روز جهانی تمساح مبارک

امروز ۲۷ خرداد روز جهانی تمساح است، حیواناتی که توانسته‌اند از تغییرات گسترده زمین، از عصر دایناسورها تا امروز، جان سالم به در ببرند، این خزندگان باستانی که قدمت آن‌ها به بیش از ۲۰۰ میلیون سال می‌رسد، اکنون در بسیاری از مناطق جهان با تهدیدهایی مانند تخریب زیستگاه، خشکسالی، شکار غیرقانونی و تغییرات اقلیمی روبه‌رو هستند. این در حالی است که با کنترل جمعیت برخی جانوران، حفظ تنوع‌زیستی و ایجاد زیستگاه برای گونه‌های دیگر، به پایداری تالاب‌ها و رودخانه‌ها کمک می‌کنند. 

به گزارش ایرنا، میلیون‌ها سال پیش، زمانی که دایناسورها بر زمین فرمانروایی می‌کردند، نیاکان تمساح‌های امروزی در رودخانه‌ها و تالاب‌ها زندگی می‌کردند. آن‌ها از عصر یخبندان، تغییرات اقلیمی و دگرگونی‌های عظیم زمین جان سالم به در بردند و امروز، همچون راویانی خاموش از تاریخ حیات، همچنان در گوشه‌ای از طبیعت نفس می‌کشند، اما شگفت آنکه این بازماندگان قدرتمند میلیون‌ها ساله، اکنون بیش از هر زمان دیگری در برابر تهدیدهای ناشی از فعالیت‌های انسان آسیب‌پذیر شده‌اند. 

بر این اساس و با توجه به اهمیت حیات این گونه‌های ارزشمند یک روز به عنوان روز جهانی تمساح نامگذاری شده است، در واقع روز جهانی تمساح هر سال در ۱۷ ژوئن (۲۷ خرداد) گرامی داشته می‌شود. این روز با هدف افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفاظت از تمساح‌ها و زیستگاه‌های آن‌ها، جلب توجه به تهدیدهای پیش روی این گونه‌ها و تشویق مردم و دولت‌ها به حمایت از برنامه‌های حفاظتی نام‌گذاری شده است. 

ایده نام‌گذاری روز جهانی تمساح از سوی نهادهای بین‌المللی فعال در حوزه حفاظت از حیات وحش و مراکز تحقیقاتی مرتبط با خزندگان شکل گرفت، این نهادها تلاش کردند با اختصاص یک روز جهانی به تمساح‌ها، توجه افکار عمومی را به نقش حیاتی این جانوران در اکوسیستم‌های آبی و تالابی جلب کنند، چرا که بسیاری از گونه‌های تمساح در دهه‌های اخیر به دلیل تخریب زیستگاه، شکار غیرقانونی، آلودگی منابع آبی و تغییرات اقلیمی با کاهش جمعیت روبه‌رو شده‌اند. 

نام‌گذاری روز جهانی تمساح، علاوه بر جنبه‌های حفاظتی، تلاشی برای تغییر نگاه عمومی به این حیوانات نیز به شمار می‌رود، بسیاری از مردم تمساح‌ها را تنها موجوداتی خطرناک می‌دانند، در حالی که این جانوران به عنوان شکارچیان رأس هرم غذایی، نقش مهمی در حفظ تعادل اکوسیستم‌ها، کنترل جمعیت گونه‌های دیگر و سلامت تالاب‌ها و رودخانه‌ها ایفا می‌کنند.

در ایران نیز این مناسبت اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا تنها گونه تمساح بومی کشور، تمساح مردابی یا «گاندو»، در جنوب شرق ایران زندگی می‌کند. گرامی‌داشت روز جهانی تمساح فرصتی است تا اهمیت حفاظت از این گونه ارزشمند و زیستگاه‌های آن بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد و نقش جوامع محلی در حفظ این میراث طبیعی برجسته شود. 

روز جهانی تمساح، تنها بزرگداشت یک خزنده کهن نیست، روزی است برای یادآوری مسئولیت ما در قبال موجوداتی که بقای آن‌ها به سلامت رودخانه‌ها، تالاب‌ها و احترام انسان به طبیعت گره خورده است، این روز فرصتی است تا بار دیگر به ارزش گونه‌هایی بیندیشیم که شاید در نگاه نخست ترسناک به نظر برسند، اما در حقیقت نگهبانان خاموش زیست‌بوم‌هایی هستند که حیات انسان نیز به آن‌ها وابسته است. 

