متولدین ۸۰ و ۹۰ با بحران بی‌معنا شدن آینده و فروپاشی انگیزه مواجهند / بخش غیردولتی آموزش را به کالایی لوکس تبدیل کرده / افت رتبه دانشگاه و سواد نتیجه سال‌ها «انفکاک آموزش از زندگی» است
یک جامعه‌شناس با بررسی ریشه‌های سقوط رتبه‌های علمی ایران و افت سواد در مدارس و دانشگاه‌ها، از گسست بنیادین میان آموزش و زندگی اجتماعی، کالایی شدن تحصیل، حاکمیت «فرهنگ شتاب‌زده اسکرول» و تبدیل دانشگاه به فضایی تشریفاتی و فاقد چشم‌انداز برای نسل جدید می‌گوید.
فرارو- رتبه‌های سواد ایران در حال کاهش است. یک سوی ماجرا دانش‌آموزانی هستند که به گفته رئیس پیشین سازمان سنجش، دیگر در ارزیابی سواد ریاضی دبیرستانی حتی در جمع ۹۰ کشور جهان قرار نمی‌گیرند. سوی دیگر، دانشگاه‌هایی که یکی پس از دیگری جایگاه خود را در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی از دست می‌دهند. چه شد که به اینجا رسیدیم؟
به گزارش فرارو، در تازه‌ترین رتبه‌بندی آسیایی کیو.اس نیز دانشگاه تهران با ۲۱ پله سقوط به رتبه ۱۱۴ رسیده و هیچ دانشگاه ایرانی در جمع ۱۰۰ دانشگاه برتر آسیا قرار نگرفته است. این دو اتفاق، پرسش مهمی را درباره وضعیت نظام آموزشی مطرح می‌کنند: آیا آموزش دیگر توان تربیت نیروی انسانی باکیفیت پیشین را ندارد. آیا افت دانشگاه‌ها ادامه بحرانی است که از مدرسه آغاز شده است؟
مهرداد ناظری، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، معتقد است برای فهم این وضعیت باید فراتر از آمارهای مربوط به افت تحصیلی و رتبه‌بندی دانشگاه‌ها رفت و به تغییر رابطه جامعه با نهاد آموزش توجه کرد. به گفته او، آنچه امروز در نظام آموزشی اتفاق می‌افتد، نوعی گسست میان آموزش و زندگی اجتماعی است.
نظام آموزشی ایران درگیر انفکاک میان آموزش و زندگی اجتماعی‌ست
ناظری گفت: «آنچه امروز در نظام آموزشی ایران اتفاق می‌افتد، نوعی گسست و انفکاک میان آموزش و زندگی اجتماعی است. در واقع، نسبتی که خانواده، دانش‌آموز و دانشجو با مدرسه و دانشگاه دارند، در حال تغییر است. شاید در دهه‌های گذشته، آموزش به‌عنوان یک مسیر رشد اجتماعی شناخته می‌شد. افراد تصور می‌کردند که اگر در مدرسه و سپس دانشگاه روند تحصیلی موفقی را طی کنند، می‌توانند به مشاغل مناسب دست پیدا کنند و از طریق تحصیل، جایگاه شغلی و اقتصادی خود را ارتقا دهند. اما امروز به مرحله‌ای رسیده‌ایم که افراد به این نتیجه می‌رسند رویاهایی که در سر دارند، دیگر از مسیر مدرسه و دانشگاه قابل دستیابی نیست.»
در گذشته، به گفته او: «این ناامیدی از مسیر آموزش بیشتر در میان دانش‌آموزان و دانشجویان دیده می‌شد، اما امروز به خانواده‌ها نیز رسیده است. خانواده‌ها هم به این نتیجه می‌رسند که آموزش دیگر نمی‌تواند آینده‌ای را برای فرزندانشان بسازد. بنابراین، آن تصور پیشین که از طریق تحصیل می‌توان به تحرک اجتماعی دست پیدا کرد و موقعیت شغلی و اقتصادی مناسبی به دست آورد، تضعیف شده است. به همین دلیل، افراد به‌تدریج به مسیرهای دیگری روی می‌آورند؛ از مهارت‌آموزی‌های آزاد گرفته تا مهاجرت‌های زودهنگام و سرمایه‌گذاری‌های خرد در مشاغل مختلف.»
مدرسه و دانشگاه به فضاهایی تشریفاتی تبدیل شده‌اند
ناظری با اشاره به فاصله میان محتوای آموزشی و تحولات جهان امروز، اظهار کرد: «نکته دیگری که در همین زمینه وجود دارد، محتوای آموزشی ماست. همچنان بخش زیادی از محتوای کتاب‌های درسی مبتنی بر روندهای علمی ۲۰ تا ۳۰ سال گذشته است. روش‌های تدریس نیز همچنان حافظه‌محور و مبتنی بر سخنرانی معلم هستند. فضای خشک و کنترل‌گر اغلب کلاس‌ها و مدارس، چه در آموزش‌وپرورش و چه در دانشگاه، با جهان امروز فاصله زیادی دارد.»
