زنی که برای آزادی هند یونیفرم پوشید و تا پای ریاست جمهوری رفت
کمتر زنی را در تاریخ معاصر هند میتوان یافت که هم پزشک باشد، هم فرمانده نظامی، هم فعال حقوق زنان و هم نامزد ریاستجمهوری.
فرارو- همه برای وداع با زنی آمده بودند که نزدیک به هفت دهه پیش، با یونیفرم نظامی در برابر صفی از زنان ایستاد و فرماندهی هنگی را برای آزادی هند بر عهده گرفت. حالا، در روزهای پایانی ژوئیه ۲۰۱۲، همان زن ۹۷ ساله روی تخت بیمارستان بود. وصیت کرده بود چشمها و بدنش پس از مرگ در اختیار علم پزشکی قرار گیرد.
به گزارش فرارو، لکشمی سهگال، پزشک، مبارز استقلال هند، فرمانده «هنگ رانی جهانسی»، عضو کابینه دولت موقت آزاد هند به رهبری سوبهاش چاندرا بوس، فعال حقوق زنان و بعدها از اعضای فعال حزب سیاسی بود؛ در طول نزدیک به یک قرن زندگی، بارها مسیرش را عوض کرد و در دورههای مختلف زندگی، در برابر استعمار، فقر و تبعیض موضع گرفت.
این دختر عروسکهای خارجیاش را هم به آتش کشید
لکشمی ۲۴ اکتبر ۱۹۱۴ در مدرس، در خانوادهای مرفه و سیاسی به دنیا آمد. پدرش، اس. سوامیناتان، وکیل دادگاه عالی مدرس بود و مادرش، آمو سوامیناتان، از زنان فعال جنبش استقلال هند؛ سیاست از همان کودکی بخشی از زندگی او بود اما روایتی که دخترش، سوبهاشینی علی، سالها بعد از آن دوران نقل کرد، تصویر زندهتری از کودکی لکشمی به دست میدهد.
لکشمی تحت تأثیر جنبش «سوادیشی» که بر تحریم کالاهای خارجی و حمایت از تولید داخلی تاکید داشت، لباسها و عروسکهای خارجی خود را در آتش سوزاند. خودش بعدها از آتشی بزرگ در حیاط خانه یاد کرد که هم غمانگیز بود و هم هیجانانگیز.

در سال ۱۹۳۸ از دانشکده پزشکی مدرس فارغالتحصیل شد و چند سال بعد در حوزه زنان و زایمان نیز تخصص گرفت. او به این باور رسیده بود که هندِ پس از استقلال به پزشکان زیادی نیاز خواهد داشت.
ازدواج کرد اما زندگی مشترکش هم دوام نیاورد. لکشمی دوباره به تحصیل و کار برگشت و راهی را که با الگوی سنتی زندگی زنان طبقه اجتماعی خودش فاصله داشت، دوباره ادامه داد.
از مطب سنگاپور تا دیدار با مردی که همهچیز را تغییر داد
در سال ۱۹۴۰ به سنگاپور رفت و مطب خود را راه انداخت. بیمارانش فقط اعضای طبقه متوسط و مرفه نبودند. بخش مهمی از آنها شامل کارگران مهاجر، بهویژه هندیهای مقیم سنگاپور میشدند.
جنگ جهانی دوم اما مسیر زندگی او را تغییر داد.
با سقوط سنگاپور به دست ژاپنیها در سال ۱۹۴۲، لکشمی به مداوای اسیران جنگی هندی پرداخت و بهتدریج با جریان استقلالطلبان هند در جنوب شرق آسیا ارتباط پیدا کرد. یک سال بعد، مردی وارد سنگاپور شد که قرار بود زندگی او را برای همیشه تغییر دهد: «سوبهاش چاندرا بوس»، یکی از رهبران جنبش استقلال هند و فرمانده ارتش ملی هند، یا همان INA.
بوس در ژوئیه ۱۹۴۳ وارد سنگاپور شد. او در پی تشکیل یک هنگ نظامی متشکل از زنان بود. این یگان قرار بود به نام «رانی لاکشمیبایِ جهانسی»، قهرمان شورش بزرگ هند علیه بریتانیا در سال ۱۸۵۷، نامگذاری شود.
لکشمی بعدها از دیدار با بوس و تصمیمش برای پیوستن به این طرح نوشت؛ اما یک مشکل وجود داشت: هنوز هنگی در کار نبود، باید ساخته میشد و این وظیفه به عهده همان پزشک جوان گذاشته شد.
