قوانین جنگ زیر آتش؛ پرونده حملات آمریکا به غیرنظامیان
آیا حملات آمریکا به ایران نقض قوانین جنگ بود؟
حقوق بینالمللی بشردوستانه با هدف محدود کردن خشونت در جنگ و حفاظت از غیرنظامیان و زیرساختهای حیاتی تدوین شده است. در جنگ ایران و آمریکا، حملات به مدرسه میناب و تأسیسات آب، پرسشهای جدی درباره رعایت این قوانین و احتمال وقوع جنایت جنگی ایجاد کردهاند. تهدیدهای ترامپ و هگست نیز نگرانیها درباره بیاعتنایی به قواعد جنگ را افزایش داده است. از آنجا که دیوان کیفری بینالمللی در این جنگ صلاحیت ندارد، تحقیقات مستقل داخلی و پیگرد عاملان احتمالی ضروری است.
فرارو- جو آدتُونجی، روزنامهنگار و سردبیر ارشد در نشریه د کانسرویشن
به گزارش فرارو به نقل از مجله د کانسرویشن، دولت ترامپ همواره خود را فراتر از قوانین بینالمللی دانسته است. این دولت نهتنها مدعی است که قوانین بینالمللی در قبال ایالات متحده اعمال نمیشوند، بلکه مقامهای دیوان کیفری بینالمللی را نیز تحریم کرده است. دولت ترامپ با اتخاذ چنین رویکردی، سابقهای خطرناک برای آینده ایجاد میکند.
شش ماه پیش، آمریکا و اسرائیل جنگی را علیه ایران آغاز کردند که به باور کارشناسان حقوقی، نقض آشکار قوانین بینالمللی محسوب میشد. آمریکا با آغاز این جنگ، ممنوعیت بنیادین استفاده از زور یا تهدید به استفاده از زور را که در ماده ۲ منشور سازمان ملل متحد تصریح شده است، نقض کرد. از آن زمان نیز نحوه پیشبرد جنگ از سوی آمریکا با بررسیها و انتقادهای جدی مواجه شده است. اقدامات آمریکا در ایران باید مورد نظارت قرار گیرد و در صورت وجود شواهد کافی، درباره آنها تحقیق شود و عاملان این اقدامات تحت پیگرد قضایی قرار گیرند. این مقطع، در شرایطی که تلاشهای هماهنگی برای تضعیف و بیاعتبار کردن حقوق بینالملل در جریان است، میتواند به لحظهای سرنوشتساز برای حفظ این نظام حقوقی تبدیل شود.
قوانین جنگ زیر آتش؛ از تهدید ترامپ تا بمباران مدرسه میناب
مجموعه قوانینی که در جریان درگیریهای مسلحانه اعمال میشود، «حقوق بینالمللی بشردوستانه» نام دارد و گاهی نیز بهطور ساده از آن با عنوان «قوانین جنگ» یاد میشود. حقوق بینالمللی بشردوستانه با هدف محدود کردن ابزارها و شیوههای جنگی تدوین شده است تا از تحمیل رنج بیمعنا و غیرضروری به رزمندگان و غیرنظامیان جلوگیری کند. بسیاری از موارد نقض این قوانین، هرچند نه همه آنها، «جنایت جنگی» محسوب میشوند.
هدف اصلی این مجموعه قوانین، انسانیتر کردن جنگ است. حتی حدود ۵۰۰ سال پیش از میلاد، سون تزو نیز بر این باور بود که بهتر است یک کشور و ارتش آن بدون وارد شدن آسیب و ویرانی به تصرف درآیند، نه اینکه بهطور کامل نابود شوند. بر همین اساس، حقوق بینالمللی بشردوستانه حمله به غیرنظامیان و اماکن غیرنظامی را ممنوع میکند. این قوانین میان غیرنظامیان و رزمندگان و همچنین میان اماکن غیرنظامی و نظامی تمایزی روشن ایجاد میکنند. مدارس، بیمارستانها، پلها، نیروگاهها، زیرساختهای کشاورزی، سدها و تأسیسات تصفیه آب، از جمله اماکن غیرنظامی محسوب میشوند.
