سه روایت از عملیات هرمز/ تنشها میان تهران و واشنگتن وارد فاز جدیدی شد
با توقف روند مذاکرات، افزایش تنشهای دریایی میان دو طرف قابل پیشبینی بود؛ چنانکه در تازهترین تحول، ایران از اصابت دو موشک به یک ناوچه آمریکایی خبر داد؛ هر چند آمریکا این موضوع را رد کرد. همچنین بر اساس ادعای وزارت خارجه امارات، ایران یک نفتکش وابسته به شرکت ادنوک را که به دنبال عبور غیرمجاز از تنگه هرمز بوده است با استفاده از دو پهپاد انتحاری هدف قرار داده است.
به گزارش دنیای اقتصاد، با توقف روند مذاکرات، افزایش تنشهای دریایی میان دو طرف قابل پیشبینی بود؛ چنانکه در تازهترین تحول، ایران از اصابت دو موشک به یک ناوچه آمریکایی خبر داد؛ هر چند آمریکا این موضوع را رد کرد. همچنین بر اساس ادعای وزارت خارجه امارات، ایران یک نفتکش وابسته به شرکت ادنوک را که به دنبال عبور غیرمجاز از تنگه هرمز بوده است با استفاده از دو پهپاد انتحاری هدف قرار داده است. پس از آن خبرگزاری یونهاپ کرهجنوبی هم مدعی شد که یک کشتی متعلق به کرهجنوبی در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفته است. همزمان با انتشار این اخبار، سنتکام مدعی شد در اولین گام از عملیات پروژه آزادی، ۲ کشتی تجاری با پرچم آمریکا از تنگه هرمز عبور کردند. تانکر ترکرز هم خبر داد که یک کشتی حامل گاز مایع ایرانی بدون هیچ مشکلی از محدوده محاصره نیروی دریایی آمریکا خارج شده است. در پی این تحولات، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز محدوده جدیدی از تنگه هرمز را که تحت کنترل و مدیریت نیروهای مسلح ایران قرار دارد، اعلام کرد؛ محدودهای که از جنوب، خط میان کوه مبارک در ایران و جنوب فجیره در امارات و از غرب، خط میان انتهای جزیره قشم و امالقیوین را در برمیگیرد.
هشدار قاطع تهران
این طرح ترامپ برای اسکورت کشتیها و نفتکشها با واکنش قاطع مقامات جمهوری اسلامی ایران مواجه شد؛ سردار حسین محبی، سخنگو و معاون روابط عمومی سپاه پاسداران در واکنش به بیانیههای بیپایه مقامات و نهادهای آمریکایی در موضوعات دریایی و خلیج فارس و اطلاعیههای موسسه تجارت دریایی انگلستان گفت که تغییری در روند مدیریت تنگه هرمز ایجاد نشده است. هرگونه تحرک دریایی شناورهای غیرنظامی و تجاری که منطبق با پروتکلهای ترانزیتی صادره از سوی نیروی دریایی سپاه باشد و از مسیر مشخص شده با هماهنگی صورت گیرد، دارای امنیت و سلامت خواهند بود. وی تصریح کرد: «سایر تحرکات دریایی مغایر با اصول اعلامی نیروی دریایی سپاه با مخاطرات جدی مواجه خواهند شد. شناورهای متخلف با قدرت متوقف خواهند شد.» به گفته سخنگوی سپاه، ضروری است کلیه شرکتهای کشتیرانی و بیمههای حملونقل، به اطلاعیههای سپاه پاسداران توجه داشته باشند.
سرلشکر خلبان علی عبداللهی، فرمانده قرارگاه مرکزی حضرت خاتمالانبیا(ص) نیز تصریح کرد:« هشدار میدهیم هر نیروی مسلح بیگانه بهخصوص ارتش متجاوز آمریکا، چنانچه قصد نزدیک شدن و ورود به تنگه هرمز را داشته باشند، مورد تهاجم قرار خواهند گرفت.» وی ادامه داد: «مکرر اعلام کردهایم امنیت تنگه هرمز در اختیار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران است و در هر شرایطی هرگونه عبور و مرور امن، با هماهنگی نیروهای مسلح صورت میگیرد.
