معمای صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری؛ آیا داراییهای بلوکهشده ایران شرطی میشود؟
یادداشت تفاهم تازه آمریکا و ایران، مسیر تشکیل صندوق سرمایهگذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری برای ایران را مشروط به اجرای تعهدات هستهای، بازرسیها و مذاکرات ۶۰ روزه باز میکند. واشنگتن آن را پرداخت مستقیم نمیداند و منابع احتمالی را به کشورهای خلیج فارس و شرکتهای سرمایهگذار نسبت میدهد. در تهران، توافق هم فرصت اقتصادی و هم محدودیتی حیثیتی تلقی میشود. اختلاف بر سر تنگه هرمز، ذخایر اورانیوم، لبنان و شفافیت متن، اجرای توافق را شکننده نگه میدارد.
فرارو- فدریکا مارسی، خبرنگار بخش بینالملل روزنامه پولیتیکو.
به گزارش فرارو به نقل از شبکه الجزیره، یادداشت تفاهم تازه میان آمریکا و ایران که قرار است روز جمعه بهطور رسمی در سوئیس امضا شود، میتواند مسیر تشکیل یک صندوق سرمایهگذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری را برای ایران باز کند. این صندوق در چارچوب توافقی گستردهتر برای پایان دادن به جنگ اخیر تعریف شده است؛ جنگی که بحران انرژی را به سطحی جهانی کشاند و بازارهای بینالمللی را با شوک و بیثباتی روبهرو کرد.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، روز دوشنبه در گفتوگو با شبکه سیبیاس تأکید کرد که این مشوقهای مالی مستقیماً به میزان پایبندی ایران به تعهداتش وابسته خواهد بود. به گفته او، این توافق روز یکشنبه بهصورت دیجیتال از سوی دو طرف امضا شده است. حجم چشمگیر مشوقهای مالی خیلی زود به یکی از محورهای اصلی توجه رسانهها تبدیل شد؛ بهویژه از آن رو که دونالد ترامپ سالها توافق هستهای سال ۲۰۱۵ (برجام) را دقیقاً به دلیل آنچه «اعطای منافع اقتصادی به تهران» میخواند، بهشدت نقد کرده بود.
در همین چارچوب، دونالد ترامپ تلاش کرد فشار سیاسی ناشی از این موضوع را در داخل آمریکا مدیریت کند. او در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» نوشت که گزارشها درباره پرداخت ۳۰۰ میلیون دلار از سوی آمریکا به ایران «اخبار جعلی» است.
همزمان، جیدی ونس نیز تأکید کرد که این مبلغ، پرداخت مستقیم آمریکا در برابر اورانیوم غنیشده ایران محسوب نمیشود. ونس در برنامه صبحگاهی سیبیاس گفت ادعای آزادسازی میلیاردها دلار دارایی برای ایران درست نیست. او توضیح داد که واقعیت این است که اگر ایران به تعهدات خود در توافق عمل کند، میتواند به آیندهای بهتر و اقتصادی مرفهتر دست یابد.
تلاش ونس برای معرفی توافق بهعنوان «فرصت اقتصادی»
معاون رئیسجمهور آمریکا این توافق را تلاشی برای گشودن مسیر بازگشت ایران به اقتصاد جهانی توصیف کرد و مدعی شد واشنگتن با این توافق در واقع «دستی به سوی ایران دراز میکند».
به گفته او، پیام اصلی توافق این است که اگر تهران به تعهدات خود پایبند بماند و اجازه بازرسیهای واقعی از برنامه هستهای خود را بدهد، راه برای بازگشت این کشور به اقتصاد جهانی باز خواهد شد. ونس تأکید کرد که دسترسی ایران به این فرصتها کاملاً مشروط است و منابع مالی احتمالی نیز از سوی ائتلاف کشورهای حاشیه خلیج فارس تأمین خواهد شد. او همزمان تلاش کرد این پیام را روشن کند که آمریکا قرار نیست هیچ پولی را بهصورت مستقیم به ایران تزریق کند.