چند زن برای ساختن یک هنگ
جذب نیرو در ابتدا ساده نبود ولی بهتدریج زنان هندی مقیم سنگاپور و مالایا به این جریان پیوستند. بخشی از آنها، دختران نوجوان خانوادههای کارگر مزارع لاستیک بودند که بعضا حتی هند را ندیده بودند و فقط برای یک آرمان میجنگیدند تا امری دیگری.
هنگ رانی جهانسی در اکتبر ۱۹۴۳ رسما افتتاح و لکشمی فرمانده آن شد.
زنان در این هنگ آموزش نظامی، کار با سلاح، نقشهخوانی و آموزشهای سیاسی میدیدند. یونیفرم میپوشیدند، رژه میرفتند و برای حضور در جنگ آماده میشدند.
کاپیتان لکشمی برای ساختن این نیرو حتی با مقاومت ژاپنیها مواجه شد که ابتدا با تشکیل یگان نظامی زنانه موافق نبودند و زمین و امکانات لازم را در اختیارش نمیگذاشتند؛ آموزش و فعالیت زنان، نگاه ژاپنیها را هم تغییر داد.

خود لکشمی بعدها خاطره جالبی از آن روزها تعریف کرد: موهایش پیش از پیوستن به هنگ تا پایین زانو میرسید. برای پوشیدن یونیفرم و زندگی نظامی، آنها را کوتاه کرد. بعدها گفت از این کار خوشحال بوده و دیگر هرگز موهایش را به آن اندازه بلند نکرده است.
از رانیهای جهانسی تا عقبنشینی در برمه
هنگ همراه نیروهای ارتش ملی هند راهی برمه شد و بخشهایی از آن به مناطق نزدیک جبهه ایمفال رسیدند ولی جنگ مطابق نقشه بوس پیش نرفت.
حمله به ایمفال شکست خورد و نیروهای INA ناچار به عقبنشینی شدند. زنان هنگ رانی جهانسی نیز در این عقبنشینی، نقش پزشک و امدادگر را ایفا کردند.
هنگ رانی جهانسی در نهایت به یگان بزرگ رزمی در خط مقدم تبدیل نشد و زنان هم در نبرد کلاسیک و تمامعیاری شرکت نکردند. با این حال، این زنان آموزش نظامی دیده بودند، با سلاح کار میکردند و همراه نیروهای ارتش ملی هند تا مناطق جنگی برمه پیش رفتند، حتی در نقشهای پزشکی و امدادی فعالیت کردند.
هنگ رانی جهانسی قرار بود نشان دهد زنان نیز میتوانند در مبارزه برای استقلال هند، در قامت نیروی سازمانیافته و آموزشدیده حضور یابند. همین تصویر بعدها یکی از ماندگارترین بخشهای میراث ارتش ملی هند شد.
اما پیشروی INA در نهایت شکست خورد. نیروهای هند و ژاپن پس از شکست در عملیات ایمفال عقب نشستند و نیروهای ارتش ملی هند نیز در مسیر عقبنشینی پراکنده شدند. لکشمی در سال ۱۹۴۵ به دست نیروهای بریتانیا افتاد و تا مارس ۱۹۴۶ در برمه بازداشت بود.
البته در مدتی که تحت حصر خانگی بود، اجازه داشت بیماران را معاینه کند و به طبابت ادامه دهد. افسران هندی ارتش بریتانیا نیز گاهی به دیدنش میآمدند. یکی از آنها، کی. اس. تیمایا بود که بعدها به فرماندهی ارتش هند رسید.
لکشمی از میدان جنگ برگشته بود ولی آرام نمیگرفت.
ازدواج با یک ارتشی
لکشمی در مارس ۱۹۴۶ به هند بازگشت. دقیقا در همان روزهایی که محاکمه افسران ارتش ملی هند در صدر خبرها بود. یک سال بعد هم با «پرم کومار سهگال»، یکی از افسران شناختهشده INA و از متهمان مشهور محاکمههای این ارتش، ازدواج کرد و همراه او در کانپور ساکن شد. حاصل این ازدواج دو دختر بود: سوبهاشینی علی و انیسا پوری.
لکشمی پس از استقلال هند دوباره به مطب برگشت.
کاپیتان لکشمی دوباره دکتر شد
مطب لکشمی برای درمان مردم عادی، بهخصوص زنان فقیر و کمدرآمد بود.