امروز افرادی در جامعه زندگی می‌کنند که به گفته او: «با هوش مصنوعی ارتباط دارند، در شبکه‌های اجتماعی حضور دارند و گاهی ارتباطات جهانی برقرار می‌کنند، اما فضای کلاس درس، چه در مدرسه و چه در دانشگاه، با این جهان فاصله دارد. در نتیجه، کلاس درس به فضایی تشریفاتی تبدیل شده است که نوجوان یا جوان بیشتر از سر اجبار در آن حضور پیدا می‌کند تا در نهایت مدرکی بگیرد.»
او در ادامه، گفت: «واقعیت این است که مدرسه و دانشگاه امروز، دست‌کم در وهله نخست، برای بسیاری از افراد محل آموختن نیستند، بلکه به فضایی برای معاشرت‌های اجتماعی تبدیل شده‌اند. حتی برای گروهی که همچنان تحصیل برایشان اهمیت دارد.»
زوال منافع جمعی و زندگی در مجموعه‌ای از جزایر خانوادگی منفرد
این استاد دانشگاه معتقد است: «ما در حال تجربه کمرنگ شدن منافع جمعی هستیم؛ منافعی که از طریق نهادهای عمومی و مشارکت جمعی به دست می‌آیند. افراد به سمت فردی‌سازی موقعیت خود حرکت کرده‌اند و بر اساس تعاریف و برداشت‌هایی که از آینده دارند، تلاش می‌کنند به‌تنهایی برای خود مسیری بسازند.»
او می‌افزاید: «به همین دلیل، نهادهای عمومی آموزش به‌تدریج کارکرد خود را از دست داده‌اند و افراد و خانواده‌ها نیز رها شده‌اند تا هر طور که می‌خواهند، معنایی برای تحصیلات تعریف کنند. آن تعلق اجتماعی و احساس مسئولیتی که می‌تواند به ارتقای کیفیت آموزش و رشد فردی منجر شود، تضعیف شده است. در واقع، جامعه به مجموعه‌ای از جزایر خانوادگی منفرد تبدیل شده که هر کدام تلاش می‌کنند به شیوه خود با شرایط موجود مقابله کنند.»
نمره خوب دیگر نوعی اعتبار اجتماعی نیست
ناظری درباره تغییر الگوهای تربیتی و ظهور رقیبان جدی برای نظام آموزشی توضیح داد: «نسل‌های پیش، اگر دانش‌آموزی در ریاضی یا فیزیک توانایی بالایی داشت، در خانواده و جمع‌های فامیلی مورد توجه قرار می‌گرفت. نمره خوب در این درس‌ها نوعی اعتبار اجتماعی ایجاد می‌کرد و حتی می‌توانست فضای رقابت و همکاری میان دانش‌آموزان به وجود بیاورد. اما امروز آن معیارها تا حد زیادی تغییر کرده‌اند.»
در کنار این تغییر، به گفته او: «ما وارد دوره‌ای شده‌ایم که شبکه‌های اجتماعی به شکل غیرمستقیم نقش تربیتی و آموزشی ایفا می‌کنند. شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی به‌شدت ظرفیت جذب و بلعیدن توجه نسل جدید را دارند. اگر از متولدین دهه ۸۰ و ۹۰ درباره شغل آینده‌شان بپرسید، ممکن است کمتر از گذشته بشنوید که می‌خواهند پزشک، مهندس یا استاد دانشگاه شوند. بسیاری از آنها ممکن است بگویند می‌خواهند بلاگر شوند یا زندگی مشابه سلبریتی‌ها داشته باشند. وقتی چنین تصویرسازی‌هایی از آینده در ذهن افراد شکل می‌گیرد و آنها می‌بینند مسیرهای متفاوتی برای درآمدزایی وجود دارد، طبیعی است که نظام آموزشی نتواند پاسخگوی نیازها و انتظارات آنها باشد.»
از سویی دیگر ناظری معتقد است: «در گذشته، مطالبه‌گری اجتماعی از آموزش می‌توانست به رشد و ارتقای آن منجر شود، اما امروز این مطالبه‌گری نیز تضعیف شده است. افراد دیگر لزوما به دنبال آن نیستند که خود را بر اساس شاخص‌های علمی و آموزشی شناخته‌شده ارتقا دهند. این مسئله یکی از دلایلی است که باعث می‌شود با افت کیفیت آموزشی مواجه شویم.»
