یک نوشیدنی، یک فرمان و مرگ ۹۰۰ انسان؛ راز سیاه جونزتاون
همهچیز با وعده ساختن بهشتی دور از تبعیض و بیعدالتی آغاز شد، اما پایان این رؤیا به یکی از هولناکترین فجایع قرن بیستم گره خورد. عصر ۱۸ نوامبر ۱۹۷۸، در سکونتگاهی دورافتاده در جنگلهای گویان، صدها نفر به نوشیدن مایعی آغشته به سم وادار شدند؛ کودکانی که پیش از بزرگسالان جان باختند و مردمی که بسیاری از آنها راه گریزی از فرمان رهبرشان نداشتند. پشت این مرگ جمعی، مردی به نام جیم جونز ایستاده بود؛ واعظی که وعده نجات میداد، اما آخرین فرمانش به مرگ بیش از ۹۰۰ انسان انجامید.
فرارو- ۱۸ نوامبر ۱۹۷۸، در منطقهای دورافتاده از جنگلهای گویان در آمریکای جنوبی، یکی از هولناکترین وقایع تاریخ معاصر رقم خورد. بیش از ۹۰۰ نفر، از جمله بیش از ۲۰۰ کودک، در سکونتگاهی به نام جونزتاون جان خود را از دست دادند؛ جایی که قرار بود نمادی از برابری، عدالت اجتماعی و زندگی جمعی باشد، اما به صحنه یکی از بزرگترین قتلهای جمعی تاریخ تبدیل شد.
به گزارش فرارو، پشت این فاجعه، مردی به نام جیم جونز قرار داشت؛ واعظی که با وعده ساختن جامعهای آرمانی هزاران نفر را جذب کرده بود و سرانجام پیروانش را به سوی مرگی دستهجمعی سوق داد.
از یک کلیسای کوچک تا شکلگیری امپراتوری جیم جونز
برای فهمیدن آنچه در ۱۸ نوامبر ۱۹۷۸ در جونزتاون اتفاق افتاد، باید به بیش از دو دهه قبل بازگشت؛ زمانی که جیم جونز هنوز رهبر یک فرقه بدنام نبود و در ایندیاناپولیس آمریکا تلاش میکرد کلیسایی متفاوت بنا کند.
![]()
جیم وارن جونز در سال ۱۹۳۱ در ایالت ایندیانا متولد شد. او از جوانی به مذهب، موعظه و مسائل اجتماعی علاقه داشت و برخلاف بسیاری از واعظان همدوره خود، بر تبعیض نژادی و نابرابری اقتصادی تمرکز میکرد. آمریکا در دهه ۱۹۵۰ همچنان با جداسازی نژادی و تبعیض گسترده علیه سیاهپوستان دستوپنجه نرم میکرد و جونز تلاش داشت در چنین فضایی تصویری متفاوت از یک جامعه مذهبی ارائه دهد.
او در سال ۱۹۵۵، همراه همسرش مارسلین و چند نفر دیگر، کلیسایی را در ایندیاناپولیس بنیان گذاشت که بعدها با نام «معبد مردم» یا Peoples Temple شناخته شد. پیام اصلی این کلیسا بر برابری نژادی، حمایت از فقرا، کمک به محرومان و مقابله با تبعیض استوار بود. جونز حتی در فعالیتهای اجتماعی خود از خدمات رایگان برای نیازمندان حمایت میکرد و تلاش داشت سیاهپوستان و سفیدپوستان را در یک اجتماع مشترک گرد هم بیاورد.
این رویکرد در آن دوران برای بخشی از جامعه آمریکا جذاب بود. بهتدریج افراد بیشتری به کلیسای او پیوستند و جونز توانست شبکهای از هواداران وفادار ایجاد کند. در سال ۱۹۶۰، معبد مردم به کلیسای شاگردان مسیح وابسته شد و فعالیتهایش رسمیت بیشتری پیدا کرد.
