زنگ خطر پساب بیمارستانی در گیلان

گیلان، استانی که حیاتش به آب گره خورده، فقط با فاضلاب خانگی و صنعتی دست و پنجه نرم نمی‌کند؛ بخشی از نگرانی زیست‌محیطی این استان به پساب بیمارستانی بازمی‌گردد؛ پسابی که برخلاف فاضلاب معمولی، می‌تواند حاوی میکروب‌های بیماری‌زا، ترکیبات دارویی، مواد شیمیایی و ضدعفونی‌کننده‌ها باشد.

به گزارش اعتماد، مساله زمانی جدی‌تر می‌شود که این پساب به شبکه فاضلاب، رودخانه‌ها و درنهایت تالاب و دریای خزر راه پیدا کند. سال‌هاست درباره وضعیت تصفیه فاضلاب بیمارستان‌های گیلان، کیفیت عملکرد تصفیه‌خانه‌ها و نحوه نظارت بر خروجی آن‌ها هشدارهایی مطرح می‌شود. در سال‌های اخیر نیز برای احداث و تکمیل تصفیه‌خانه‌های بیمارستانی اقداماتی انجام شده، اما پرسش اساسی همچنان پابرجاست: آیا امروز می‌توان با اطمینان گفت پساب هیچ بیمارستانی در گیلان بدون تصفیه مناسب وارد محیط‌زیست نمی‌شود؟

«عظیم احدی‌فر»، کارشناس محیط‌زیست، دراینباره گفت: مدیریت اصولی فاضلاب و پسماندهای بیمارستانی از ارکان حیاتی نظام سلامت و حفاظت از محیط‌زیست به‌شمار می‌رود. فاضلاب بیمارستان‌ها حاوی آلاینده‌های متنوع، میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا، ویروس‌ها و عناصر رادیواکتیو است که در صورت‌عدم تصفیه و دفع مناسب، می‌تواند آسیب‌های جدی برای محیط‌زیست و انسان ایجاد کند. این گزارش به بررسی وضعیت موجود در استان گیلان براساس آخرین داده‌های پایش و گزارش‌های رسمی می‌پردازد. 

وی افزود: وضعیت تصفیه فاضلاب بیمارستانی و آمار کلی بیمارستان‌ها و سیستم‌های تصفیه نیز به شرح زیر است: از سال ۱۴۰۰ در استان گیلان از مجموع ۳۴ بیمارستان فعال در استان، همگی دارای سیستم تصفیه فاضلاب یا پیش‌تصفیه فعال هستند که دارای حدود m۳/d ۲۷۰۰ فاضلابند. 

او ادامه داد: باتوجه به بررسی انجام گرفته توسط این اداره کل کیفیت پساب خروجی در بیمارستان‌های دارای تصفیه‌خانه در استان، وضعیت مطابقت پارامترهای فاضلاب با استاندارد سازمان محیط‌زیست را به شرح ذیل می‌توان خلاصه کرد: سنجش خروجی تصفیه‌خانه‌های موجود نشان می‌دهد در حدود ۱۷درصد بیمارستان‌های مذکور عمدتا در پارامترهای کلیفرم گوارشی، COD، آمونیوم و چند پارامتر دیگر خارج از استاندارد هستند. 

وی تصریح کرد: اگرچه بسیاری از شاخص‌های کیفی در محدوده مجاز قرار دارند، اما مقادیر بالای کلیفرم گوارشی در پساب بیمارستانی نگران‌کننده‌تر است، زیرا نکته کلیدی این است که این شاخص بالا، صرفا به معنای وجود میکروب‌های معمولی نیست، بلکه نشان‌دهنده احتمال بالای حضور سویه‌های بسیار خطرناک و مقاوم است. به عنوان مثال، مطالعات در ایران نشان داده‌اند که بیش از ۹۰درصد از نمونه‌های اشرشیاکلی جدا شده از پساب بیمارستان‌ها، به چندین نوع آنتی‌بیوتیک مقاوم (MDR) بوده‌اند. 

او توضیح داد: چالش‌های اصلی در این شرایط عبارتند از: 

۱. عملکرد نامناسب برخی تصفیه‌خانه‌های موجود: تعدادی از بیمارستان‌های دارای تصفیه‌خانه از عملکرد مطلوبی برخوردار نیستند. 

۲. عدم اصلاح و تکمیل شبکه جمع‌آوری و به‌روزرسانی فناوری، ضرورت اجرای تصفیه‌خانه با تکنولوژی‌های جدید و به‌روزرسانی فرآیند تصفیه‌خانه‌های موجود. 

