پکن، تهران و واشنگتن تولدِ نظم تازه/ مثلث جدید در معادلات منطقهای
به نظر میرسد پکن در حال حرکت به سمت ایفای نقشی فراتر از میانجیگری سنتی است. چین میخواهد خود را به عنوان تضمینکننده ثبات در خاورمیانه معرفی کند.
بابک کاظمی در اعتماد نوشت: تحولاتِ پرشتابِ هفتههای اخیر در خاورمیانه بیش از آنکه یک بحرانِ مقطعی تلقی شود نشانهای روشن از جابهجایی عمیق در هندسه قدرتِ جهانی است. منطقهای که طی دهههای گذشته عمدتا در مدار تصمیمسازی واشنگتن تعریف میشد اکنون وارد مرحلهای شده که بازیگران جدید با منطق و ابزارهای متفاوت در حال بازنویسی قواعد آن هستند.
در این میان چین آرام آرام از جایگاه شریک اقتصادی صرف فاصله گرفته و به بازیگری تبدیل شده که میکوشد در تعیین مسیر آینده خاورمیانه نقشی تعیینکننده ایفا کند. جنگ اخیر علیه ایران هرچند در ظاهر یک رویارویی نظامی محدود بود اما در لایههای عمیقتر خود میدان سنجش ظرفیت بازیگران بزرگ برای ورود به نظم جدید جهانی محسوب میشد.
بسیاری تصور میکردند فشار نظامی و اقتصادی همزمان میتواند تهران را به نقطهای برساند که ناچار به عقبنشینی کامل شود. حتی برخی محافل بینالمللی در روزهای نخست بر این باور بودند که ساختار سیاسی ایران توان عبور از بحران را نخواهد داشت. اما روند تحولات برخلاف بسیاری از پیشبینیها پیش رفت. ایران نشان داد برخلاف تصویرسازیهای رسانهای همچنان از ظرفیت بالای مقاومت و بازسازی سریع برخوردار است. همین مساله موجب شد نگاه قدرتهای شرقی به ویژه چین نسبت به معادلات منطقه تغییر کند.
پکن در آغاز بحران با احتیاط حرکت کرد و ترجیح داد از ورود آشکار به میدان پرهیز کند. دلیل این احتیاط نیز روشن بود. چین امروز بزرگترین شریک تجاری بسیاری از کشورهای منطقه از ایران گرفته تا عربستان، امارات و حتی اسراییل است و هرگونه موضعگیری شتابزده میتوانست توازن منافع اقتصادی آن را برهم بزند. اما با گذشت زمان و روشن شدن این واقعیت که ایران نه تنها از هم نپاشیده بلکه توانسته موازنه میدانی را تا حدی تغییر دهد، رفتار چین نیز دگرگون شد.
نشانههای این تغییر را میتوان در افزایش تحرکات دیپلماتیک آزادسازی بخشی از منابع مالی بلوکهشده و همچنین تلاش برای ارایه چارچوبی تازه جهت مدیریت بحران مشاهده کرد.
اکنون به نظر میرسد پکن در حال حرکت به سمت ایفای نقشی فراتر از میانجیگری سنتی است. چین میخواهد خود را به عنوان تضمینکننده ثبات در خاورمیانه معرفی کند. در سوی دیگر ماجرا دونالد ترامپ قرار دارد که بار دیگر تلاش میکند با استفاده از سیاست فشار حداکثری تهران را پای توافقی تازه بکشاند. اما تجربه جنگ اخیر نشان داد تهدید نظامی علیه ایران برخلاف گذشته هزینههای سنگینتری برای امریکا و متحدانش خواهد داشت. مساله تنگه هرمز نمونهای روشن از این واقعیت است.
جهان امروز بهشدت به امنیت انرژی وابسته است و هرگونه اختلال در این گذرگاه میتواند اقتصاد بینالمللی را با شوکهای بزرگ مواجه کند. به همین دلیل واشنگتن به خوبی میداند که ورود به یک جنگ گسترده در خلیج فارس دیگر تصمیمی کمهزینه نخواهد بود. در چنین شرایطی آنچه بیش از هر چیز جلبتوجه میکند شکلگیری نوعی مثلث جدید در معادلات منطقهای است. ایران، چین و امریکا هرکدام با اهداف و نگرانیهای متفاوت در حال بازتعریف رابطه خود با یکدیگر هستند.
تهران تلاش میکند از دل فشارها فرصت تازهای برای تثبیت موقعیت منطقهای خود بسازد. چین میکوشد از بحران موجود برای تثبیت جایگاه جهانی خود بهره بگیرد و امریکا نیز در پی آن است که بدون ورود به جنگی فرسایشی بخشی از اعتبار از دسترفته خود را بازیابی کند. شاید مهمترین ویژگی این مرحله آن باشد که دیگر نمیتوان خاورمیانه را صرفا از زاویه رقابتهای سنتی تحلیل کرد.
نظم قدیمی به تدریج در حال فرسایش است و بازیگران جدید با منطق متفاوتی وارد میدان شدهاند. چین برخلاف امریکا کمتر بر مداخله مستقیم نظامی تکیه میکند و بیشتر از ابزار اقتصاد سرمایهگذاری و تضمین امنیت تجاری بهره میبرد. همین الگو سبب شده بسیاری از کشورهای منطقه نگاه تازهای به روابط خود با شرق پیدا کنند. با این حال آینده هنوز کاملا روشن نیست.
پاسخ ایران به پیشنهادهای اخیر امریکا میتواند مسیر تحولات را تغییر دهد. اگر توافقی ولو محدود شکل بگیرد احتمال کاهش تنشها و بازشدن مسیر جدیدی از همکاریهای منطقهای وجود خواهد داشت. اما اگر مذاکرات به بنبست برسد احتمال بازگشت بحران نیز دور از ذهن نیست. با این همه آنچه مسلم به نظر میرسد این است که خاورمیانه پس از جنگ دیگر همان خاورمیانه گذشته نخواهد بود.
اکنون جهان در آستانه دورهای قرار گرفته که در آن قدرت تنها با ناوهای جنگی و تحریم تعریف نمیشود. اقتصاد مسیرهای انرژی و توان مدیریت بحران به اندازه موشک و سلاح اهمیت پیدا کردهاند. در چنین فضایی پکن تهران و واشنگتن هر سه میدانند که آینده منطقه نه در میدان جنگ کلاسیک بلکه در توان ساختن نظم تازه تعیین خواهد شد.