در سال ۱۹۶۵، جونز همراه خانواده و گروهی از پیروانش به شمال کالیفرنیا نقل مکان کرد. چند سال بعد، با گسترش فعالیتهای کلیسا در سانفرانسیسکو و لسآنجلس، شمار اعضای آن به هزاران نفر رسید. جونز در این دوره به چهرهای شناختهشده در محافل اجتماعی و سیاسی کالیفرنیا تبدیل شد. او با برخی سیاستمداران ارتباط داشت و از حمایت شماری از فعالان حقوق مدنی برخوردار بود.
اما در پشت این تصویر عمومی، ساختار معبد مردم بهتدریج تغییر میکرد. جونز قدرت بیشتری در تصمیمگیریها به دست میآورد، مخالفت با رهبری او دشوارتر میشد و گزارشهایی از تنبیه اعضا، فشار روانی، کنترل زندگی خصوصی و سوءاستفاده از اعتماد پیروان منتشر میشد.
افرادی که از این تشکیلات جدا میشدند، گاهی از تهدید، ارعاب و فشار برای بازگشت سخن میگفتند. در همین دوره، جونز بیش از گذشته خود را تنها مرجع قابل اعتماد برای اعضا معرفی میکرد و اطرافیانش را از ارتباط با منتقدان و مخالفان برحذر میداشت.
جونزتاون؛ رویای ساختن بهشت در دل جنگلهای آمریکای جنوبی
در اوایل دهه ۱۹۷۰، جیم جونز به دنبال مکانی بود که بتواند جامعه مورد نظر خود را دور از نظارت رسانهها، نهادهای دولتی و مخالفانش اداره کند. او معتقد بود جامعه آمریکا گرفتار تبعیض، سرمایهداری و بیعدالتی است و پیروانش باید در محیطی مستقل زندگی کنند.
![]()
گویان، کشوری در شمال آمریکای جنوبی، برای این هدف انتخاب شد. این کشور انگلیسیزبان و نسبتاً کمجمعیت، با مناطق وسیعی از جنگلهای استوایی، امکان ایجاد یک سکونتگاه دورافتاده را فراهم میکرد. جونز در میانه دهه ۱۹۷۰ پروژه کشاورزی و اجتماعی خود را در منطقهای جنگلی در شمال غرب گویان آغاز کرد. این منطقه به افتخار او جونزتاون نام گرفت.
طرح اولیه بسیار بلندپروازانه بود: ایجاد جامعهای خودکفا که در آن اعضا بهصورت اشتراکی کار کنند، محصولات کشاورزی تولید کنند و بدون تبعیض نژادی و اقتصادی زندگی کنند. جونز وعده داده بود که در این مکان خبری از نابرابریهای جامعه آمریکا نخواهد بود.
در سال ۱۹۷۷، با افزایش فشار رسانهها و انتشار گزارشهایی درباره وضعیت داخلی معبد مردم، مهاجرت اعضا به گویان سرعت گرفت. بیش از هزار نفر در این دوره به جونزتاون رفتند. بخش قابل توجهی از ساکنان را آمریکاییهای آفریقاییتبار تشکیل میدادند؛ بسیاری از آنان زنان و افراد سالخوردهای بودند که به وعدههای جونز درباره زندگی بهتر و جامعهای عادلانه اعتماد کرده بودند.
اما زندگی در جونزتاون فاصله زیادی با تصویری داشت که در تبلیغات معبد مردم ارائه میشد. ساکنان باید ساعتهای طولانی کار میکردند و بخش زیادی از زندگی روزمره آنان تحت نظارت رهبران تشکیلات قرار داشت. شرایط اقلیمی دشوار، گرمای شدید، رطوبت، کمبود امکانات و دورافتادگی منطقه نیز زندگی را سختتر میکرد.
گزارشهایی از محدودیت رفتوآمد، کنترل ارتباطات با خانوادههای خارج از گویان، تنبیه اعضای مخالف و تهدید افرادی که قصد خروج داشتند منتشر شد. برخی از ساکنان اجازه نداشتند آزادانه محل را ترک کنند و ارتباطشان با دنیای بیرون بهشدت محدود شده بود.