سالها گذشت. یونیفرم نظامی از زندگیاش کنار رفت ولی نام «کاپیتان لکشمی» همراهش باقی ماند. او دههها به طبابت پرداخت و تا سالهای پایانی عمر نیز بیمارانش را ویزیت میکرد.
ولی در سال ۱۹۷۱، بحران بنگلادش بار دیگر او را از مطب بیرون کشید. برای کمک پزشکی به پناهندگان بنگالی راهی مناطق مرزی شد و حدود شش هفته در فعالیتهای امدادی مشارکت کرد.
پس از بازگشت، پزشکی و سیاست بار دیگر در زندگیاش کنار هم قرار گرفتند.
همچنین لکشمی از اعضای موسس سازمان زنان AIDWA هم بود ودر بسیاری از فعالیتهای اجتماعی و سیاسی این سازمان حضور داشت.
پس از فاجعه گاز بوپال در سال ۱۹۸۴ نیز برای کمک پزشکی به منطقه رفت و در پیگیری پیامدهای طولانیمدت این فاجعه، از جمله آثار آن بر سلامت زنان، مشارکت کرد؛ همان سال، پس از شورشهای ضدسیک در کانپور هم مقابل خشونت ایستاد. روایتهایی از آن دوران وجود دارد که او برای محافظت از سیکهای در معرض حمله، پناهشان داد.
برای لکشمی، مبارزه با بیعدالتی با پایان استعمار تمام نشده بود.
در ۸۷سالگی هم وارد میدان شد
او در سال ۱۹۹۶، در اعتراض به برگزاری مسابقات زن شایسته در هند بازداشت شد.
دو سال بعد، دولت هند نشان Padma Vibhushan (یکی از بالاترین نشانهای غیرنظامی کشور) را به او اعطا کرد.
هرچند این تقدیر در او اثری نداشت و در سال ۲۰۰۲ و زمانی که ۸۷ ساله بود، از سوی چهار حزب چپ هند، نامزد انتخابات ریاستجمهوری شد.
رقیب او، «ای. پی. جی. عبدالکلام»، دانشمند و رئیسجمهور آینده هند بود. شکست لکشمی کاملا مشخص بود ولی او انتخابات را فرصتی میدید تا دوباره از سکولاریسم، فقر، نابرابری و خشونت جمعی بگوید.
وقتی از او پرسیدند چرا وارد رقابتی شده که احتمال پیروزی در آن بسیار اندک است، پاسخ داد :«فقط ترسوها در میدان نبرد میپرسند چرا میجنگی.»
عبدالکلام پیروز شد و لکشمی سه سال بعد از ورود به نهمین دهه زندگیاش هنوز حاضر نبود از میدان کنار برود.
آخرین انتخاب لکشمی
در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۲، لکشمی سهگال در خانهاش دچار حمله قلبی شد. چهار روز بعد، در ۲۳ ژوئیه و در سن 97 سالگی درگذشت و طبق وصیت خود او، بدنش برای تحقیقات پزشکی در اختیار دانشکده پزشکی GSVM در کانپور قرار گرفت.
او از مطب به جنگ رفت، فرمانده شد، زندان را تجربه کرد، دوباره به پزشکی بازگشت، وارد سیاست شد و در ۸۷سالگی نامزد ریاستجمهوری هم شد. این زن، سرانجام دوباره به همان جایی برگشت که از ابتدا برایش اهمیت داشت: بدن انسان، پزشکی و خدمت به دیگران.
خاطرات یک قرن
لکشمی بخشی از خاطراتش از INA و زندگی سیاسیاش را در کتاب «A Revolutionary Life: Memoirs of a Political Activist» در سال ۱۹۹۷ منتشر کرد؛ روایتی اولشخص از کودکی، پزشکی، ارتش ملی هند، رانی جهانسی و فعالیت سیاسیاش.
در آرشیو دانشگاه آشوکا نیز نوشتهها و خاطرات دیگری از او درباره INA و هنگ رانی جهانسی نگهداری میشود؛ از جمله نوشتههایی با عنوانهایی مانند «The INA and Myself» و «The Rani of Jhansi Regiment».
همچنین در فیلم Netaji Subhas Chandra Bose: The Forgotten Hero ساخته شیام بنگال، نقش لکشمی سهگال با بازی راجشوری ساچدو نمایش داده شده.
مستند The Forgotten Army، ساخته کبیر خان نیز با استفاده از روایت بازماندگان INA، از جمله خود لکشمی، مسیر ارتش ملی هند از سنگاپور تا ایمفال را بازسازی کرده است.
![]()