مرزهای ریاضی و فیزیک؛ طبیعت اجازه معکوس کردن زمان را نمیدهد!
به عقب برگرداندن زمان تنها در بازهای بسیار کوتاه و در حد یک فمتوثانیه ممکن است و پس از آن، حافظه محیطی مانع از بازگشت فرآیندهای فیزیکی میشود.
فرارو- قوانین فیزیک مدرن از نسبیت گرفته تا مکانیک کوانتومی نشان میدهند ماهیت زمان بسیار انعطافپذیرتر و شگفتانگیزتر از تصور ماست؛ با این حال، محاسبات تازه حاکی از آن است که برای معکوس کردن جریان زمان مرزهای سختگیرانهای وجود دارد.
به گزارش فرارو به نقل از ساینس الرت، در چارچوب نظریه نسبیت، زمان پدیدهای مطلق و تغییرناپذیر نیست. برای نمونه، در یک میدان گرانشی بسیار قوی، گذر زمان در مقایسه با نقاطی که از منبع گرانش دورتر هستند کندتر میشود؛ گویی خودِ نیروی گرانش زمان را میکشد و کش میآورد. به همین ترتیب، اگر با سرعتی بسیار بالا و نزدیک به سرعت نور حرکت کنید، زمان برای شما آهستهتر از فردی میگذرد که در جای خود ثابت مانده است.
با وجود این انعطافپذیری، در تمام این مثالها زمان همچنان تنها در یک جهت، یعنی به سوی آینده، جریان دارد. اما هنگامی که پا را فراتر از نسبیت میگذاریم و وارد قلمرو اسرارآمیز مکانیک کوانتومی میشویم، احتمال شگفتانگیز دیگری پدیدار میشود؛ وضعیتی که در آن زمان نه تنها ممکن است کند شود، بلکه میتواند عملاً به عقب بازگردد.
پرسش اساسی اینجاست که وقتی چنین اتفاقی میافتد، چه رخ میدهد؟ کاوشهای ریاضی جدید پیرامون این پرسش به پاسخی غافلگیرکننده رسیده است: خودِ محیط کوانتومی محدودیتی سختگیرانه بر میزان بازگشت زمان به عقب اعمال میکند و این بازه زمانی به شکلی باورنکردنی کوتاه است. در سادهترین مدلی که توسط یاکر آهارونوف و آوشالوم سی. الیتزور، زمان تنها میتواند به طور مؤثر به اندازه حدود یک فمتوثانیه، یعنی یک کوادریلیونم ثانیه، به عقب بازگردد. جزئیات این پژوهش در مقالهای پیشانتشار در پایگاه علمی آرکایو (arXiv) منتشر شده است.
این نخستین باری نیست که آهارونوف به سراغ مفهوم معکوسسازی زمان میرود. در سال ۱۹۹۰، او و همکارانش دستگاهی نظری به نام «ماشین انتقال زمانی کوانتومی» را پیشنهاد دادند؛ ابزاری که میتوانست از ویژگیهای عجیب مکانیک کوانتومی بهره ببرد تا یک سیستم فیزیکی طوری رفتار کند که گویی زمان برایش شتاب گرفته، متوقف شده یا حتی به عقب بازگشته است. این ایده بر پایه یکی از شگفتیهای مکانیک کوانتومی به نام «برهمنهی» استوار است که بر اساس آن، یک سیستم میتواند به طور همزمان در ترکیبی از چندین حالت ممکن وجود داشته باشد.
برای درک این موضوع، ساعتی را در حالت برهمنهی تصور کنید که به طور همزمان در دو نقطه متفاوت از یک میدان گرانشی قرار دارد؛ به گونهای که اختلاف شدت گرانش میان این دو نقطه برای تغییر سرعت گذر زمان کافی باشد. در نقطهای که در عمق بیشتری از میدان گرانشی قرار دارد، زمان کندتر میگذرد و در نقطه دورتر، زمان با سرعت بیشتری سپری میشود. مکانیک کوانتومی اجازه میدهد که هر دوی این حالتها همزمان وجود داشته باشند و هنگامی که این دو شاخه از ساعت دوباره به هم میرسند، میتوانند با یکدیگر تداخل کنند.
