چرا با افزایش صادرات نفت، قیمت‌ها هنوز بالاست؟

فرارو- اسید صدیقی، خبرنگار وب‌سایت الجزیره.

به گزارش فرارو به نقل از الجزیره، صادرات نفت خاورمیانه در روزهای پایانی سپتامبر برای نخستین‌بار از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران از میانگین پیش از جنگ عبور کرد؛ اما این افزایش لزوماً به معنای بازگشت تنگه هرمز به شرایط عادی نیست. داده‌های اولیه شرکت کپلر نشان می‌دهد صادرات نفت خام منطقه در چهار روز از هفت روز پایانی سپتامبر به ۱۹.۵ تا ۲۲.۵ میلیون بشکه در روز رسید؛ در حالی که میانگین صادرات پیش از جنگ حدود ۱۸ میلیون بشکه در روز بود.

در کنار این افزایش، حملات علیه کشتی‌ها ادامه دارد، ایران همچنان بر کنترل خود بر تنگه تأکید می‌کند و قیمت نفت نیز در سطحی بالاتر از دوره پیش از جنگ باقی مانده است. بنابراین مسئله اصلی اکنون این نیست که آیا نفت از منطقه خارج می‌شود یا نه؛ بلکه این است که این صادرات با چه هزینه‌ای و تا چه زمانی قابل تداوم خواهد بود.

نفت از هرمز عبور می‌کند، اما مسیرها تغییر کرده‌اند

افزایش صادرات منطقه‌ای تا حد زیادی به استفاده از مسیرهای جایگزین، انتقال کشتی به کشتی و سازوکارهای جدید حمل‌ونقل دریایی مربوط است. بر اساس داده‌های کپلر، حدود ۴۰ درصد نفت اکنون از مسیرهایی عبور می‌کند که تنگه هرمز را دور می‌زنند و بخش قابل توجهی از نفت نیز از طریق خطوط لوله عربستان سعودی و امارات متحده عربی منتقل می‌شود. مسیر دریای سرخ نیز به یکی از گزینه‌های مهم برای دور زدن هرمز تبدیل شده است.

خط لوله شرق - غرب عربستان که میادین نفتی شرق این کشور را به پایانه ینبع در دریای سرخ متصل می‌کند، پس از وقفه‌ای دوباره فعال شده است. امارات نیز با استفاده از خط لوله‌ای که میادین ابوظبی را به فجیره، خارج از تنگه هرمز، متصل می‌کند، بخشی از صادرات خود را از مسیر جایگزین انجام می‌دهد.

هم‌زمان، انتقال محموله میان کشتی‌ها در آب‌های خلیج عمان افزایش یافته است. در این روش، نفت پیش از عبور از مناطق پرخطر به کشتی دیگری منتقل می‌شود تا ریسک حمله کاهش یابد. به همین دلیل، افزایش آمار صادرات به معنای آن نیست که نظام حمل‌ونقل دریایی به وضعیت عادی پیش از جنگ بازگشته است.

آیا ایران برای عبور نفت «عوارض» می‌گیرد؟

یکی از مهم‌ترین فرضیه‌های مطرح‌شده درباره افزایش صادرات نفت، اظهارات میشل برود، مسئول سیاست‌گذاری و ریسک ژئوپلیتیکی شرکت کپلر است. او احتمال داده است که برخی کشورهای منطقه برای عبور امن کشتی‌ها از تنگه هرمز به ایران پرداخت‌هایی انجام دهند.

میشل برود این موضوع را به‌عنوان یک احتمال مطرح کرده و گفته است ممکن است کشورها بخشی از ارزش محموله، حتی در حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد، را برای عبور امن پرداخت کنند. او همچنین احتمال داده است که کشورهای صادرکننده تلاش می‌کنند پیش از بازگشت احتمالی جنگ شدیدتر، تا حد امکان محموله‌های بیشتری را از منطقه خارج کنند. با این حال، این ادعا به‌طور مستقل تأیید نشده است و خود میشل برود نیز آن را یک فرضیه معرفی کرده است.

