نقد یک نمایش:
«چند سال پیش»؛ وقتی صحنه، آرشیو خاطرات جمعی میشود
«چند سال پیش» شاید در همه اپیزودها به یک اندازه درخشان نباشد، شاید هنوز بتوان درباره انسجام مفهومی یا توازن کیفی و ضعف های آن بحث کرد، اما در نهایت موفق می شود حسی آشنا را بیدار کند؛ حس زندگی کردن در کشوری که خاطرات جمعی اش اغلب با حادثه گره خورده است. و شاید مهم ترین دستاورد نمایش همین باشد که تماشاگر بعد از خروج از سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر، فقط به یک اجرا فکر نمی کند؛ به سال هایی فکر می کند که گذشته اند، اما تمام نشده اند.
فرارو- رویا پاک سرشت؛ نمایش «چند سال پیش»، بیش از آن که صرفا روایتی از چند واقعه تلخ و نوستالژیک تاریخ معاصر ایران باشد، تلاشی است برای بازسازی حافظه جمعی نسلی که انگار مدام میان سوگواری، خاطره و بقا در رفت و آمد بوده است. نمایشی اپیزودیک که از دل حوادثی آشنا ــ از سقوط هواپیما و سیل تجریش تا آتش سوزی پلاسکو و بازی تاریخی ایران و استرالیا ــ می کوشد چیزی فراتر از بازنمایی صرف رخدادها بسازد؛ چیزی شبیه به مرور یک حافظه زخمی که هنوز فرصت ترمیم پیدا نکرده است.
در ساختار اپیزودیک نمایش، مهم ترین خطر همیشه فروپاشی انسجام است؛ این که هر اپیزود به جزیره ای مستقل تبدیل شود و مخاطب نتواند میان آن ها پلی عاطفی یا مفهومی پیدا کند. «چند سال پیش» تا حد زیادی از این دام گریخته است. نه به این دلیل که ارتباط اپیزودها کاملا بی نقص طراحی شده، بلکه چون نویسنده و کارگردان کوشیده اند با استفاده از نشانهها، اسامی، ارجاعات و موتیفهای کوچک، نخ نامرئی اتصال را حفظ کنند. این اتصال اگرچه گنگ و نامفهوم نیست، اما هنوز جای پرداخت بیشتری دارد؛ گاهی احساس می شود نمایش درست در آستانه رسیدن به یک تعمیم بزرگتر و تکان دهندهتر، عقب می ایستد. انگار می توانست پیوند میان این حوادث را صریح تر و در عین حال عمیق تر صورت بندی کند تا مخاطب نه فقط چند روایت پراکنده، بلکه تصویر یک سرنوشت جمعی را ببیند.
با این حال، نقطه قوت اصلی نمایش در بعضی اپیزودها چنان پررنگ است که ضعف های مقطعی را تا حد زیادی می پوشاند. اپیزود مشترک سید صدرا سبحانیان و نوشین مینایی فرد بدون تردید یکی از همان لحظاتی است که تئاتر ناگهان از «اجرا» عبور می کند و به «زندگی» نزدیک می شود. آن ها صحنه را تصاحب می کنند؛ نه با اغراق، بلکه با تسلطی که از درک دقیق ریتم، سکوت و عاطفه می آید. کیفیت بازی در این بخش به گونه ای است که مخاطب دلش نمی خواهد اپیزود تمام شود. رابطه، تنش و حس تعلیق میان این دو بازیگر چنان درست شکل می گیرد که ناگهان زمان در سالن کند می شود. این همان لحظه نادری است که تئاتر موفق می شود تماشاگر را از جایگاه «بیننده» بیرون بکشد و او را وارد تجربه ای مشترک کند.
در کنار آن، بازی مهرداد ضیایی نیز واجد کیفیتی قابل توجه است؛ حضوری که برآمده از تجربه و شناخت صحنه است و حتی در لحظاتی که متن یا میزانسن افت می کند، می تواند تعادل اجرا را حفظ کند. البته کیفیت بازی ها در کل نمایش یکدست نیست. برخی بازیگران در سطحی بسیار قابل قبول ظاهر می شوند و برخی دیگر هنوز فاصله محسوسی با لحن و جهان کلی اثر دارند. این ناهمگونی در اجرایی اپیزودیک بیشتر به چشم می آید، چون مخاطب مدام میان اوج و فرود جا به جا می شود.
یکی از هوشمندانه ترین انتخاب های نمایش، استفاده از موسیقی های نوستالژیک است. موسیقی در «چند سال پیش» صرفا ابزار فضاسازی نیست؛ بخشی از حافظه جمعی تماشاگر است. هر قطعه موسیقی مثل کلیدی عمل می کند که ناگهان دری از گذشته را باز می کند؛ گذشته ای که شاید فراموش نشده، اما زیر لایه های روزمرگی پنهان مانده است. نمایش به خوبی می فهمد که گاهی یک ترانه قدیمی می تواند بیش از چند صفحه دیالوگ، احساسات تماشاگر را فعال کند. این انتخاب ها نه صرفا برای تحریک احساسات، بلکه برای ساختن پلی عاطفی میان صحنه و سالن کار می کنند.
بعد از تجربه دیدن بسیاری از آثار قبلی کهبد تاراج و همکاری پیشین او با کارگردان در نمایش «یتیمچه»، طبیعی است که سطح انتظار مخاطب بالا باشد. شاید همین مسئله باعث شود بعضی لحظات این نمایش کمتر از ظرفیت بالقوه اش به نظر برسند. اما مسئله مهم این روزهای تئاتر کشور، ایستادگی تئاتر در این روزهای دشوار است؛ همانطور که به تعبیر مهرداد ضیایی در پایان اجرا؛ مسیر تمرین این نمایش و احتمالا بسیاری از نمایش های دیگری که این روزها روی صحنه رفته اند، از دی ماه تا امروز، مسیری منقطع، فرساینده و پرتعلیق بوده است. همین که گروه های نمایشی توانسته اند در چنین شرایطی اجرایی را به صحنه برسانند، خود بخشی از معنای نمایش «چند سال پیش» است؛ نمایشی درباره دوام آوردن حافظه، دوام آوردن آدم ها و دوام آوردن چراغی است که خاموش شدنش آسان تر از روشن ماندنش است.
«چند سال پیش» شاید در همه اپیزودها به یک اندازه درخشان نباشد، شاید هنوز بتوان درباره انسجام مفهومی یا توازن کیفی و ضعف های آن بحث کرد، اما در نهایت موفق می شود حسی آشنا را بیدار کند؛ حس زندگی کردن در کشوری که خاطرات جمعی اش اغلب با حادثه گره خورده است. و شاید مهم ترین دستاورد نمایش همین باشد که تماشاگر بعد از خروج از سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر، فقط به یک اجرا فکر نمی کند؛ به سال هایی فکر می کند که گذشته اند، اما تمام نشده اند.
