از لیبی تا ایران؛ سابقه ۲۹ ساله نیویورکتایمز در طرح ادعاهای نظامی درباره زیرساختهای آب
نیویورکتایمز در سال ۱۹۹۷ پروژه عظیم انتقال آب لیبی را به احتمال استفاده نظامی و پنهانسازی تسلیحات مرتبط دانسته بود؛ پروژهای که ۱۴ سال بعد، کارخانه تولید لولههای آن هدف حمله ناتو قرار گرفت
آرشیو روزنامه نیویورکتایمز نشان میدهد طرح فرضیه ارتباط زیرساختهای حیاتی آب با فعالیتهای نظامی، در گزارشهای این رسانه سابقهای نزدیک به سه دهه دارد؛ موضوعی که با انتشار گزارش اخیر این روزنامه درباره سدهای ایران بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است.
به گزارش جماران، نیویورکتایمز در دوم دسامبر ۱۹۹۷، در گزارشی به قلم ریموند بونر، پروژه ۲۵ میلیارد دلاری «رودخانه عظیم دستساز لیبی» را دارای کاربردهای احتمالی نظامی معرفی کرد. این روزنامه با استناد به اظهارات سه مهندس ناشناس و تحلیل کارشناسان امنیتی مدعی شد شبکه گسترده لولهها و مخازن زیرزمینی این پروژه ممکن است برای جابهجایی نیروهای نظامی، پنهانسازی تجهیزات جنگی و حتی نگهداری تسلیحات شیمیایی و بیولوژیک استفاده شود.
ادعاهای نظامی درباره پروژه آبرسانی لیبی
پروژه رودخانه عظیم دستساز لیبی با هدف انتقال آبهای زیرزمینی مناطق جنوبی این کشور به شهرها و زمینهای کشاورزی شمالی طراحی شده بود. نیویورکتایمز در گزارش خود با اشاره به قطر حدود چهارمتری لولههای بتنی و گستردگی شبکه زیرزمینی، احتمال عبور خودروهای نظامی و تجهیزات جنگی از این مسیرها را مطرح کرد.
این روزنامه همچنین به اظهارات کارشناسانی استناد کرد که احتمال میدادند مخازن و تأسیسات زیرزمینی پروژه برای استقرار نیروهای نظامی یا نگهداری تسلیحات مورد استفاده قرار گیرند. با این حال، گزارش مذکور سند مستقیمی درباره استفاده نظامی از این شبکه ارائه نمیکرد و بخش مهمی از استدلال آن بر گمانهزنی مهندسان و ارزیابی کارشناسان استوار بود.
این در حالی است که سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، در ارزیابی سال ۱۹۸۷ خود، پروژه انتقال آب لیبی را راهکاری ضروری برای مقابله با بحران منابع آب این کشور دانسته بود. در این ارزیابی، کاهش منابع آب مناطق ساحلی و نفوذ آب شور به سفرههای زیرزمینی از مشکلات جدی لیبی عنوان شده بود.
۱۴ سال بعد؛ حمله ناتو به کارخانه لولهسازی
در ژوئیه ۲۰۱۱ و همزمان با جنگ لیبی، کارخانه تولید لولههای بتنی مرتبط با پروژه رودخانه عظیم در منطقه بریقه هدف حمله هوایی ناتو قرار گرفت. به گزارش رویترز و پایگاه Airwars، مقامهای لیبیایی اعلام کردند در این حمله شش نگهبان کارخانه کشته شدند.
ناتو چهار روز پس از حمله اعلام کرد نیروهای وفادار به معمر قذافی از محوطه کارخانه برای استقرار و پنهانسازی راکتاندازهای چندگانه استفاده میکردند. رولان لاووا، سخنگوی نظامی ناتو، مدعی شد تصاویر اطلاعاتی و هوایی این فعالیتها را نشان میدهد.