بر اساس این قوانین، نیروهای نظامی موظفاند «تمام اقدامات احتیاطی امکانپذیر» را برای به حداقل رساندن تلفات جانی غیرنظامیان، مجروح شدن آنها و آسیب به اماکن غیرنظامی انجام دهند. این الزام همچنین ایجاب میکند که نیروهای نظامی پیش از حمله، از نظامی بودن هدف مورد نظر اطمینان حاصل کنند.
تأسیسات «دو منظوره» که هم کارکرد غیرنظامی و هم کارکرد نظامی دارند، میتوانند در شرایطی هدف نظامی مشروع محسوب شوند، اما تنها زمانی که «سهم مؤثری در اقدام نظامی» داشته باشند و نابودی یا از کار انداختن آنها «مزیت نظامی مشخصی» ایجاد کند. حمله به یک تأسیسات دو منظوره در صورتی ممنوع است که میزان خسارت واردشده نامتناسب باشد و تأثیر جدی بر غیرنظامیان بر جای بگذارد. برای مثال، یک پل زمانی میتواند کارکرد نظامی پیدا کند که یک ارتش از آن برای جابهجایی نیروها و آغاز حمله استفاده کند. با این حال، از آنجا که پل در اصل یک تأسیسات غیرنظامی محسوب میشود و آسیب دیدن آن میتواند پیامدهای قابلتوجهی برای غیرنظامیان داشته باشد، حمله به چنین پلی در شرایطی میتواند مصداق جنایت جنگی محسوب شود.
تهدیدهای مکرر دونالد ترامپ، برای نابودی پلها، نیروگاهها، چاههای نفت و تأسیسات آبشیرینکن، نشان میدهد که او آشکارا برای نقض قوانین جنگ و ارتکاب جنایت جنگی آمادگی دارد. ترامپ حتی پا را فراتر گذاشته و تهدید کرده است که تمام تمدن ایران را نابود خواهد کرد. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، نیز بر حق این کشور برای جنگیدن بدون محدودیتهای قانونی تأکید کرده و آن را با تعبیر خود، «جنگیدن بدون قوانین احمقانه درگیری»، توصیف کرده است. هگست حتی فراتر از این رفته و اعلام کرده است که «هیچ امانی، هیچ رحمتی برای دشمنانمان وجود نخواهد داشت.»
اعطای امان به این معناست که از حمله به فردی که دیگر در نبرد مشارکت نمیکند، خودداری شود؛ برای مثال، فردی که به دلیل جراحت توانایی ادامه جنگ را از دست داده باشد. با این حال، دستور به عدم اعطای امان، همانگونه که هگست صادر کرده است، صراحتاً بر اساس قوانین جنگ ممنوع است و نقض این قاعده، جنایت جنگی محسوب میشود.
بیایید چند نمونه از حملات مشخصی را که طی شش ماه گذشته رخ داده است، بررسی کنیم. در نخستین روز جنگ، یک مدرسه ابتدایی دخترانه در شهر جنوبی میناب بمباران شد. این حمله صبح شنبه، همزمان با روز برگزاری کلاسهای مدارس برای کودکان ایرانی، انجام شد و دستکم ۱۵۶ نفر، از جمله ۱۲۰ کودک در آن کشته شدند.
مدرسه بدون تردید یک مکان غیرنظامی محسوب میشود. از آنجا که معلمان و دانشآموزان هنگام حمله در مدرسه حضور داشتند، این حمله غیرنظامیان را نیز مستقیماً هدف قرار داد. بنابراین، در نگاه نخست، این حمله غیرقانونی به نظر میرسد. شواهدی که از زمان وقوع حمله جمعآوری شده است نیز نشان میدهد که در این بمباران از یک موشک هدایتشونده تاماهاوک استفاده شده است. آمریکا چنین موشکهایی را در اختیار دارد، اما ایران از این نوع موشکها برخوردار نیست. دولت ترامپ تاکنون مسئولیت این بمباران را نپذیرفته است. با این حال، ارزیابی اولیه آمریکا نشان داده است که نیروهای آمریکایی «احتمالاً» عامل این حمله بودهاند و استفاده از اطلاعات قدیمی درباره هدف را دلیل وقوع این حادثه دانسته است. با وجود این، به نظر میرسد آمریکا هنوز ارزیابی جامع اطلاعاتی درباره این حادثه انجام نداده و نتایج تحقیقات کامل خود را نیز منتشر نکرده است.