حیات تمساح‌ها به عنوان جانوری که میلیون‌ها سال از تاریخ حیات را پشت سر گذاشته و همچنان در گوشه‌ای از تالاب‌ها و رودخانه‌های جهان به زندگی ادامه می‌دهد نقش مهم آن در حفظ تعادل زیست‌بوم‌ها دارد بنابراین حفاظت از آن‌ها باید جدی گرفته شود. 

اکنون ۲۶ گونه تمساح در جهان باقی مانده که از نظر شناختی، حفاظتی، تنوع زیستی، فرهنگی و اقتصادی برای جوامع بومی و کشورهای مختلف ارزش‌های متعددی دارند، در ایران تنها گونه تمساح بومی کشور، تمساح پوزه‌کوتاه یا «گاندو» است که در جنوب شرق کشور و عمدتاً در استان سیستان و بلوچستان زندگی می‌کند، گاندو برای مردم محلی تنها یک حیوان نیست، بلکه بخشی از فرهنگ و هویت منطقه محسوب می‌شود و بسیاری از ساکنان بومی از دیرباز با احترام از آن یاد کرده‌اند. 

با این حال، گاندو نیز با چالش‌های متعددی روبه‌رو است. کاهش منابع آب، خشکسالی‌های پی‌درپی، تخریب زیستگاه‌ها و گاه تعارض میان انسان و حیات وحش، بقای این گونه ارزشمند را تهدید می‌کند. در سال‌های اخیر، اجرای برنامه‌های حفاظتی، آموزش جوامع محلی و مشارکت مردم در حفاظت از زیستگاه‌های گاندو، گام‌های مؤثری برای حفظ این گونه برداشته است. 

کارشناسان معتقدند حفاظت از تمساح‌ها، تنها حفاظت از یک گونه جانوری نیست، بلکه تلاشی برای حفظ سلامت تالاب‌ها، رودخانه‌ها و در نهایت تضمین آینده تنوع زیستی زمین است، هر تمساحی که در طبیعت زنده می‌ماند، نشانه‌ای از پویایی و سلامت اکوسیستمی است که انسان نیز بخشی از آن به شمار می‌رود. 

روز جهانی تمساح یادآور این حقیقت است که حتی جانورانی که شاید در نگاه نخست ترسناک به نظر برسند، حلقه‌ای ارزشمند از زنجیره حیات هستند؛ زنجیره‌ای که گسستن هر بخش از آن، بر سرنوشت همه موجودات، از جمله انسان، تأثیر خواهد گذاشت. 

اصغر مبارکی کارشناس دفتر حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست در گفت و گو با خبرنگار ایرنا با اشاره به نام‌گذاری روز جهانی تمساح گفت: تمساح‌ها که از آن‌ها به عنوان «دایناسورهای زنده» یاد می‌شود، بیش از ۲۰۰ میلیون سال قدمت دارند و امروزه با ۲۶ گونه در جهان حضور دارند. 

به گفته وی، در ایران نیز بیش از ۵۰۰ سر تمساح مردابی یا گاندو در زیستگاه‌های جنوب شرق کشور زندگی می‌کنند و تخریب زیستگاه، مهم‌ترین عامل تهدید این گونه ارزشمند به شمار می‌رود. 

اصغر مبارکی کارشناس دفتر حیات وحش با اشاره به روز جهانی تمساح اظهار کرد: امروز روز جهانی تمساح است و اهمیت این گونه در سراسر جهان باعث شده این روز به صورت جهانی به نام تمساح ثبت شود. 

وی افزود: تمساح‌ها در حقیقت فسیل‌های زنده و بازماندگان دوران دایناسورها هستند و بیش از ۲۰۰ میلیون سال قدمت حضور آن‌ها روی کره زمین است، اکنون ۲۶ گونه تمساح در جهان باقی مانده که از نظر شناختی، حفاظتی، تنوع زیستی، فرهنگی و اقتصادی برای جوامع بومی و کشورهای مختلف ارزش‌های متعددی دارند. 

