تنگه هرمز؛ شمشیر داموکلس ایران بر سر ترامپ
ایران بازگشایی تنگه هرمز را به اجرای تعهدات آمریکا در یادداشت تفاهم ۱۷ ژوئن گره زده و از کنترل این آبراه بهعنوان مهمترین اهرم فشار خود برای تضمین اجرای توافق استفاده میکند. تهران خواستار لغو محاصره و تحریمها، خروج نیروهای آمریکایی، آزادسازی داراییها، توقف حملات و دریافت غرامت است. مذاکرات ایران و عمان درباره سازوکار تردد کشتیها پیشرفت کرده، اما بازگشایی تنگه منوط به اجرای شروط ایران است. اختلاف اصلی همچنان بیاعتمادی عمیق تهران و واشنگتن و تردید درباره پایبندی ترامپ است.
فراروـ استیون ارلانگر، کارشناس ارشد مسائل بینالملل و ستوننویس روزنامه نیویورکتایمز
به گزارش فرارو به نقل از روزنامه نیویورکتایمز، بر اساس بیانیه روز شنبه، بیشتر خواستههای ایران برای بازگشایی تنگه هرمز همان تعهداتی است که ترامپ پیشتر در یادداشت تفاهم ۱۷ ژوئن با آنها موافقت کرده بود. اما تهران کنترل بر این آبراه راهبردی را بهترین ابزار برای واداشتن رئیسجمهور آمریکا به عمل کردن به وعدههایش میداند و به همین دلیل هنوز حاضر به چشمپوشی از آن نیست.
به گفته تحلیلگران، تهران با محروم کردن دونالد ترامپ از امکان معرفی بازگشایی تنگه هرمز بهعنوان یک دستاورد، میتواند قدرتمندترین اهرم خود را برای واداشتن او به بازگشت به توافقهای پیشین و اجرای تعهداتش حفظ کند.
تنگه هرمز؛ شمشیر داموکلس ایران بر سر ترامپ
تداوم بسته ماندن بخش عمده تنگه هرمز، از یک سو موجب بالا ماندن قیمت انرژی میشود و از سوی دیگر، کشورهای حوزه خلیج فارس را که صادراتشان به این تنگه وابسته است، ترغیب میکند واشنگتن را برای بازگشت به مفاد یادداشت تفاهم تحت فشار قرار دهند.
اسفندیار باتمانقلیچ، بنیانگذار بنیاد «بورس و بازار»، میگوید بیاعتمادی میان ایران و آمریکا چنان عمیق است که تهران حاضر نیست حتی بخشی از کنترل خود بر تنگه هرمز را واگذار کند، مگر آنکه ابتدا از دریافت کمکها و گشایشهای اقتصادی وعدهدادهشده اطمینان یابد و بتواند بازسازی کشور را آغاز کند.
به گفته او، «مقامهای ایرانی بیم دارند که در صورت بازگشایی تنگه، ترامپ بدون آنکه خود را ملزم به حلوفصل این مناقشه بداند، از آن خارج شود. از همین رو، تهران میخواهد از کنترل بر تنگه بهعنوان سازوکاری برای تضمین تعهدات استفاده کند تا ترامپ را به اجرای مفاد مختلف یادداشت تفاهم پایبند نگه دارد.»
به گفته علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران، تنگه هرمز همچون «شمشیر داموکلس بر فراز سر ترامپ» قرار دارد. واعظ تأکید کرد: «تهران میخواهد منافع و امتیازات توافق را از همان ابتدا دریافت کند، اما حاضر نیست در ازای آن، اهرم اصلی خود یعنی تنگه هرمز را واگذار کند.»
به گفته محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، تهران برای پایان جنگ خواستار لغو محاصره دریایی و تحریمهای اعمالشده بر صادرات نفت و محصولات پتروشیمی، خروج نیروهای آمریکایی از اطراف ایران، پرداخت غرامت جنگی و آزادسازی داراییهای بلوکهشده خود است. او همچنین خواستار توقف حملات علیه متحدان منطقهای ایران، از جمله لبنان، و پایان تهدیدها علیه ایران شد.