درست در همین نقطه است که ماجرا عجیب میشود. فیزیکدانان با انتخاب یک نتیجه خاص از این تداخل میتوانند از نظر نظری کاری کنند که ساعت طوری رفتار کند که گویی بازهای از زمان را خارج از محدوده هر دو حالت اولیه تجربه کرده است. این امر میتواند به معنای سپری شدن زمانی بیشتر از هر دو شاخه، نگذشتن هیچ زمانی، یا حتی تجربه کردن «زمان منفی» باشد؛ گویی عقربههای ساعت به سمت عقب حرکت کردهاند.
اکنون، پس از گذشت ۳۶ سال، آهارونوف و الیتزور دوباره به این ایده بازگشتهاند تا پرسشی بسیار دشوار را بررسی کنند: این زمان منفی در واقعیت تا چه اندازه میتواند به عقب برگردد؟ از آنجا که این مفهوم همچنان در سطح نظریه باقی مانده و در آزمایشگاه پیادهسازی نشده است، این دو پژوهشگر به سراغ زبان ریاضیات رفتند تا چهار پیکربندی اندکی متفاوت از این ماشین را تحلیل کنند. اما پیش از آغاز محاسبات، آنها باید به یک پرسش به ظاهر ساده پاسخ میدادند: فرض کنید واقعاً توانستید زمان را به عقب برگردانید، چگونه میتوانید این موضوع را اثبات کنید؟
اینجاست که پدیدهای به نام «واپاشی اتمی» وارد میدان میشود. هنگامی که یک اتم انرژی جذب میکند، یکی از الکترونهای آن میتواند به سطح انرژی بالاتری بپرد و اتم را در وضعیتی قرار دهد که به آن «حالت برانگیخته» میگویند. اما اتمها تمایلی به ماندن در این وضعیت ناپایدار ندارند و ترجیح میدهند به حالت پایه و برانگیختهنشده خود بازگردند. در نهایت، الکترون به سطح انرژی پایینتر سقوط میکند و انرژی اضافی را به شکل یک ذره نور یا «فوتون» آزاد میسازد. این فرآیند «گسیل خودبهخودی» نام دارد و در شرایط عادی تنها در یک جهت پیش میرود.
پژوهشگران پیشنهاد کردند آزمایش را با مجموعهای از اتمها آغاز کنند که فرآیند واپاشی آنها شروع شده است تا ببینند آیا ماشین نظری آنها میتواند این روند را معکوس کند یا خیر. تصور کنید ۱۰۰ اتم برانگیخته در اختیار دارید و صبر میکنید تا برخی از آنها انرژی خود را آزاد کنند و تنها ۸۰ اتم در حالت برانگیخته باقی بمانند. حال اگر این ۱۰۰ اتم را از درون ماشین زمان نظری عبور دهید و در پایان با بیش از ۸۰ اتم برانگیخته روبهرو شوید، بدین معناست که ماشین توانسته بخشی از واپاشی انجامشده را به عقب برگرداند.
با این حال، اگر زمان واقعاً به عقب بازگردد، نور گسیلشده باید دوباره به اتمها بازگردد و آنها را به حالت برانگیخته اولیهشان برگرداند که این خود چالشی جدید ایجاد میکند؛ زیرا فوتونها ممکن است از محل دور شده باشند یا توسط اجسام دیگری جذب شده باشند. برای در نظر گرفتن تمام این عوامل، آهارونوف و الیتزور فرض کردند که اتمها همراه با نور منتشرشده و دیوارههایی که قادر به جذب آن هستند، درون یک محفظه کاملاً مهرومومشده محبوس شدهاند. سپس کل این محفظه از درون ماشین نظری عبور داده میشود تا مشخص شود آیا کل فرآیند قابل بازگشت است یا نه.
