تاریخچه و ریشههای موسیقی بلوز؛ آوازهای غمناک بردگان
بردگان سابق آفریقا و فرزندانشان از آوازها و سرودهای خود برای بیان درد، امید و مقاومت استفاده میکردند. در حقیقت، موسیقی بلوز زاده تجربههای روزمرۀ سخت، فقر، جدایی و نابرابری بود و در عین حال پیامی از استقامت و امید به آینده داشت.
موسیقی بلوز (Blues) یکی از پایهایترین ژانرهای موسیقی در تاریخ آمریکا و جهان است. بلوز نه فقط یک سبک موسیقی، بلکه روایتگر احساسات و عواطف و رنجها و امیدهای انسانی است.
این سبک در اواخر قرن نوزدهم در جنوب ایالات متحده شکل گرفت و ریشههایش به موسیقی آفریقایی-آمریکایی، سرودهای مذهبی، آوازهای کارگران مزارع و ترانههای بردگان بازمیگردد. بلوز در طول دههها مسیر خود را از مزارع پنبه تا صحنههای جهانی پیدا کرده و تاثیر عمیقی بر سبکهای موسیقی مدرن مانند جاز و راک گذاشته است.
تاریخچه و ریشهها
بلوز ابتدا در جوامع آفریقایی-آمریکایی جنوب آمریکا شکل گرفت. بردگان سابق و فرزندانشان از آوازها و سرودهای خود برای بیان درد، امید و مقاومت استفاده میکردند. این موسیقی زادۀ تجربههای روزمرۀ سخت، فقر، جدایی و نابرابری بود و در عین حال پیامی از استقامت و امید به آینده داشت.
هنرمندانی مثل بسی اسمیت، که به «امپراتریس بلوز» مشهور شد، با اجرای احساسی و تکنیکی خود در دهۀ ۱۹۲۰، این سبک را به شکل گستردهای معرفی کردند. ترانههای او نمونهای کامل از بلوز روستایی و شهری بود که توانست عواطف عمیق انسانی را منتقل کند.
با مهاجرت جمعیتهای سیاهپوست به شمال آمریکا و شهرهایی مانند شیکاگو، نیویورک و دیترویت، بلوز شهری شکل گرفت و به صنعت ضبط موسیقی راه پیدا کرد. آثار مودی واترز، آوازخوان و آهنگساز برجستۀ پس از جنگ جهانی دوم، نمونۀ شاخص سبک بلوز شیکاگو بود که با گیتار الکتریک و ریتمهای قوی، پلی ارتباطی بین بلوز روستایی و شهری ایجاد کرد و الهامبخش نسلهای بعدی راک و ریتم و بلوز شد.
ویژگیهای موسیقی بلوز
بلوز به دلیل ساختار و احساسات منحصر به فردش شناخته میشود. مهمترین ویژگیهای این سبک موسیقی را میتوان چنین برشمرد:
ساختار آکوردی خاص: بلوز معمولا از ساختار سهتایی استفاده میکند. این ساختار شامل سه خط شعری است که هر خط چهار میزان دارد و به نوازنده امکان بداههنوازی و خلاقیت میدهد. در واقع این ساختار ساده اما انعطافپذیر اجازه میدهد نوازنده احساسات خود را آزادانه بیان کند.
ملودی و ریتم: بلوز از «مقیاس بلوز» (Blues Scale) بهره میبرد که شامل نتهای نیمپرده و انعطاف در صداست. ریتم معمولا ملایم و احساسبرانگیز است و با تاکید بر بیت دوم و چهارم همراه میشود. در واقع ترکیب ملودی و ریتم در بسیاری از آهنگهای سبک بلوز چنان است که احساسات عمیقی ایجاد میکند؛ احساساتی که غالبا غمناک و اندوهبار هستند.
در موسیقی کلاسیک ایرانی، هر پرده به چهار ربعپرده تقسیم میشود و همین ویژگی در غمناکی این موسیقی مؤثر بوده است. این نکته را احمد شاملو در نقد فضای اندوهبار موسیقی کلاسیک ایرانی مطرح کرده است. در موسیقی بلوز هم نیمپردهها در سرشت غمناک این موسیقی موثرند.
نکتۀ دیگر اینکه، موسیقی بلوز در واقع ترجمان موسیقایی عواطف اندوهبار سیاهپوستان آمریکایی است؛ بنابراین عجیب نیست که غم در این موسیقی بر شادی غلبه داشته باشد. موسیقی کلاسیک یا سنتی ایرانی نیز، ربط عمیقی به تاریخ اندوهبار ایران دارد؛ بنابراین عجیب نیست که این سبک از موسیقی هم عمدتا غمآلود باشد.
مضمون ترانهها: ترانههای بلوز عمدتا دربارۀ درد، جدایی، فقر، عشق ازدسترفته و امید هستند. بلوز صدای صادقانۀ تجربۀ انسانی است. مثلا برخی از آثار بسی اسمیت، داستان فقر و تنهایی را با قوت عاطفی چشمگیری به شنونده منتقل میکنند.
هنرمندان شاخص
در بین خوانندگان و نوازندگان مشهور و برجستۀ سبک موسیقی بلوز میتوان به این افراد اشاره کرد:
رابرت جانسون؛ اسطورۀ گیتار بلوز که افسانهها دربارۀ معاملۀ او با شیطان برای کسب مهارت در گیتار وجود دارد. آهنگهایی مثل cross road blues از رابرت جانسون، الهامبخش نسلهای بعدی موسیقی راک بودند.
بی. بی. کینگ؛ که او را «پادشاه بلوز» میدانند، نوازندۀ مشهور گیتار الکتریک و استاد آواز بود که با آهنگهایی مثل every day I have the blues سبک منحصربهفرد خود را به جهان موسیقی و دنیای بلوز معرفی کرد.
مودی واترز؛ پایهگذار «بلوز شیکاگو»، که با ترکیب گیتار الکتریک و ریتمهای قوی، سبک مدرن بلوز را شکل داد.
اتا جیمز و بیلی هالیدی؛ نمونههای شاخص زنانی که با صدایی پراحساس و اجرایی دقیق، بلوز و جاز را تلفیق کردند و بر غنای موسیقی آمریکایی افزودند.
تاثیر بلوز بر موسیقی مدرن
سبک بلوز تاثیر گستردهای بر موسیقی مدرن داشته است. بسیاری از خوانندگان و گروههای موسیقی مشهور، از بیتلها و جیمی هندریکس تا اریک کلپتون و آریانا گرانده، از عناصر بلوز در آثارشان استفاده کردهاند. سبکهای راک، سول، آراندبی و حتی هیپهاپ، بسیاری از الگوها و احساسات بلوز را به ارث بردهاند. آهنگهای بلوز نه تنها برای سرگرمی، بلکه برای احساسات و عواطف واقعی انسانها و بازنماییِ شنیداریِ تجربۀ زندگی به کار میروند و همین ویژگی موجب ماندگاری این سبک شده است.
جمعبندی
موسیقی بلوز در واقع فراتر از یک سبک موسیقی است. بلوز روایتگر تاریخ، فرهنگ و احساسات انسانی است. از مزارع پنبه در جنوب آمریکا تا صحنههای بزرگ جهانی، بلوز الهامبخش هنرمندان و شنوندگان بوده و نشان داده است که موسیقی میتواند هم سرگرمکننده باشد و هم حامل پیام عمیق انسانی. هر نت و هر ریتم بلوز داستانی دارد؛ داستان درد و امید، عشق و جدایی، زندگی و تلاش انسان برای بقا و زیبایی.