تنگه به شرایط قبل بازنمیگردد
همزمان ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس با اشاره به جلسه روز گذشته این کمیسیون با وزیر خارجه، گفت که در این جلسه آقای عراقچی تاکید داشت در حال حاضر مذاکرهای با دشمن در حوزه هستهای نداریم و برای هر سناریویی آمادگی داریم. سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس با اشاره به مباحث مربوط به تنگه هرمز نیز گفت: «آقای عراقچی بیان کرد که در حال تدوین سازوکاری برای مدیریت تنگه هرمز هستیم و تنگه به شرایط قبل برنمیگردد و اجازه تردد به شناورهای متخاصم داده نخواهد شد.»
از سوی دیگر اسماعیل بقایی، سخنگوی دستگاه دیپلماسی در نشست هفتگی خود در ارتباط با اظهارات اخیر رئیسجمهور آمریکا مبنی بر اینکه آمریکا به کشتیهایی که میخواهند از تنگه هرمز عبور کنند، کمک خواهد کرد و این اقدام یک عملیات بشردوستانه است، گفت: «کسانی که مسوول پاسخدهی به این نوع تحرکات و اقدامات غیرقانونیاند به خوبی آماده هستند و میدانند که چطور از منافع ملی کشور دفاع کنند و در همین راستا ما شاهد بیانیه فرماندهی قرارگاه خاتم الانبیا بودیم.» بقایی درباره جزئیات سازوکار ایران برای ایمنی امن در تنگه هرمز توضیح داد: «ما در مشورت و همکاری با همه نهادهای تصمیمگیر در کشور هستیم. ما قانون داخلی درباره مناطق داخلی ایران داریم که مواردی را به صورت روشن در قبال تهدیدهای بیان کرده است. در حقوق بینالملل هم تکلیف روشن است و به موجب حقوق عرف بینالمللی این اجازه را داریم که زمانی در معرض تهدید هستیم، تدابیری را اتخاذ کنیم. پس مبنایی برای ایجاد سازوکاری در جهت تردد ایمن کشتیها در تنگه هرمز وجود دارد. ایمنی در تنگه هرمز برای ما از اهمیت ویژهای برخوردار است.»
سخنگوی دستگاه دیپلماسی در ادامه و در بخش دیگری از صحبتهایش به گفتوگوهای ایران و آمریکا پرداخت و تاکید کرد که گفتوگوهای شفاف از طریق میانجی پاکستانی ادامه دارد. پاسخ آمریکا را دریافت کرده و در حال بررسی هستیم و زمانی که دیدگاههای خود را جمعبندی کنیم از طریق میانجی پاکستانی اعلام خواهیم کرد. وی تصریح کرد: «ما در این مرحله در مورد هیچ چیز دیگری جز «توقف و خاتمه کامل جنگ» صحبتی نداریم و موضوعاتی که راجع به غنیسازی یا مواد هستهای مطرح شده، صرفا گمانهزنی است و ما در این مرحله در مورد هیچ جزئیاتی صحبت نمیکنیم.»
پروژه آزادی چیست؟
اما طرح پروژه آزادی که از سوی ترامپ اعلام شد چه جزئیاتی دارد. رئیسجمهور آمریکا در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که از روز دوشنبه روندی را با عنوان «پروژه آزادی» برای کمک به عبور کشتیهای متعلق به کشورهای «بیطرف» از تنگه هرمز آغاز کرد. ترامپ گفت که این طرح با هدف کمک به کشتیهایی اجرا میشود که در تنگه هرمز گرفتار شدهاند و ارتباطی با بحران خاورمیانه ندارند. وی با اشاره به درخواست برخی کشورها برای کمک به خروج کشتیهایشان از این گذرگاه، مدعی شد که به ایران اعلام کردیم به نفع خاورمیانه و آمریکا است که به این کشورها کمک کنیم تا کشتیهای خود را بهصورت امن از این تنگه محدود خارج کرده و بدون مشکل به فعالیتهای خود ادامه دهند. همزمان ترامپ تصریح کرد که نمایندگان آمریکا در حال انجام گفتوگوهای بسیار «مثبت» با ایران هستند که میتواند نتایج مثبتی برای تمام طرفها به همراه داشته باشد. همچنین رئیسجمهور آمریکا، پس از اعلام آغاز عملیات آزادی در تنگه هرمز، تصویری از خود در «تروث سوشال» منتشر کرد و نوشت: «همه برگهای برنده دست من است.»
