«مزخرف» و «مضحک»؛ راز مذاکرات مخفی شب قبل از آغاز جنگ

فرارو– دیوید میلن، استاد تاریخ معاصر در دانشگاه ایست انگلیا

به گزارش فرارو به نقل از نشریه فارن پالیسی، شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، جنگ علیه ایران را به یکی از مهم‌ترین عوامل تضعیف موقعیت سیاسی دونالد ترامپ تبدیل کرده است؛ جنگی که به‌رغم هشدارهای مقام‌های ارشد اطلاعاتی و نظامی درباره پیامدهای احتمالی آن آغاز شد و اکنون با افزایش قیمت انرژی و نارضایتی رأی‌دهندگان، هزینه سیاسی سنگینی برای کاخ سفید به همراه آورده است.

رئیس‌جمهور آمریکا در گفت‌وگوی شبانه با شبکه فاکس‌نیوز در پایان روز انتخابات سوم نوامبر، در پاسخ به پرسشی درباره عوامل شکست جمهوری‌خواهان گفت که جنگ ایران احتمالاً یکی از دلایل این نتیجه بوده است. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، نیز روز بعد در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «دلیل شکست ما جنگ است. خود رئیس‌جمهور هم دیشب همین را گفت.»

هشدارهایی که پیش از جنگ نادیده گرفته شدند

افزایش قیمت انرژی و احساس بی‌توجهی دولت به اولویت‌های اقتصادی شهروندان، به نارضایتی رأی‌دهندگان دامن زد. اما مسئله فقط هزینه اقتصادی جنگ نبود؛ تصمیم به آغاز حمله به یک قدرت منطقه‌ای مهم، با خوش‌بینی بیش از اندازه درباره نتایج نظامی و سیاسی آن همراه بود.

بر اساس جزئیاتی که مگی هابرمن و جاناتان سوان، خبرنگاران نیویورک‌تایمز در کتاب خود با عنوان «تغییر رژیم» منتشر کرده‌اند، سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا پیش از جنگ نسبت به بخش‌های مهمی از استدلال‌های بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل تردید داشتند. نتانیاهو در نشست ۱۱ فوریه در اتاق وضعیت کاخ سفید، تصویری غیرواقعی از پیامدهای حمله به ایران ارائه کرده بود. او مدعی شد برنامه موشک‌های بالستیک ایران ظرف چند هفته نابود می‌شود، تهران توان بستن تنگه هرمز را نخواهد داشت و احتمال تهدید کشورهای همسایه محدود است. او همچنین با استناد به اطلاعات موساد ادعا کرده بود که بمباران گسترده می‌تواند حکومت ایران را بی‌ثبات کند و زمینه را برای به‌قدرت رسیدن نیروهای مخالف فراهم آورد.

اما جان راتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، روز بعد ارزیابی متفاوتی به ترامپ و مشاوران ارشدش ارائه کرد. تحلیلگران این سازمان معتقد بودند ادعای اینکه حملات هوایی به تغییر نظام سیاسی ایران منجر خواهد شد، از نظر آنها «مضحک» بود. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در توضیح این ارزیابی گفت منظور این است که چنین ادعایی «مزخرف» است. ونس نیز با این ارزیابی موافقت کرد.

ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، هم به ترامپ هشدار داد که اسرائیلی‌ها معمولاً توانایی‌ها و نتایج برنامه‌های خود را بیش از اندازه بزرگ‌نمایی می‌کنند و طرح‌هایشان همیشه از آمادگی کافی برخوردار نیست. به گفته او، اسرائیل به حمایت آمریکا نیاز دارد و به همین دلیل برای جلب موافقت واشنگتن فشار زیادی وارد می‌کند.

با وجود این هشدارها، ترامپ در نهایت عملیات «خشم حماسی» را تأیید کرد.

عراق و ویتنام؛ دو نمونه تاریخی از بی‌اعتنایی به اطلاعات

نادیده گرفتن ارزیابی‌های اطلاعاتی مخالف جنگ، در تاریخ سیاست خارجی آمریکا سابقه دارد. جنگ‌های عراق و ویتنام از مهم‌ترین نمونه‌هایی هستند که در آنها سیاست‌گذاران با اطمینان به برداشت‌های خود، هشدارهای کارشناسان را کنار گذاشتند. پیش از حمله به عراق در سال ۲۰۰۳، پل ولفوویتز، معاون وزیر دفاع وقت بارها از سیا خواسته بود ارتباطی میان صدام حسین و حملات ۱۱ سپتامبر پیدا کند. اما پاسخ سازمان اطلاعاتی هر بار یکسان بود: هیچ رابطه‌ای میان رهبر سکولار عراق و گروه تروریستی القاعده وجود ندارد.

داگلاس فیث، معاون وزیر دفاع در امور سیاست‌گذاری، حتی یک نهاد اطلاعاتی موازی در پنتاگون ایجاد کرد تا شواهدی را پیدا کند که به ادعای او از چشم سیا پنهان مانده بود. این نهاد نیز مدرکی پیدا نکرد، اما دیک چنی، معاون رئیس‌جمهور همچنان بر ارتباط عراق با حملات ۱۱ سپتامبر تأکید می‌کرد.