روزنامه نیویورکتایمز نیز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که این صندوق نه از سوی دولتها، بلکه توسط شرکتهایی شکل میگیرد که خواهان سرمایهگذاری در ایران هستند. مهند سلوم، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در شورای خاورمیانه در امور جهانی، این سازوکار را برای واشنگتن راهحلی کمهزینه و بیریسک دانست.
او به الجزیره گفت: «اگر ایران اصلاحات را بپذیرد، دولت آمریکا میتواند خود را صاحب صلح معرفی کند؛ اما اگر تهران از مسیر توافق فاصله بگیرد، واشنگتن چیزی از دست نخواهد داد و این کشورهای خلیج فارس هستند که بار ریسک را بر دوش خواهند کشید.»
داراییهای بلوکهشده در پوشش صندوق سرمایهگذاری
مهند سلوم معتقد است ایده تشکیل صندوق سرمایهگذاری، دقیقاً با هدف دور زدن حساسیتهای سیاسی در آمریکا بر سر آزادسازی داراییهای بلوکهشده تهران طراحی شده است. به گفته او، این سازوکار ظاهر ماجرا را از «پرداخت مستقیم» یا «آزادسازی منابع مسدودشده» دور میکند؛ هرچند هنوز رقم دقیق داراییهای بلوکهشده ایران روشن نیست و گزارشهای رسمی ایران و برآوردهای کارشناسی، حجم آن را بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار اعلام کردهاند.
ایران پس از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ (برجام) در دوره باراک اوباما، برای مدتی از کاهش تحریمها برخوردار شد؛ توافقی که در برابر محدود شدن سطح غنیسازی هستهای، بخشی از فشارهای اقتصادی را کاهش میداد. با این حال، دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ از این توافق خارج شد و سیاست «فشار حداکثری» علیه ایران را آغاز کرد.
در همین زمینه، خبرگزاری مهر روز یکشنبه گزارش داد که در پیشنویس ۱۴ بندی یادداشت تفاهم جدید، آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده ایران در نظر گرفته شده است. با این حال، جیدی ونس در گفتوگو با سیبیاس این موضوع را رد کرد و گفت چنین رقمی در هیچیک از متنهایی که واشنگتن و تهران درباره آنها گفتوگو کردهاند، وجود ندارد. ونس تأکید کرد آمریکا آماده گفتوگو درباره آزادسازی داراییهای ایران است، اما از نگاه واشنگتن، مسئله اصلی «برداشتن تحریمها از اقتصاد ایران» خواهد بود؛ آن هم به شرطی که تهران تعهدات بلندمدت هستهای را بپذیرد.
برای ایران، پیشنهاد چنین صندوقی در شرایطی مطرح میشود که جنگ حدود ۲۹ میلیارد دلار خسارت بر کشور تحمیل کرده و جامعه با بالاترین نرخ تورم از سال ۱۹۴۲ روبهرو است. از این منظر، صندوق سرمایهگذاری میتواند نقش یک «مسیر تنفسی» را برای اقتصاد تحت فشار ایران ایفا کند.
با این حال، سلوم هشدار میدهد که پذیرش این سازوکار برای تهران از نظر سیاسی و حیثیتی آسان نخواهد بود. به گفته او: «ایران این مدل را بهعنوان آزادسازی مستقل و حاکمیتی منابع خود نمیبیند، بلکه آن را پولی مشروط، نظارتشده و وابسته به رفتار خود تلقی میکند.»
تنگه هرمز و ذخایر اورانیوم در قلب چانهزنیها
یکی از محورهای اصلی آمریکا در این روند، کاهش نگرانیها درباره برنامه هستهای ایران است؛ بهویژه ذخیره بیش از ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم غنیشده که در کانون نگرانیهای واشنگتن قرار دارد.
