مشهد، اراك (سلطان آباد)، قزوين، اصفهان، يزد، كرمان، بروجرد، شيراز، بوشهر، اهواز و خرمشهر (محمره) داير بود. ضرب سكه، چاپ اسكناس، نگهدارى حساب خزانه دولتى ايران و نگهدارى حساب گمرك و عوايد مالياتى به عهده بانك شاهنشاهى بود و اين بانك عملاً وظايف بانك مركزى كشور را به عهده داشت.

پس از پيروزى انقلاب مشروطه، يكى از نخستين كشمكش هاى مجلس شوراى ملى با دولت بر سر دريافت وام از خارج در گرفت و فكر تاسيس بانك ملى را دوباره مطرح كرد. به نوشته احمد كسروى: «چون بازرگانان زمينه آن (تاسيس يك بانك داخلى) را آماده گردانيدند، بدين سان كه سرمايه آن را سى كرور تومان گرفتند كه هر كسى از پنج تومان تا پنجاه هزار تومان سهم تواند داشت و نظام نامه آن را براى دستينه (امضاء) شاه فرستادند و چند حجره بازرگانى را براى گرفتن پول از مردم شناسانيدند، مردم رو به آنجاها آوردند و پول پرداختن آغاز كردند. توانگران كه پول هايى مى پرداختند به جاى خود، كم چيزان از همبازى (مشاركت) باز نمى ايستادند. طلبه ها نشست برپا كرده و پول از ميان خود گرد آورده و مى فرستادند و گفته مى شد كسانى كتاب هاى خود را فروخته و پول بسيجيده اند. شاگردان دبستان ها همين كار را مى كردند. زنان گفت وگو از فروش گوشواره و گردنبند به ميان مى آوردند. روزى در پاى منبر سيد جمال واعظ در مسجد ميرزا موسى، زنى به پاخاسته چنين گفت: «دولت ايران چرا از خارجه قرض مى كند؟ مگر ما مرده ايم؟! من يك زن رختشوى هستم. به سهم خود يك تومان مى دهم. ديگر زن ها نيز حاضرند.» از اين گونه نمايش ها بسيار روى مى داد... راستى را مردم تكان خورده و دل ها پر از سهش گرديده بود و انبوه مردم با اميد و آرزوى سرشارى به كار برخاسته مى خواستند نيك شوند و به پيشرفت و نيرومندى كشور كوشند...» («تاريخ مشروطه ايران» احمد كسروى)

مقاومت هواداران استبداد و كشاكش هايى كه پس از آن ميان مشروطه خواهان و محمدعلى شاه در گرفت باعث شد انديشه تاسيس بانك ملى بار ديگر به فراموشى سپرده شود.

• ظهور رضاخان
نخستين بانك ايرانى سرانجام با ظهور و قدرت گرفتن رضاخان در سال ۱۳۰۴ تاسيس شد. اين بانك كه «بانك پهلوى قشون» نام داشت و با سرمايه يك ميليون تومان كار خود را آغاز كرده بود وظيفه داشت رفاه حال صاحب منصبان و افراد قشون را تأمين كند. بخشى از سرمايه اين بانك كه بعداً به «بانك سپه» تغيير نام داد، از صندوق بازنشستگى افسران و درجه داران تأمين مى شد و فعاليت هاى آن محدود بود. آرزوى تاسيس بانك ملى ايران با اختيارات و حوزه وظايف گسترده چنانكه ديديم تا سال ۱۳۰۷ برآورده نشد. دولت ايران پس از تاسيس بانك ملى با بانك شاهنشاهى وارد مذاكره شد و امتياز انتشار اسكناس را بازخريد كرد.

مجلس اين حق را در سال ۱۳۱۰ به بانك ملى واگذارد و اين بانك در فروردين ۱۳۱۱ نخستين اسكناس خود را منتشر كرد. در همين سال بود كه وجود تخلف هايى در اداره بانك كشف شد. مديران آلمانى بانك تحت تعقيب قرار گرفتند و مشخص شد كه بانك هشت ميليون ريال زيان ديده است. دولت ناچار شد زيان هاى بانك را جبران كند تا بانك بتواند به كار خود ادامه دهد.

تاسيس صندوق هاى پس انداز، ايجاد بانك كشاورزى، انتشار نخستين مجله اقتصادى ايران و ايجاد شعبه هايى در خارج از كشور از جمله اقدامات بانك ملى ايران بود. اين بانك تا سال ۱۳۳۸ وظايف بانك مركزى را هم به عهده داشت.
آرشیو روزنامه شرق