در نهایت، دولت جورج بوش در مارس ۲۰۰۳ جنگ را آغاز کرد. عملیات اولیه نظامی موفقیت‌آمیز بود، اما تحولات پس از سقوط صدام نشان داد که پیروزی در میدان نبرد لزوماً به معنای دستیابی به اهداف سیاسی نیست.

خوش‌بینی به قدرت بمباران و نادیده گرفتن واقعیت سیاسی

یکی از شباهت‌های مهم جنگ‌های عراق و ایران، اتکای بیش از اندازه تصمیم‌گیرندگان به قدرت نظامی و به‌ویژه حملات هوایی است. والت روستو، مشاور امنیت ملی جانسون، در جریان جنگ ویتنام بارها با تحلیلگران اطلاعاتی بر سر ارزیابی روند جنگ اختلاف داشت. او بخش‌های مثبت گزارش‌های اطلاعاتی را برجسته می‌کرد و هشدارهای موجود در همان گزارش‌ها را کم‌اهمیت جلوه می‌داد.

در ارزیابی دیوید میلن، استاد تاریخ مدرن دانشگاه ایست آنگلیا، تصمیم‌گیرندگان جنگ ایران نیز گرفتار خوش‌بینی مشابهی درباره قدرت اجبارآفرین حملات هوایی بودند. قدرت هوایی ابزار مهمی در جنگ است، اما دستیابی به اهداف سیاسی پیچیده‌ای مانند وادار کردن ویتنام شمالی به کنار گذاشتن جنگ یا تغییر نظام سیاسی در تهران صرفاً از طریق بمباران امکان‌پذیر نیست.

میلن تأکید می‌کند که ترامپ از نظر فکری و سیاسی با چهره‌هایی مانند ولفوویتز و روستو تفاوت دارد؛ اما اطمینان بیش از اندازه او به موفقیت جنگ ایران، شباهت مهمی با اعتمادبه‌نفس سیاست‌گذاران جنگ عراق و ویتنام دارد. ولفوویتز و روستو تصور می‌کردند واقعیت‌های بنیادین جنگ را بهتر از کارشناسان اطلاعاتی درک کرده‌اند و می‌توانند با اتکا به برداشت‌های ایدئولوژیک خود، محدودیت‌های موجود را کنار بزنند. در جنگ ایران نیز هشدارهای مقام‌های ارشد اطلاعاتی، دیپلماتیک و نظامی نتوانست مانع تصمیم رئیس‌جمهور شود.

این مسئله به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که ترامپ در کارزار انتخاباتی سال ۲۰۱۶ و بار دیگر در سال ۲۰۲۴، مخالفت با جنگ‌های بی‌پایان خارجی را از محورهای اصلی وعده‌های خود قرار داده بود. او در یک تجمع انتخاباتی در پنسیلوانیا در اکتبر ۲۰۲۴ گفته بود: «اجازه نخواهم داد شما برای جنگ خارجی احمقانه و بی‌پایانی بجنگید و جان خود را از دست بدهید.» با این حال، تصمیم به حمله به ایران نشان داد که مخالفت انتخاباتی با جنگ، لزوماً مانع تکرار همان الگوهای مداخله‌جویانه نمی‌شود.

یکی از پیامدهای سیاسی جنگ، آسیب‌پذیری موقعیت پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا است؛ زیرا او تنها مقام ارشد دولت بود که به‌طور قاطع از جنگ علیه ایران حمایت کرد. در شرایطی که ترامپ و ونس اکنون جنگ را یکی از عوامل شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان می‌دانند، موضع هگست می‌تواند موقعیت او را در دولت دشوارتر کند.

ترامپ، با این حال، هنوز نشانه روشنی از بازنگری در تصمیم خود نشان نداده است. او اخیراً در پاسخ به خبرنگاران گفته است: «باز هم همین کار را می‌کردم.» این موضع ممکن است در رقابت‌های مقدماتی جمهوری‌خواهان برای انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ به مسئله‌ای تعیین‌کننده تبدیل شود؛ به‌ویژه اگر جنگ ایران همچنان به افزایش هزینه‌های اقتصادی و نارضایتی رأی‌دهندگان منجر شود.

تجربه عراق و ویتنام نشان می‌دهد که موفقیت اولیه نظامی نمی‌تواند جایگزین ارزیابی واقع‌بینانه از پیامدهای سیاسی و راهبردی جنگ شود. خطر اصلی زمانی پدیدار می‌شود که تصمیم‌گیرندگان قدرتمند، به ایده‌ای نادرست چنان اطمینان پیدا کنند که شواهد مخالف و هشدارهای کارشناسان را نادیده بگیرند؛ الگویی که به روایت میلن، در تصمیم ترامپ برای آغاز جنگ با ایران بار دیگر تکرار شده است.