درست در همین مرحله یک مانع بسیار سختگیرانه پدیدار شد. حتی درون یک محفظه کاملاً بسته نیز اتمها در انزوای مطلق به سر نمیبرند. آنها هنگام گسیل نور با میدان الکترومغناطیسی اطراف خود برهمکنش دارند و ردپایی از آنچه رخ داده بر جای میگذارند. در سادهترین نسخه این ماشین، معکوس کردن واپاشی به این بستگی دارد که این برهمکنشها «همدوسی کوانتومی» لازم برای تداخل دو تاریخچه ممکن را حفظ کنند. اما این پنجره زمانی بسیار کوتاه است و در مثال نوری پژوهشگران، تنها حدود یک فمتوثانیه دوام میآورد.
فراتر از این بازه، محیط عملاً اطلاعات بسیار زیادی درباره گسیل نور در خود ثبت کرده است و سادهترین ماشین دوشاخهای دیگر قادر به ایجاد بازگشت مورد نظر نخواهد بود. بنابراین، محدودیت اصلی از سوی خودِ زمان اعمال نمیشود، بلکه ناشی از «حافظه محیط» از نور منتشرشده است. نسخههای پیچیدهتر این ماشین از نظر نظری میتوانند بازههای طولانیتر را معکوس کنند، اما این کار مستلزم افزودن شاخههای کوانتومی بسیار بیشتر است که احتمال موفقیت آنها به شدت ناچیز خواهد بود.
اما در این میان، قانون دوم ترمودینامیک چه میشود؟ بر اساس این قانون بنیادین، آنتروپی یا بینظمی کل یک سیستم منزوی هرگز نمیتواند کاهش یابد و فرآیندهای طبیعی همواره از حالتهای منظمتر به سمت بینظمی بیشتر حرکت میکنند. همانطور که سر آرتور ادینگتون زمانی به زیبایی بیان کرده بود، اگر نظریهای در تضاد با قانون دوم ترمودینامیک باشد، هیچ امیدی به بقای آن نیست و محکوم به سقوط در عمیقترین شرمساری است. آیا بازگشت زمان به عقب این قانون را نقض نمیکند؟
پاسخ منفی است و راه فرار در همان مفهوم «پسگزینش» نهفته است. بازگشت ظاهری زمان تنها در بخش بسیار کوچکی از نتایج ممکن رخ میدهد که با دقت از میان تمام حالتهای دیگر انتخاب شدهاند. هنگامی که تمام نتایج ممکن در کنار هم و به صورت یک مجموعه واحد در نظر گرفته شوند، کل سیستم همچنان از قانون دوم ترمودینامیک پیروی میکند و آنتروپی به طور جادویی در سراسر سیستم کاهش نیافته است. بنابراین، ماشین نظری آهارونوف و الیتزور میتواند پدیدهای شبیه به حرکت زمان به عقب را بدون زیر پا گذاشتن یکی از بنیادیترین قوانین فیزیک تولید کند.
در نهایت، انگیزه اصلی دانشمندان از انجام چنین محاسبات پیچیدهای، ساخت ماشینی برای سفر به گذشته نیست، بلکه پاسخ به این پرسش بنیادین است که چرا زمان اصلاً تنها در یک جهت حرکت میکند. بسیاری از معادلات اساسی فیزیک به همان خوبی که رو به جلو کار میکنند، رو به عقب نیز معتبر هستند، اما دنیای واقعی ما سرشار از فرآیندهایی است که بازگرداندن آنها غیرممکن به نظر میرسد. آهارونوف و الیتزور با شناسایی دقیق نقطهای که معکوسسازی کوانتومی زمان در آن متوقف میشود، به فیزیکدانان کمک میکنند تا دریابند محیط چگونه باعث شکلگیری فرآیندهای برگشتناپذیری میشود که تجربه ما از زمان را میسازند. به تعبیر خود پژوهشگران، «پیکان زمان دقیقاً در همان نقطهای وارد صحنه میشود که این ماشین از کار میایستد.»