پشتپرده طرح ترامپ
مایکهانا، خبرنگار الجزیره در واشنگتن درباره این توییت نوشت؛ مهمترین عبارت، جمله او درباره «گفتوگوهای بسیار مثبت» نمایندگانش با ایران است؛ مشخص نیست که گفتوگوهای نمایندگان ترامپ با ایران درباره همین برنامه برای اجازه دادن به اسکورت کشتیها برای خروج از تنگه است یا درباره مسائل گستردهتر. این یک نکته کلیدی است. همچنین مرتضی حسین، خبرنگار دراپسایت نیز درباره این طرح نوشت که به نظر میرسد ترامپ دارد زمینه را برای بازگشت به درگیری مسلحانه آماده میکند؛ او ناوهای آمریکایی را از طریق تنگه میفرستد تا کشتیها را از محاصره عبور دهند، اقدامی که آن را یک حرکت بشردوستانه هم توصیف میکند. این احتمالا منجر به تبادل آتش با کشتیهای ایرانی یا مواضع ساحلی که محاصره را اجرا میکنند، خواهد شد و درگیری گستردهتر را از سر میگیرد. رابرت پیپ، استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو هم توضیح داد که این تاکتیک «سوسیس برشخورده» نام دارد و ابتکار عمل را به ایران منتقل میکند تا کشتیها و اسکورتهای آمریکایی را غرق کند. سوال بزرگ این است: آیا نفتکشها این ریسک را میپذیرند؟
آکسیوس نیز درباره طرح ترامپ جزئیاتی را بیان کرد. یکی از مقامات ارشد ایالات متحده به اکسیوس گفت: «رئیسجمهور خواهان اقدام است. نمیخواهد دست روی دست بگذارد. فشار میخواهد. توافق میخواهد.» بر اساس این گزارش از روز دوشنبه، نیروی دریایی ایالات متحده به کشتیهای با پرچم آمریکا و سایر کشتیهای تجاری با ارائه راهنمایی برای دور زدن مینها و آمادگی برای مداخله در صورت حمله ایران به آنها در عبور از تنگه کمک خواهد کرد. به گفته سنتکام، پشتیبانی نظامی ایالات متحده از «پروژه آزادی» شامل ناوشکنهای مجهز به موشکهای هدایتشونده، پهپادها، بیش از ۱۰۰ فروند هواپیمای زمینی و دریایی و ۱۵ هزار نیروی نظامی خواهد بود.
همچنین این ماموریت که به دستور رئیسجمهور هدایت میشود، از کشتیهای تجاری که خواهان تردد آزادانه از این کریدور حیاتی تجارت بینالمللی هستند، پشتیبانی خواهد کرد. منبعی نزدیک به ترامپ، این اقدام را «آغاز فرآیندی توصیف کرد که میتواند به رویارویی با ایرانیان منجر شود.» این منبع ادعا کرد که ماموریت «بشردوستانه» برای آزادسازی کشتیهای سرگردان در تنگه به این معناست که «اگر ایرانیان دست به اقدامی بزنند، آنها طرف بد خواهند بود و ما مشروعیت لازم را برای اقدام خواهیم داشت.» دریادار برد کوپر، فرمانده سنتکام، روز پنجشنبه طرحی جاهطلبانهتر به ترامپ ارائه داد که بر اساس آن، کشتیهای نیروی دریایی از تنگه عبور میکردند. یک مقام آمریکایی که از جزئیات آن طرح مطلع بود، گفت آمریکا در پاسخ به هر موشک یا قایق تندرویی که ایران پرتاب کند، آنها را منهدم میکرد و در صورت تشدید تنش از سوی ایران و حمله به کشورهای حاشیه خلیج [فارس]، جنگ را با تمام قوا از سر میگرفت. نسخه فعلی ریسک کمتری برای تشدید فوری تنش دارد، اما ممکن است عمدتا بنبست را به حال خود باقی بگذارد.
پیشنهاد کمک مکرون
فرانسه از طرح پروژه آزادی ترامپ استقبال نکرد. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه که کشورش به همراه انگلیس میگویند در تلاش برای تشکیل ائتلافی با هدف بازگشایی تنگه هرمز پس از برقراری صلح هستند، با اشاره به طرحهای آمریکا تاکید کرد که «در هیچ عملیات نظامی در چارچوبی که به نظر نامشخص میآید، شرکت نخواهیم کرد». مکرون با اشاره به اینکه ما مورد اعتماد ایالات متحده هستیم، اما از سوی ایرانیان نیز مورد احترام و اعتماد هستیم؛ افزود: «ما میتوانیم از جنبههای دیپلماتیک، نظامی، اقتصادی و مالی خدمات ارائه دهیم تا بازگشایی تنگه هرمز تسهیل شود.»