آمریکا میتواند استدلال کند که مدرسه بهطور تصادفی و در جریان حمله به ساختمانهای سپاه پاسداران مورد اصابت قرار گرفته است و بنابراین، مسئولیت حمله مستقیم به یک مکان غیرنظامی را بر عهده ندارد. با این حال، به نظر میرسد نیروهای آمریکایی اقدامات احتیاطی و بررسیهای لازم برای شناسایی و تأیید اهداف را که طبق قوانین بینالمللی برای حفاظت از غیرنظامیان الزامی است، انجام ندادهاند؛ اقدامی که بهطور آشکار قوانین جنگ را نقض میکند.
مخازن آب زیر آتش؛ ابهام در حملات و ضرورت پاسخگویی
در ماه ژوئن، دو مخزن ذخیره آب در جریان حملاتی در نزدیکی تنگه هرمز آسیب دیدند. این مخازن آب مورد نیاز حدود ۲۰ هزار غیرنظامی را تأمین میکردند. هنوز مشخص نیست که آیا آمریکا این مخازن را عمداً هدف قرار داده است یا خیر. با این حال، شواهدی وجود دارد که احتمال عمدی بودن حمله را تقویت میکند. کارشناسان مستقل، سلاح بهکاررفته در این حمله را یک بمب هدایتشونده دقیق توصیف کردهاند و دورافتاده بودن تأسیسات آب را نیز نشانهای از هدفمند بودن حمله دانستهاند.
تأسیسات آبشیرینکن و مخازن ذخیره آب، نقشی حیاتی در تأمین آب شیرین مورد نیاز جمعیت غیرنظامی منطقه ایفا میکنند. اهمیت حفاظت از این تأسیسات زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم خاورمیانه یکی از خشکترین مناطق جهان به شمار میرود و بارها با بحران کمبود آب مواجه شده است. از این رو، حمله به چنین تأسیسات غیرنظامی میتواند دسترسی مردم به آب را بهشدت مختل کند و در صورت احراز شرایط قانونی لازم، مصداق جنایت جنگی محسوب شود.
اگر آمریکا قرار نیست درباره عملکرد نیروهای خود تحقیق کند و عاملان احتمالی تخلفات را تحت پیگرد قضایی قرار دهد، آیا دیوان کیفری بینالمللی میتواند وارد عمل شود؟ متأسفانه دیوان کیفری بینالمللی در این جنگ از صلاحیت قضایی برخوردار نیست، زیرا نه آمریکا و نه ایران عضو این دادگاه هستند. بنابراین، تنها گزینه باقیمانده این است که کشور دیگری در چارچوب نظام قضایی داخلی خود، درباره افراد متهم تحقیق کند و آنها را تحت پیگرد قضایی قرار دهد.
با این حال، رسیدگی به چنین پروندههایی پیچیده خواهد بود و مستلزم صدور کیفرخواست علیه اتباع آمریکایی برای محاکمه در خارج از کشور خواهد بود؛ اقدامی که اجرای آن بسیار دشوار و از نظر سیاسی نیز بعید خواهد بود. به همین دلیل، ضروری است درباره اقدامات نظامی انجامشده در جریان این جنگ، تحقیقات کامل و مستقلی صورت گیرد و عاملان احتمالی، تحت پیگرد قضایی قرار گیرند. پاسخگویی و مسئولیتپذیری از یک سو برای تضمین اجرای عدالت درباره افرادی که مرتکب جنایت شدهاند ضرورت دارد و از سوی دیگر میتواند از تکرار چنین جنایاتی در آینده جلوگیری کند.