تمامی خواستههای مطرحشده، به استثنای غرامت جنگی، در متن یادداشت تفاهم ماه ژوئن مورد اشاره قرار گرفتهاند. علی واعظ میگوید مطالبه غرامت نیز مسئله تازهای نیست و مقامهای ایرانی در رسانههای داخلی روشن کردهاند که تهران از این درخواست بهعنوان برگ چانهزنی استفاده میکند تا بیشترین میزان ممکن از گشایش در تحریمهای آمریکا را به دست آورد.
او همچنین اعلام کرد مذاکرات ایران با عمان درباره نحوه تردد کشتیها در تنگه هرمز پس از بازگشایی آن، عملاً خاتمه یافته است. با این حال، ایران تلاش میکند بازگشایی تنگه هرمز را با احیای یادداشت تفاهم پیوند بزند؛ مسئلهای که مستلزم ازسرگیری مذاکرات با آمریکا است.
به گفته واعظ، آینده برنامه هستهای ایران نیز ـ که یکی از محورهای اصلی تصمیم ترامپ برای آغاز جنگ بود ـ تنها در صورت احیای یادداشت تفاهم میتواند موضوع مذاکره قرار گیرد.
تنگه هرمز در قلب چانهزنی تهران و واشنگتن
عباس عراقچی روز یکشنبه با اشاره به روند مذاکرات با عمان درباره تنگه هرمز گفت این گفتوگوها بهخوبی پیش میرود و اکنون کارشناسان در حال کار روی نقشهها هستند؛ موضوعی که نشان میدهد مذاکرات به مراحل پایانی رسیده است.
بااینحال، وزیر امور خارجه ایران تأکید کرد توافق با عمان بهخودیخود به معنای بازگشایی تنگه نخواهد بود و تحقق این امر به اجرای شروطی بستگی دارد که از طریق میانجیها به طرف مقابل منتقل شدهاند.
از نگاه صنم وکیل، اختلافنظر در داخل ساختار سیاسی ایران یکی از دلایل تأکید فزاینده تهران بر خواستههای خود است. او گفت برخی مقامهای ایرانی بر این باورند که دیپلماسی میتواند راه را برای بازسازی اقتصادی باز کند؛ اما در سوی دیگر، مقامهایی قرار دارند که به دلیل بدبینی و بیاعتمادی شدید، ترجیح میدهند اهرمهای فشار ایران را حفظ کنند و در عین حال روی این احتمال حساب کنند که ترامپ از آغاز دوباره جنگ خودداری کند.
به گفته صنم وکیل، ایران اختلافات درون واشنگتن را نیز در محاسبات خود لحاظ میکند؛ جایی که برخی مقامهای آمریکایی خواهان ادامه دیپلماسیاند و برخی دیگر بر حملات بیشتر تأکید دارند و ترامپ نیز «مدام میان این دو رویکرد در نوسان است».
او گفت در واشنگتن این احتمال مطرح است که بازگشایی تنگه هرمز، ترامپ را به خروج از کل پرونده ترغیب کند و در نتیجه، اورانیوم با غنای بالای ایران بدون تغییر در زیر زمین باقی بماند. وکیل تأکید کرد: «ایران نمیخواهد این امتیاز را مجانی بدهد. مسئله تنگه، دریافت پول نیست؛ مسئله کنترل و حفظ اهرم فشار برای گرفتن دیگر بخشهای توافق است.»
از نگاه باتمانقلیچ، محور اصلی اختلافات کنونی نه میزان امتیازات، بلکه مسئله اعتماد است. او معتقد است تهران میتوانست خواستههای بسیار افراطیتری را روی میز بگذارد، اما ترجیح داده است برای احیای یادداشت تفاهم بهعنوان مبنایی برای پایان دائمی جنگ تلاش کند.
او گفت: «مهم این نیست که رقم یا میزان مشخص یک امتیاز یا مطالبه چقدر باشد؛ مهم این است که آمریکا چگونه میتواند به ایران نشان دهد توانایی اجرای هر یک از تعهدات خود را دارد.»
صنم وکیل نیز گفت یادداشت تفاهم، «کف و نقطه شروع» برای ساختن توافقی جدید است، اما طرفین هنوز فاصله زیادی با آن دارند.