جونز همچنین جلساتی برگزار میکرد که بعدها به «شبهای سفید» یا White Nights معروف شدند. در این گردهماییها، او گاهی از خطر حمله دشمنان، احتمال نابودی جامعه و ضرورت آمادگی برای مرگ سخن میگفت. در برخی از این جلسات، به اعضا نوشیدنیهایی داده میشد که گفته میشد حاوی سم هستند؛ اما بعداً اعلام میشد این آزمایشها صرفاً تمرینی برای سنجش وفاداری و آمادگی اعضا بوده است.
این تمرینها بهتدریج مفهوم مرگ جمعی را در ذهن پیروان عادیسازی میکرد. جونز از اصطلاح «خودکشی انقلابی» استفاده میکرد و آن را نوعی اعتراض به جهانی معرفی میکرد که به باور او در برابر جامعه آرمانیاش قرار داشت.
![]()
سفر نماینده کنگره آمریکا و اتفاقی که همهچیز را تغییر داد
در سال ۱۹۷۸، گزارشهای نگرانکننده درباره وضعیت جونزتاون به خانواده اعضای معبد مردم و برخی مقامهای آمریکایی رسید. گروهی از بستگان افرادی که به گویان مهاجرت کرده بودند، تشکلی به نام «خانوادههای نگران» تشکیل دادند و خواستار بررسی وضعیت عزیزانشان شدند.
آنها میگفتند برخی از اعضا برخلاف میل خود در جونزتاون نگهداری میشوند و اجازه بازگشت به آمریکا ندارند. همچنین گزارشهایی از خشونت، تهدید و سوءاستفاده از کودکان مطرح شده بود.
در میان افرادی که پیگیر این موضوع شدند، لئو رایان، نماینده کنگره آمریکا از ایالت کالیفرنیا، قرار داشت. رایان تصمیم گرفت شخصاً به گویان سفر کند و شرایط زندگی اعضای معبد مردم را بررسی کند.
او در ۱۴ نوامبر ۱۹۷۸ همراه گروهی از دستیاران، بستگان اعضای معبد و خبرنگاران راهی گویان شد. ورود هیئت آمریکایی به جونزتاون بهآسانی انجام نشد. جیم جونز ابتدا تلاش کرد با تأخیر و محدودکردن دسترسی بازدیدکنندگان، کنترل بیشتری بر جریان بازدید داشته باشد؛ اما سرانجام در ۱۷ نوامبر اجازه ورود هیئت را صادر کرد.
در ظاهر، همهچیز آرام به نظر میرسید. برای استقبال از مهمانان برنامه موسیقی برگزار شد و اعضای معبد مردم تلاش کردند تصویری مثبت از زندگی در سکونتگاه ارائه دهند. اما پشت این ظاهر، برخی از ساکنان فرصت را برای بیان مشکلات خود غنیمت شمردند.
![]()
یکی از اتفاقات تعیینکننده زمانی رخ داد که یادداشتی به خبرنگاران رسید که روی آن نوشته شده بود: «به ما کمک کنید از جونزتاون خارج شویم.»
پس از آن، چند نفر از ساکنان بهصورت آشکار درخواست کردند همراه هیئت آمریکایی به کشورشان بازگردند. رایان نیز اعلام کرد هر کسی که تمایل دارد میتواند همراه او از گویان خارج شود.
در نهایت، حدود ۱۶ نفر برای ترک جونزتاون اعلام آمادگی کردند. برخی از آنها به همراه اعضای خانواده خود تصمیم به خروج گرفته بودند. این اتفاق برای جونز تهدیدی جدی محسوب میشد؛ زیرا خروج اعضا میتوانست روایت رسمی او درباره رضایت کامل ساکنان از زندگی در جونزتاون را زیر سؤال ببرد.
در جریان خروج هیئت، یکی از افراد وابسته به معبد مردم با چاقو به رایان حمله کرد، اما او آسیبی ندید. رایان به مسیر خود ادامه داد و همراه افراد جداشده به سمت فرودگاه کوچک پورت کایتوما حرکت کرد.