تنش در دریا
آکسیوس مدعی شد که واکنش ایران تعیین خواهد کرد «پروژه آزادی» چگونه پیش رود. در این رابطه روز گذشته خبرگزاری فارس به نقل از منابع خبری محلی در جنوب از اصابت دو موشک به یک ناوچه نیروی دریایی آمریکا خبر داد. بر اساس این گزارش، این ناوچه که با نقض امنیت تردد و کشتیرانی در حوالی جاسک به قصد عبور از تنگه هرمز حرکت کرده بود، پس از بیتوجهی به هشدار نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران، هدف حمله موشکی قرار گرفت و از ادامه مسیر بازمانده و مجبور به عقبگرد و فرار از منطقه شده است.
روز گذشته روابط عمومی ارتش نیز در اطلاعیهای اعلام کرد: ناوشکنهای ایالات متحده آمریکا، با خاموش کردن رادارهای خود در دریای عمان، قصد نزدیک شدن به تنگه هرمز را داشتند که بلافاصله پس از روشن کردن رادارهای خود، کشف و با اخطار رادیویی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران مبنی بر مخاطرات نقض آتشبس مواجه شدند. دلاورمردان ارتش پس از بیتوجهی ناوشکنهای آمریکایی، در اخطاری مجدد، صراحتا اعلام کردند که هرگونه تلاش برای ورود به تنگه هرمز، نقض آتشبس تلقی شده و با واکنش نیروهای دریایی مواجه خواهد شد.
در ادامه اطلاعیه روابط عمومی ارتش آمده است: در این مرحله و به دنبال بیتوجهی ناوشکنهای آمریکایی- صهیونی به اخطار اولیه، نیروی دریایی ارتش، با شلیک تیرِ اخطار موشکهای کروز، راکت و پهپادهای رزمی در حوالی شناورهای دشمن متجاوز، هشدار داد، مسوولیت و عواقب مخاطرهآمیز اینگونه اقدامات، متوجه دشمن متخاصم خواهد بود. همچنین روز دوشنبه خبرگزاری تسنیم هم به نقل از یک منبع مطلع نظامی نوشت که ایران برای هر سناریویی آمادگی کامل دارد و آمریکاییها میدانند که ایران اجازه قلدری به ترامپ و نیروهای آمریکایی را نخواهد داد.
البته اخبار ضدونقیضی در رابطه با این تنش دریایی منتشر شد و بعد از انتشار این خبر، الجزیره به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی، اصابت موشکهای ایرانی به کشتی آمریکایی را تکذیب کرد. آکسیوس نیز به نقل از یک مقام آگاه عنوان کرد که خبرها در این رابطه صحت ندارد. تامیر موراگ، خبرنگار کانال ۱۴ رژیم صهیونیستی هم نوشت، یک مقام آمریکایی ادعا کرده است که کشتی آمریکا مورد اصابت ایران قرار نگرفته، اما توجه به متن تکذیبیه آمریکایی خالی از لطف نیست، که بر اساس آن هیچ کشتی از نیروی دریایی بر اثر شلیک ایران آسیب ندیده است. او ادامه داد: «این متن، دستکم در حال حاضر، به این معنا نیست که شلیکی صورت نگرفته است.» وی افزود: «باید امیدوار بود که آمریکا از این نوع عبارات برای فرار از واکنشی قوی استفاده نمیکند.»
انفجارها در امارات
همزمان با این تحولات، عملیات تجارت دریایی بریتانیا گزارش داد که یک نفتکش در فاصله ۷۸ مایل دریایی شمال فجیره، امارات، مورد اصابت یک پرتابه قرار گرفته است. سپس وزارت خارجه امارات طی بیانیهای اعلام کرد که یک نفتکش ملی تحت فعالیت شرکت ادنوک با استفاده از دو پهپاد هنگام عبور از تنگه هرمز هدف گرفته شدهاند. شرکت حملونقل و لجستیک «ادنوک» هم مدعی شد که نفتکش بسیار بزرگی به نام ام.وی. باراکا در سواحل عمان مورد اصابت دو پهپاد ایرانی قرار گرفته است. بنا بر اعلام این شرکت، هیچیک از خدمه مجروح نشدهاند و کشتی در زمان حادثه محمولهای حمل نمیکرده است. همزمان با این اتفاق آژیرهای خطر در دبی و ابوظبی به صدا درآمد و ترافیک هوایی مختل شد. ارسال حمله موشکی روی تلفنها و زخمی شدن ۳ هندی در منطق نفتی در فجیره از دیگر تحولات دیروز در امارات بود.