بخش غیردولتی آموزش را به کالایی لوکس تبدیل کرده
ناظری می‌گوید: «به‌طور کلی آموزش به یک کالای اقتصادی تبدیل شده است. امروز تعداد مدارسی که واقعا به شکل رایگان و بدون دریافت هزینه از خانواده‌ها اداره می‌شوند، کم شده است. حتی در مدارس دولتی نیز والدین با درخواست‌های مالی مواجه می‌شوند.»
این جامعه‌شناس می‌گوید: «از سوی دیگر، مدارس دولتی با مشکلات متعددی از جمله فرسودگی ساختمان‌ها و کاهش انگیزه معلمان روبه‌رو هستند. طبیعی است که در چنین شرایطی نتوان انتظار داشت راندمان آموزشی مناسبی به دست آید. در کنار این مدارس، بخش غیردولتی نیز وجود دارد که آموزش را تا حد زیادی به کالایی لوکس تبدیل کرده است. به نظر من، در بعضی از این مدارس نیز لزوما کیفیت سواد و آموزش در اولویت نیست، بلکه آموزش به محصولی تبدیل شده که خانواده‌ها برای برخورداری از آن هزینه می‌کنند.»
او می‌افزاید: «امروز با شرایطی مواجه هستیم که بخش قابل توجهی از افراد مستعد و توانمند ممکن است امکان ورود به یک نظام آموزشی باکیفیت را نداشته باشند. از طرف دیگر، خانواده‌های پردرآمد نیز گاهی با نگاه و انتظارات متفاوتی به تحصیل فرزندانشان نگاه می‌کنند. این شکاف‌ها باعث می‌شود نتوانیم از ظرفیت‌های انسانی موجود به‌درستی استفاده کنیم.»
برای دهه هشتادی و نودی‌ها آینده بی‌معنا شده
ناظری با اشاره به تجربه خود در ارتباط با دانشجویان گفت: «مسئله دیگر، نبود چشم‌انداز روشن برای آینده در میان نسل جدید است. به‌ویژه در میان متولدین دهه ۸۰ و ۹۰، نوعی بی‌معنا شدن آینده را مشاهده می‌کنیم. بسیاری از این افراد امید چندانی به آینده ندارند و نمی‌توانند چشم‌انداز روشنی برای زندگی خود ترسیم کنند. این وضعیت به‌طور مستقیم بر انگیزه تحصیلی آنها تأثیر می‌گذارد.»
مهاجرت استادان تنها عامل افت کیفیت آموزش نیست
او درباره تاثیر مهاجرت بر کیفیت آموزش می‌گوید: «ما همچنان استادان و معلمان باتجربه‌ای داریم، اما ارائه آموزش باکیفیت به انگیزه و احساس مسئولیت اجتماعی نیاز دارد. تنها گروه محدودی از استادان و معلمان هستند که فراتر از درآمد و شرایط کاری خود، احساس مسئولیت می‌کنند و تلاش دارند وظیفه آموزشی‌شان را به‌درستی انجام دهند.»
بخش قابل توجهی از این افراد به گفته او: «با مشکلات معیشتی مواجه هستند و طبیعی است که این مسئله بر انگیزه آنها تاثیر بگذارد. حقوق و مزایای استادان و معلمان متناسب با مسئولیت و شرایط کاری آنها افزایش پیدا نکرده است. وقتی معیشت و شرایط اقتصادی این افراد تامین نمی‌شود، نمی‌توان انتظار داشت که همواره کیفیت آموزشی مطلوبی ارائه دهند.»
نظام آموزشی ما همچنان ساختاری دستوری دارد
این جامعه‌شناس با اشاره به تغییر ماهیت آموزش ریاضی در جهان امروز اظهار کرد: «من معتقدم اگر بخواهیم کیفیت آموزش را ارتقا دهیم، باید ساختار آموزش‌وپرورش را به سمت پرورش تفکر انتقادی، تفکر خلاق و قدرت پرسشگری سوق دهیم. برای مثال در گذشته نیز بخشی از آموزش ریاضی مبتنی بر حفظ کردن بود، اما امروز تاکید بیشتری بر این است که دانش‌آموز قدرت پرسشگری، استدلال‌سازی و حل مسئله پیدا کند.»
با این حال، به گفته او: «نظام آموزشی ما همچنان به حفظیات توجه دارد و از یک ساختار انضباطی دستوری استفاده می‌کند. چنین ساختاری خود به کاهش راندمان آموزشی منجر می‌شود. ما نتوانسته‌ایم متناسب با پیچیدگی‌های جهان جدید و نیازهای اقتصاد دانش‌بنیان، جامعه را از نظر آموزشی رشد دهیم. بنابراین، افت سواد ریاضی دانش‌آموزان یا کاهش جایگاه دانشگاه تهران در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی، اتفاقاتی غیرمنتظره نیستند؛ بلکه نتیجه روندی هستند که طی سال‌های گذشته شکل گرفته است.»