با افزایش تعداد افرادی که قصد خروج داشتند، هیئت به هواپیمای دوم نیاز پیدا کرد و همین موضوع باعث تأخیر در پرواز شد. در بعدازظهر ۱۸ نوامبر، زمانی که گروه در فرودگاه منتظر آمادهشدن هواپیماها بود، یک کامیون از سمت جونزتاون به محل نزدیک شد. چند مرد مسلح از آن پیاده شدند و به سوی افراد حاضر در باند فرودگاه آتش گشودند.
لئو رایان، سه خبرنگار همراه هیئت و پاتریشیا پارکس، یکی از اعضای جداشده معبد مردم، در این حمله کشته شدند. یازده نفر دیگر نیز زخمی شدند. در میان کشتهشدگان خبرنگاران شبکه انبیسی، دان هریس و باب براون، و عکاس روزنامه سانفرانسیسکو کرونیکل، گرگ رابینسون، حضور داشتند.
در هواپیمای دیگر نیز لری لیتون، یکی از اعضای معبد مردم که وانمود کرده بود قصد خروج دارد، اسلحه بیرون کشید و به افراد حاضر شلیک کرد. او دو نفر را زخمی کرد، اما سرانجام خلع سلاح شد.
قتل یک نماینده کنگره آمریکا در خاک گویان، اتفاقی بسیار بزرگ بود. اما آنچه در همان ساعات در جونزتاون در حال وقوع بود، ابعادی بهمراتب هولناکتر داشت.
آخرین فرمان جیم جونز؛ مرگ ۹۱۸ نفر در چند ساعت
پس از حمله به فرودگاه پورت کایتوما، جیم جونز اعضای حاضر در جونزتاون را گرد هم آورد. او این اتفاق را نشانهای از آغاز حمله دشمنان به جامعه خود معرفی کرد و مدعی شد که دیگر راهی برای ادامه زندگی وجود ندارد.
آنچه در ادامه اتفاق افتاد، در یک فایل صوتی حدود ۴۴ دقیقهای ثبت شد که بعدها به یکی از مهمترین اسناد تاریخی این فاجعه تبدیل شد. این نوار که به «نوار مرگ» یا Death Tape معروف است، مکالمات آخرین گردهمایی اعضای معبد مردم را ثبت کرده است.
![]()
جونز در این جلسه از اعضا خواست به زندگی خود پایان دهند و این تصمیم را اقدامی انقلابی معرفی کرد. او بارها تأکید میکرد که مرگ جمعی بهتر از تسلیمشدن در برابر دشمنان است. در بخشی از نوار، یکی از زنان حاضر با این تصمیم مخالفت میکند و درباره ضرورت زندهماندن و راههای دیگر صحبت میکند؛ اما جونز و برخی از نزدیکانش تلاش میکنند اعتراض او را بیاثر کنند.
در این میان، نوشیدنی میوهای پودری از نوع فلیور-اید که با سیانور و مواد دیگر آلوده شده بود، میان حاضران توزیع شد. ابتدا کودکان و نوزادان را به نوشیدن این ماده وادار کردند. برای خوراندن سم به برخی از کودکان از سرنگ استفاده میشد.
بسیاری از کودکان امکان انتخاب یا مخالفت نداشتند. صدای گریه آنها و اعتراض برخی از بزرگسالان در نوار صوتی شنیده میشود. پس از کودکان، بزرگسالان نیز در صف دریافت نوشیدنی قرار گرفتند. برخی با میل خود آن را نوشیدند، اما شواهد و شهادت بازماندگان نشان میدهد که گروهی دیگر تحت فشار، تهدید و اجبار قرار گرفته بودند.
در همین زمان، جونز همچنان از اعضا میخواست آرامش خود را حفظ کنند و این اقدام را نه خودکشی، بلکه نوعی اعتراض سیاسی و انقلابی توصیف میکرد. در حالی که صدای آشفتگی و گریه در پسزمینه ضبط شده بود، او تلاش میکرد روند مرگ جمعی را تحت کنترل نگه دارد.
در نهایت، ۹۰۹ نفر در خود جونزتاون جان باختند. چهار نفر دیگر نیز در مقر معبد مردم در پایتخت گویان، جورجتاون، کشته شدند. در آن زمان تعدادی از اعضای گروه، از جمله پسران خود جونز، برای شرکت در یک مسابقه بسکتبال در پایتخت حضور داشتند. در میان کشتهشدگان جورجتاون، اعضایی بودند که پس از دریافت پیامهای رادیویی از جونزتاون دست به خودکشی یا قتل اعضای خانواده خود زدند.