بر اساس یادداشت تفاهم جدید، ترتیبات آتشبس فعلی برای ۶۰ روز دیگر تمدید میشود تا در این فاصله، ایران و آمریکا گفتوگوهای بیشتری درباره پروندههای حلنشده انجام دهند. یکی از مهمترین موضوعات این مذاکرات، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران خواهد بود.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، مدعی شده است که تهران با تحویل ذخایر اورانیوم خود، پذیرش بازرسیهای منظم و خودداری از تولید سلاح هستهای موافقت کرده است. با این حال، به دلیل منتشر نشدن متن کامل تفاهمنامه، ابهامها درباره دامنه تعهدات ایران همچنان پابرجاست.
تنگه هرمز نیز از دیگر نقاط حساس این توافق است؛ آبراهی که در هفتههای گذشته زیر سایه محاصرههای متقابل آمریکا و ایران قرار داشته است. دونالد ترامپ روز یکشنبه هنگام اعلام توافق، با عبارت «بگذارید نفت جریان پیدا کند!» این پیام را فرستاد که توافقی برای بازگشایی این مسیر حیاتی انرژی به دست آمده است. با وجود این، ونس پذیرفت که همه اختلافها درباره تنگه هرمز هنوز حل نشده است. او گفت انتظار واشنگتن باز ماندن بلندمدت این آبراه بدون دریافت عوارض است، اما جزئیات آن باید در مذاکرات فنی مشخص شود.
از سوی دیگر، ادامه عملیات اسرائیل در لبنان میتواند به مانعی بزرگ در مسیر اجرای توافق تبدیل شود. ایران بارها تأکید کرده است که هر آتشبس پایداری باید شامل توقف حملات به لبنان (متحد تهران) نیز باشد. اما اسرائیل تاکنون هر سازوکاری را که آزادی عمل ارتش این رژیم را در لبنان محدود کند، رد کرده است. موضع اخیر وزیر جنگ اسرائیل نشان میدهد که جبهه لبنان همچنان قابلیت آن را دارد که مسیر آرامسازی منطقه را مختل کند.
مطالبه شفافیت در کنگره و کنترل انتظارات در تهران
در داخل ایران، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، با تأیید منافع اقتصادی احتمالی این تفاهمنامه، تلاش کرد انتظارات داخلی را کنترل کند. او روز دوشنبه تأکید کرد که ایران تجربهای طولانی از وعدههای نقضشده و خروج طرف مقابل از توافقها دارد. عراقچی یادآور شد که گفتوگو درباره رفع تحریمها و پرونده هستهای، تازه پس از امضای رسمی تفاهمنامه در روز جمعه و در یک دوره ۶۰ روزه آغاز خواهد شد.
رئیسجمهور ایران نیز تصویب این توافق در شورای عالی امنیت ملی را در چارچوب یک «آزمون عملی برای واشنگتن» توصیف کرد تا تعهد واقعی آمریکا در میدان عمل سنجیده شود.
در سوی دیگر میدان، دونالد ترامپ در نشست سران گروه هفت در فرانسه، توافق با ایران را «منصفانه و خوب» خواند. در همین نشست، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، نیز توافق ایران و آمریکا را برای منطقه مهم ارزیابی کرد و آن را زمینهساز پیامدهای مثبت دانست.
در واشنگتن اما، قانونگذاران دموکرات ضمن استقبال از توقف جنگ، خواستار شفافسازی کامل درباره مفاد توافق شدند. در میان جمهوریخواهان نیز لیندسی گراهام ابراز نگرانی کرد که برداشت ایران از مفاد توافق، با روایت تیم مذاکرهکننده آمریکایی تفاوت داشته باشد.
مهند سلوم، پژوهشگر خاورمیانه، همین شکاف روایی را مشکل اصلی توافق میداند. او معتقد است: «ایران و آمریکا در واقع با یکدیگر گفتوگو نمیکنند، بلکه هر یک پیام خود را برای مخاطبان داخلیشان میفرستند. هر دو طرف ناچارند توافق را بهعنوان یک پیروزی عرضه کنند؛ پیروزیای که هیچکدام نمیتوانند آن را صادقانه و بیتناقض توضیح دهند.»