بازگشت ۱۵ خدمه توسکا
درحالیکه روز گذشته شاهد شدت گرفتن تنشها در تنگه هرمز بودیم، ۱۵ خدمه کشتی توسکا از پاکستان به کشورمان بازگشتند و باقی آنها نیز به زودی به ایران باز خواهند گشت. به گزارش خبرگزاری فارس، پیشتر شبکه خبری ایبیسی (ABC) به نقل از ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) از آغاز رسمی فرآیند بازگرداندن کشتی توقیفشده ایرانی به نام «توسکا» و انتقال ۲۲ خدمه باقیمانده آن به ایران خبر داده بود. کشتی توسکا در اقدامی جنایتکارانه تحت عنوان محاصره دریایی هدف شلیک آمریکا قرار گرفته بود.
سناریوهای پیشروی ایران و آمریکا در هرمز
با توجه به سرعت اتفاقات و سیالیت تحولات؛ میتوان سه سناریوی محتمل درباره تحولات روز گذشته در تنگه هرمز را بر اساس الگوهای رفتاری طرفها، سیگنالهای نظامی و بازنمایی رسانهای ترسیم کرد:
سناریوی اول: تشدید محاصره با هدف فرسایش بازدارندگی
اگر استقرار واحدهای دریایی، بازرسی یا مزاحمت برای کشتیها و صدور هشدارهای رسمی ادامه پیدا کند، این نشانه حرکت به سمت یک فشار کنترلشده اما فزاینده و در عین حال تصاعدیابنده است. شواهدی مثل افزایش حضور ناوها، محدودسازی مسیرهای کشتیرانی یا گزارش اختلال در بیمه و تردد نفتکشها، به این سناریو وزن میدهد. هدف در این حالت، بالا بردن هزینه اقتصادی و ارسال پیام بازدارندگی بدون عبور از آستانه جنگ تمامعیار است. ریسک اصلی، خطای محاسباتی و درگیری ناخواسته است. بهنظر میرسد نگاه ترامپ و حلقه تصمیمگیر کاخ سفید به نتیجهبخشی این سناریو یعنی تشدید محاصره دریایی معطوف شده است، اگرچه اکسیوس معتقد است ترامپ، از وضعیت بنبست «نه توافق، نه جنگ» در پرونده ایران به ستوه آمده است و عملیاتی که او برای تغییر این وضعیت دستور داده است، در نهایت میتواند مسیر را به سمت درگیری نظامی یعنی سناریو دوم بازگرداند.
سناریوی دوم: لغزش به سوی درگیری مستقیم
اما اگر صحنه کنونی از درگیری محدود به سمت شلیک هشدار، توقیف متقابل کشتیها یا آسیب به زیرساختهای انرژی منتقل شود، احتمال گذار از فشار به تقابل نظامی و بازگشت دوباره به جنگ بیشتر میشود. تشدید لحن رسمی، فعالسازی ائتلافهای نظامی، یا جابهجایی سریع نیروهای هوایی-دریایی از نشانههای کلیدی است. در این سناریو، چرخه اقدام-واکنش میتواند به سرعت تشدید شود، بهویژه اگر ارزیابی یکی از طرفین این باشد که وضعیت نه جنگ نه صلح سودی جز فرسایش نیروها و بازدارندگی ندارد.
سناریوی سوم: اهرمسازی برای مذاکره
در سناریوی سوم اگر همزمان با تنش، پیامهای دیپلماتیک، تشدید رایزنیها و فعال شدن میانجیگری با تماسهای پشتپرده برجسته شود، میتوان این وضعیت را اهرمسازی برای مذاکره دانست. کاهش نسبی زد و خوردها، تاکید بر امنیت انرژی جهانی و طرح چارچوبهای گفتوگو نشانههای این مسیر است. در این مسیر سایر پایتختها با محوریت اسلامآباد میتوانند بهعنوان کانالهای کمهزینه برای ازسرگیری گفتوگو عمل کنند.