مبارکی با بیان اینکه تمساح‌ها شکارچیان رأس هرم غذایی هستند، گفت: این جانوران نقش بسیار مؤثری در اکوسیستم‌های محل زیست خود دارند و به عنوان گونه‌های کلیدی، نقش کنترلی در اکوسیستم ایفا کرده و جمعیت سایر گونه‌ها را تنظیم می‌کنند. 

وی ادامه داد: تمساح‌ها گونه‌های شاخص زیستگاه‌های تالابی هستند و با توجه به وضعیت تالاب‌ها در سراسر جهان و دخالت‌های انسانی، تخریب زیستگاه مهم‌ترین عامل تهدیدکننده این گونه‌ها محسوب می‌شود؛ موضوعی که در کشور ما نیز مصداق دارد. 

کارشناس دفتر حیات وحش درباره وضعیت تمساح در ایران گفت: در کشور ما جمعیت کوچکی از گونه تمساح مردابی یا «گاندو» وجود دارد که تعداد آن بیش از ۵۰۰ سر برآورد می‌شود، این گونه در زیستگاه‌های مختلف در امتداد رودخانه‌های باهوکلات، کاجو و منابع آبی مرتبط با این رودخانه‌ها زندگی می‌کند. 

وی یکی از ویژگی‌های بارز گاندو را پراکنش وسیع و ارتباط نزدیک آن با جوامع بومی محلی دانست و افزود: اغلب سکونتگاه‌های روستایی و محلی در کنار منابع آبی گسترش یافته‌اند، منابعی که زیستگاه مهم تمساح مردابی نیز به شمار می‌روند. 

مبارکی با بیان اینکه تمساح مردابی گونه‌ای متوسط، خجالتی و ترسو است، اظهار کرد: با این حال، این گونه یک شکارچی محسوب می‌شود و به ویژه در فصل تولیدمثل ممکن است رفتار تهاجمی از خود نشان دهد، بنابراین مردم محلی باید نکات ایمنی را رعایت کرده و از نزدیک شدن بیش از حد به این جانور خودداری کنند. 

وی با اشاره به وضعیت حفاظتی گاندو گفت: این گونه در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت در رده «آسیب‌پذیر» قرار دارد و مهم‌ترین عامل تهدید آن، تخریب زیستگاه است، همچنین فعالیت‌های صیادی، رفت‌وآمد با قایق، شکار بی‌رویه در برخی مناطق و تغییر کاربری زیستگاه‌ها نیز از جمله عوامل تهدیدکننده جمعیت این گونه محسوب می‌شوند. 

کارشناس دفتر حیات وحش تأکید کرد: تمساح‌ها در سراسر جهان و از جمله در منطقه بلوچستان ایران، ارزش‌های فرهنگی و سنتی بالایی دارند، این گونه ریشه عمیقی در فرهنگ جوامع محلی دارد و مردم منطقه باورهای خاصی درباره آن دارند؛ به طوری که حضور گاندو را به دلیل وابستگی آن به آب، نشانه وفور نعمت و فراوانی می‌دانند. 

وی افزود: همین باورهای فرهنگی موجب شده جمعیت این گونه در ایران پایدار بماند و حتی در برخی مناطق روندی افزایشی داشته باشد. 

مبارکی خاطرنشان کرد: تمساح‌ها علاوه بر ارزش‌های زیست‌محیطی، از نظر اقتصادی نیز می‌توانند در ایجاد معیشت‌های پایدار و جایگزین برای جوامع محلی نقش داشته باشند، این امر مستلزم برنامه‌ریزی‌های هماهنگ بین‌بخشی و مشارکت مردم محلی است تا بتوان از ظرفیت‌هایی مانند گردشگری طبیعی برای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از این گونه استفاده کرد. 

وی گفت: تمساح مردابی اصالتاً گونه‌ای متعلق به شبه‌قاره هند است و جمعیت اصلی آن در هند و سریلانکا زندگی می‌کند. جمعیت ایران، حاشیه‌ای‌ترین جمعیت جهانی این گونه به شمار می‌رود و زیستگاه‌های آن با زیستگاه‌های اصلی متفاوت است. از منظر تنوع زیستی، حضور این گونه در ایران اهمیت فراوانی دارد و امیدواریم بتوانیم هم از آن به خوبی حفاظت کنیم و هم از ظرفیت‌های آن به شکل درست بهره ببریم.