پنج نفر دیگر نیز در حمله فرودگاه پورت کایتوما کشته شده بودند. با احتساب این افراد، شمار نهایی قربانیان به ۹۱۸ نفر رسید؛ عددی که شامل بیش از ۲۰۰ کودک بود.
خود جیم جونز نیز در میان کشتهشدگان قرار داشت. جسد او با جراحت گلوله در ناحیه سر پیدا شد. همسرش مارسلین و بسیاری از نزدیکترین همکارانش نیز جان باختند. درباره چگونگی دقیق مرگ جونز روایتهای مختلفی مطرح شده، اما مرگ او بر اثر اصابت گلوله به سر تأیید شده است.
رازهایی که پس از فاجعه آشکار شد
خبر فاجعه جونزتاون بهسرعت در سراسر جهان منتشر شد. نخستین نیروهای گویانی که در ۱۹ نوامبر به منطقه رسیدند، با صحنهای مواجه شدند که ابعاد آن حتی برای مقامهای دولتی نیز غیرقابل تصور بود. صدها جسد در محوطه سکونتگاه پراکنده شده بود و شمار قربانیان بهقدری زیاد بود که شناسایی و انتقال آنها به یک عملیات دشوار و زمانبر تبدیل شد.
در ساعات اولیه، حتی برآورد دقیقی از تعداد کشتهشدگان وجود نداشت. نیروهای آمریکایی و گویانی برای شناسایی قربانیان وارد عمل شدند و سازمان تحقیقات فدرال آمریکا، افبیآی، پرونده گستردهای برای بررسی قتل لئو رایان و اتفاقات جونزتاون تشکیل داد.
یکی از اسناد مهم بهدستآمده، همان نوار صوتی آخرین جلسه جیم جونز بود. این نوار نشان میداد که مرگ جمعی نه یک اتفاق ناگهانی و بدون مقدمه، بلکه نتیجه روندی از آمادهسازی روانی، تهدید، تبلیغات و تمرینهای قبلی بوده است.
در سالهای بعد، شهادت بازماندگان و بررسی اسناد معبد مردم تصویر پیچیدهتری از زندگی در جونزتاون ارائه کرد. مشخص شد که بسیاری از ساکنان، برخلاف تصویر یک گروه کاملاً داوطلب، در شرایطی از کنترل شدید و محدودیت آزادی زندگی میکردند. در عین حال، برخی از اعضا همچنان به آرمانهای اولیه معبد مردم باور داشتند و مرگ جمعی را اقدامی برای دفاع از جامعه خود تصور میکردند.
در میان بازماندگان، هایاسینت تراش، زن ۷۶ سالهای که هنگام وقوع حادثه زیر تخت خود پنهان شده بود، یکی از معدود افرادی بود که پس از ورود نیروهای گویانی به جونزتاون در محل زنده پیدا شد. او بعدها گفت وقتی از مخفیگاه بیرون آمد، سکونتگاه را مانند شهری خالی از سکنه دید و تصور کرد تنها فرد زنده باقیمانده است.
لری لیتون نیز به آمریکا منتقل شد و به دلیل نقش خود در حمله به فرودگاه پورت کایتوما محاکمه شد. او تنها عضو معبد مردم بود که در آمریکا به دلیل جرائم مرتبط با وقایع آن روز محاکمه و به حبس ابد محکوم شد.
با گذشت دههها، جونزتاون همچنان یکی از مهمترین نمونههای تاریخی سوءاستفاده از قدرت، دستکاری روانی و تبدیل یک جنبش اجتماعی به ساختاری تمامیتخواه باقی مانده است.
جونزتاون قرار بود بهشتی دور از تبعیض و بیعدالتی باشد؛ اما در ۱۸ نوامبر ۱۹۷۸، به گورستان صدها انسانی تبدیل شد که بسیاری از آنها روزی با امید به زندگی بهتر به آنجا رفته بودند.