این کارشناس محیط زیست بیان کرد: براساس گزارش‌های دانشگاه علوم پزشکی، ۱۲ تن در روز از مجموع پسماندهای مراکز درمانی، شامل پسماندهای عفونی و ویژه می‌شود. 

وزارت بهداشت در حال بازنگری ضوابط مدیریت پسماندهای بیمارستانی است. از مهم‌ترین محورهای این بازنگری: 

٭ تفکیک از مبدا: اصلاح فرآیند جداسازی پسماندها در خود بیمارستان برای کاهش حجم زباله‌های عفونی. 

٭ ارتقای روش‌های بی‌خطرسازی: ایجاد اختیار برای استفاده از روش‌های روز دنیا در مدیریت پسماند، فراتر از الزام قبلی مبنی بر بی‌خطرسازی صرفا در محل تولید. 

٭ حمل و نقل هوشمند: استفاده از فناوری‌هایی نظیر GPS و AI برای حمل و نقل پسماندها. 

وی پیشنهاد داد: ابتدا وضعیت موجود را توضیح می‌دهم: 

٭ در حوزه فاضلاب، بیمارستان‌های گیلان دارای تصفیه‌خانه فعال بوده و کیفیت پساب خروجی حدود ۳۰درصد آن‌ها در پارامترهایی نظیر آمونیوم، کلراید، COD و TSS نیازمند بهبود است. 

٭ در حوزه پسماند، استان گیلان نیز همچون سایر نقاط کشور با چالش‌های تفکیک از مبدا و مدیریت اصولی دفع و امحای پسماندهای عفونی مواجه است. 

وی افزود: باتوجه به شرایطی که شرح دادم پیشنهادات زیر ضروری به نظر می‌رسد: 

۱. تکمیل زیرساخت‌های تصفیه فاضلاب برای بیمارستان‌های فاقد سیستم، با اولویت بیمارستان‌های بزرگ و پرتخت. 

۲. به‌روزرسانی و ارتقای فناوری تصفیه‌خانه‌های موجود با هدف بهبود حذف کلیفرم گوارشی (ناقل بیماری‌ها)، آنیون‌های خطرناک و مواد معلق. 

۳. از آنجایی‌که برابر شیوه‌نامه‌های WHO و به دلیل احتمال آلودگی مجدد و رشد میکروارگانیسم‌ها در پسماند عفونی بی‌خطر شده (صفحه ۱۰۷شیوه‌نامه WHO)، تکمیل روش‌های بی‌خطرسازی غیرسوز پسماندهای پزشکی منوط به انتقال به لندفیل اصولی شده است (صفحه ۱۱۰ شیوه‌نامه مذکور) و ازسوی دیگر به دلیل‌عدم وجود لندفیل اصولی در استان گیلان و در اغلب نقاط کشور، ضروری است که انتخاب شیوه‌های جایگزین موثرتر (مانند زباله‌سوز و پیرولیز و…) به جای روش‌های ضدعفونی مدنظر قرار گیرد و در حالت حداقلی، مراکز جداگانه‌ای جهت دفن اصولی این پسماندها (مانند دفن عمیق، آهک‌پاشی، گندزدایی دوره‌ای و…) مدنظر قرار گیرد. 

۴. اجرای برنامه‌های آموزشی برای پرسنل بیمارستان‌ها در زمینه تفکیک صحیح پسماند از مبدا و اصلاح وضعیت نگهداری و امحاء پسماندهای عفونی و دارویی و شیمیایی. 

۵. پیگیری برای گنجاندن استان گیلان در فازهای بعدی طرح مدیریت هوشمند پسماند بیمارستانی. 

براساس گزارش‌های رسمی، ۳۴ بیمارستان فعال استان گیلان، روزانه حدود ۲۷۰۰ مترمکعب فاضلاب تولید می‌کنند و برای همه آن‌ها سیستم تصفیه یا پیش‌تصفیه فعال گزارش شده است؛ با این حال، پایش‌ها نشان می‌دهد بخشی از پساب خروجی همچنان در شاخص‌هایی مانند کلیفرم گوارشی، COD، آمونیوم و مواد معلق با استانداردهای محیط‌زیست فاصله دارد. از سوی دیگر، مراکز درمانی استان روزانه حدود ۱۲ تن پسماند عفونی و ویژه تولید می‌کنند؛ پسماندی که مدیریت آن در شرایطی انجام می‌شود که گیلان با کمبود زیرساخت‌های استاندارد دفن و دپوی زباله مواجه است. حالا پرسش این است که آیا تصفیه و بی‌خطرسازی فعلی، واقعا خطر را از محیط‌زیست دور می‌کند یا فقط محل آن را تغییر می‌دهد؟