عبدالخالق، رئیس مرکز مطالعات دریایی دانشگاه جان مورز لیورپول نیز گفته است این سناریو ممکن است قابل تصور باشد، اما در حال حاضر بهتر است آن را نوعی سازوکار غیررسمی امنیتی دانست نه یک عوارض رسمی دریایی. به گفته او، شواهد عمومی برای اثبات وجود یک نظام رسمی و سازمان‌یافته دریافت عوارض از سوی ایران وجود ندارد.

چرا با وجود افزایش صادرات، قیمت نفت همچنان بالاست؟

اگر صادرات نفت به سطح پیش از جنگ بازگشته، انتظار می‌رود قیمت‌ها نیز کاهش محسوسی پیدا کنند؛ اما چنین اتفاقی هنوز رخ نداده است. قیمت نفت برنت در پنجم اکتبر حدود ۱۰۱ دلار در هر بشکه بود و نفت وست تگزاس اینترمدیت نیز در محدوده ۹۰ دلار معامله می‌شد.

بخش مهمی از این اختلاف را باید در هزینه حمل‌ونقل و ریسک امنیتی جست‌وجو کرد. کشتی‌ها برای عبور از منطقه پرخطر با هزینه‌های بیمه بالاتری مواجه‌اند و مسیرهای طولانی‌تر و انتقال‌های چندمرحله‌ای نیز هزینه نهایی انتقال نفت را افزایش می‌دهند.

کریس بوشامپ، تحلیلگر ارشد بازار در گروه آی‌جی معتقد است مشکل اصلی اکنون بیش از آنکه صرفاً کمبود نفت باشد، به «مشکل کشتیرانی» مربوط است. انتقال نفت با استفاده از سامانه‌های جدید به کشتی‌های بیشتری نیاز دارد و همین موضوع هزینه حمل‌ونقل را بالا برده و ظرفیت کشتیرانی را در خارج از منطقه نیز تحت فشار قرار داده است.

در مقابل داده‌های کپلر، مقام‌های ایرانی روایت متفاوتی از وضعیت تنگه ارائه می‌کنند. علی فدوی، رئیس گروه مشاوران فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گفته است تنها سه تا چهار میلیون بشکه نفت در روز از مسیری عبور می‌کند که تحت نظارت آمریکا قرار دارد و این میزان در مقایسه با حجم پیش از جنگ «ناچیز» است. این اختلاف در آمار، بخشی از پیچیدگی وضعیت کنونی تنگه هرمز را نشان می‌دهد. داده‌های شرکت‌های ردیابی کشتی‌ها همه جابه‌جایی‌ها را ثبت نمی‌کنند؛ به‌ویژه کشتی‌هایی که سامانه شناسایی خودکار خود را خاموش می‌کنند. از سوی دیگر، ایران همچنان تأکید دارد که کنترل مؤثر بر تنگه را حفظ کرده است. در همین حال، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا از ادامه حملات علیه کشتیرانی در تنگه هرمز و خلیج عدن خبر داده است؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد افزایش صادرات نفت به معنای از میان رفتن تهدید امنیتی نیست.

مسئله اصلی؛ آیا این وضعیت پایدار است؟

افزایش صادرات نفت نشان می‌دهد بازار انرژی توانسته بخشی از اختلال ناشی از جنگ را با استفاده از مسیرهای جایگزین، انتقال کشتی به کشتی و افزایش تدابیر امنیتی جبران کند. اما این سازوکارها هزینه‌بر هستند و ادامه آنها به ظرفیت کشتی‌ها، امنیت مسیرها، بیمه و وضعیت نظامی منطقه وابسته است.

به همین دلیل، بازگشت موقت صادرات به سطح پیش از جنگ را نباید با بازگشت بازار به شرایط عادی یکسان دانست. ممکن است نفت بیشتری از منطقه خارج شود، اما این نفت با مسیرهای طولانی‌تر، هزینه‌های بالاتر و ریسک امنیتی بیشتر جابه‌جا می‌شود.