افزایش تعداد دانشگاه‌ها به معنای ارتقای کیفیت آموزش نیست/ ما امروز در فرهنگ اسکرول کردن رشد می‌کنیم
او با تاکید بر اینکه افزایش تعداد مراکز آموزش عالی به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه پیشرفت آموزشی باشد، گفت: «نکته‌ای که باید به آن توجه کرد، این است که ما از نظر کمی با گسترش آموزش عالی مواجه بوده‌ایم. تعداد دانشگاه‌ها و دانشجویان نسبت به نسل‌های گذشته افزایش پیدا کرده است، اما این افزایش کمی به ارتقای کیفیت منجر نشده است. به نظر من، یکی از مهم‌ترین دلایل این وضعیت، تحولات عصر هوش مصنوعی و شبکه‌ای شدن جهان است.»
او می‌افزاید: «ما امروز در فرهنگ اسکرول کردن رشد می‌کنیم؛ فرهنگی که در آن افراد می‌خواهند همه کارها را با شتاب انجام دهند و هرچه سریع‌تر به موقعیت موردنظر خود برسند. این شتاب‌زدگی به‌طور مستقیم بر کیفیت آموزش تاثیر می‌گذارد. نمی‌توان انتظار داشت در فضایی که دانش‌آموزان به شکل مستقیم تحت تاثیر شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی قرار دارند، شاخص‌های کیفی آموزش بدون تغییر در روش‌های تربیتی و آموزشی رشد کنند.»
دانشجوی دکتری 3 کتاب هم نمی‌خواند
این استاد دانشگاه در ادامه، گفت: «من در مقطع دکتری تدریس می‌کنم. وقتی به دانشجویان سه کتاب برای یک درس معرفی می‌کنم، گاهی ترجیح می‌دهند استاد خود را تغییر دهند. دلیلشان این است که نمی‌توانند یا تمایلی ندارند این حجم از کتاب را برای یک درس مطالعه کنند. حتی در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری نیز با دانشجویانی مواجه هستیم که توانایی خواندن سه کتاب برای یک درس را ندارند.»
او می‌گوید: «اینها اتفاقاتی نیستند که یک‌شبه رخ داده باشند؛ بلکه نتیجه روندی طولانی در نظام آموزشی هستند. وقتی دانشجو توانایی علمی کافی ندارد، استاد نیز برای حفظ سطح علمی کلاس با محدودیت مواجه می‌شود. از سوی دیگر، برخی استادان نیز به دلیل شرایط کاری و معیشتی، انگیزه و توان لازم برای ارائه آموزش باکیفیت را ندارند. در نهایت، مجموعه این عوامل در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و به افت کیفیت آموزشی منجر می‌شوند.»
افت کیفیت آموزش به نسل بعدی استادان نیز رسیده است
ناظری معتقد است: «در سال‌های آینده ممکن است وضعیت بدتر هم شود، زیرا دانشجویانی که وارد دانشگاه می‌شوند، از نظر مهارت‌های پایه و توانایی‌های علمی با ضعف‌های بیشتری مواجه خواهند بود. گاهی در کلاس‌های دانشگاهی با دانشجویانی روبه‌رو می‌شویم که حتی در سطحی از سواد پایه که برای ورود به مقاطع بالاتر لازم است، مشکل دارند. به طور کلی به‌تدریج به سمت ساده‌سازی و آسان‌گیری بیشتر حرکت می‌کنیم.»
ناظری در این باره گفت: «حتی در انتخاب و جذب برخی مدرسان دانشگاهی نیز با ضعف‌هایی مواجه هستیم. برای مثال، فردی برای تدریس در دانشگاهی در حوزه علوم تربیتی مراجعه کرده بود. وقتی از او درباره ژان ژاک روسو و دیدگاه‌هایش در تعلیم و تربیت سؤال شد، اعلام کرد که شناختی از او ندارد. در حالی که روسو یکی از شناخته‌شده‌ترین متفکران در حوزه تعلیم و تربیت است و انتظار می‌رود فردی که در این رشته تحصیل کرده، با اندیشه‌های او آشنا باشد.»
او در ادامه می‌گوید: «وقتی فردی که قرار است در دانشگاه تدریس کند، آمادگی علمی کافی ندارد و تصور می‌کند می‌تواند شب قبل از کلاس مطالب را مطالعه کند و برای تدریس حاضر شود، طبیعی است که کیفیت آموزش کاهش پیدا کند. این مسئله به‌تدریج به تمام زنجیره آموزشی منتقل می‌شود. ما دیگر نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم دانشجویان توانمند باشند، در حالی که بخشی از نظام آموزشی و حتی برخی مدرسان نیز با ضعف‌های علمی و انگیزشی مواجه هستند.»