با این حال، حملات جنگ سال ۲۰۱۱ به زیرساختهای مرتبط با پروژه، پیامدهای گستردهای برای تأمین آب لیبی داشت. یونیسف در سپتامبر همان سال اعلام کرد اختلال در انتقال آب به طرابلس، حدود چهار میلیون نفر را از دسترسی به آب لولهکشی محروم کرده است.
تکرار فرضیه نظامی درباره سدهای ایران
اکنون نیویورکتایمز در گزارشی که ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر کرده، بار دیگر به بررسی ارتباط احتمالی زیرساختهای آبی با تأسیسات نظامی پرداخته است. این روزنامه با بررسی موقعیت جغرافیایی برخی سدها و پروژههای انتقال آب ایران، احتمال داده است که بخشی از این زیرساختها برای تأمین آب و برق مراکز نظامی زیرزمینی توسعه یافته باشند.
گزارش مذکور به تحقیقات نیما شکری درباره دستکم ۵۳۳ سد ایران و همچنین تحلیل برخی کارشناسان نظامی استناد کرده است. با این حال، سند فنی مستقیمی برای اثبات ارتباط یک سد مشخص با تأسیسات موشکی ارائه نشده است.
انتشار این گزارش با انتقاد کارشناسان منابع آب همراه شد. کاوه مدنی، رئیس مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، تأکید کرد که نزدیکی جغرافیایی دو پدیده بهتنهایی رابطه علت و معلولی میان آنها را اثبات نمیکند.
نیما شکری نیز ضمن مخالفت با حمله به سدها و زیرساختهای غیرنظامی، هشدار داد که مجاورت یک سد با اهداف نظامی نه دلیل ساخت آن را مشخص میکند و نه حمله به آن را توجیه میکند.
دفاع نیویورکتایمز و واکنش ایران
در پی افزایش انتقادها، سخنگوی نیویورکتایمز اعلام کرد گزارش این روزنامه بر تحقیقات و تحلیلهای هفت کارشناس بینالمللی استوار بوده و هدف آن بررسی سرمایهگذاریهای زیرساختی ایران و پیامدهای حملات نظامی برای غیرنظامیان بوده است.
صنم ماهوزی، یکی از نویسندگان گزارش نیز تأکید کرد که او و روزنامه نیویورکتایمز حمله به سدها یا سایر زیرساختهای غیرنظامی را تأیید یا توجیه نکردهاند.
در ایران نیز محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، این گزارش را زمینهسازی برای حملات احتمالی به زیرساختهای غیرنظامی دانست. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز درباره تلاش برای ایجاد توجیه رسانهای و امنیتی بهمنظور هدف قرار دادن تأسیسات حیاتی کشور هشدار داد.
مسئولیت رسانهها در نظامی جلوه دادن زیرساختهای غیرنظامی
مقایسه دو گزارش نیویورکتایمز درباره لیبی و ایران، پرسشهایی درباره مرز میان تحلیل امنیتی و ادعاهای اثباتنشده مطرح میکند. در پرونده لیبی، این روزنامه سالها پیش از حمله ناتو، احتمال استفاده نظامی از شبکه انتقال آب را مطرح کرده بود؛ هرچند شواهد مستقلی مبنی بر تأثیر مستقیم آن گزارش بر تصمیم ناتو برای بمباران کارخانه بریقه وجود ندارد.
از سوی دیگر، حقوق بینالملل بشردوستانه برای منابع آب و تأسیسات مرتبط با تأمین نیازهای اساسی غیرنظامیان حمایت ویژهای در نظر گرفته است. صرف نزدیکی جغرافیایی یک زیرساخت به تأسیسات نظامی، بهتنهایی آن را به هدف مشروع نظامی تبدیل نمیکند.
تجربه لیبی نشان میدهد آسیب دیدن زیرساختهای آب در جریان جنگ میتواند زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، انتشار گزارشهایی درباره ارتباط احتمالی تأسیسات حیاتی با فعالیتهای نظامی، مستلزم تفکیک روشن شواهد مستند از فرضیهها و گمانهزنیهاست؛ بهویژه زمانی که کشور مورد بحث با تهدید نظامی روبهرو است.