چرا آب خوزستان گل آلود است؟
سالهاست که دستگاههای تصفیه و خودروهای آبفروش جایگزین آب لولهکشی در خوزستان شدهاند؛ استانی با سه رودخانه بزرگ که روزگاری گواراترین آب را داشت. این گزارش روایتی است از مشکل دو دههای شهروندان برای تهیه آب آشامیدنی و توضیحی درباره متهم اصلی بحران آب.
فرارو- بیرون آمدن آب آشامیدنی زلال از شیر آب، آنقدر بدیهی است که کمتر کسی به آن فکر میکند. مگر زمانی که عکس آن ثابت شود. مثلا برای خوزستانیها سالهاست، باز کردن شیر آب به جای آنکه نشانه دسترسی به آب شرب باشد، آغاز تردیدی همیشگی است. آبی که گاه گلآلود است، گاه بوی تند کلر میدهد و گاه آنقدر کیفیت پایینی دارد که راهی جز خرید آب یا استفاده از دستگاه تصفیه باقی نمیگذارد.
به گزارش فرارو، هر چند وقت یک بار، تصاویر آب قهوهایرنگ در اهواز و شهرهای دیگر خوزستان در شبکههای اجتماعی دست به دست میشود و موجی از اعتراض شکل میگیرد. چند روز بعد، رنگ آب دوباره عادی میشود و اعتراضها فروکش میکند. این چرخه و امواج سالهاست باقی مانده و یک پرسش اساسی را باقی گذاشته است: آیا مشکل فقط همان چند روز آب گلآلود است یا بحرانی قدیمیتر پشت این تصاویر قرار دارد؟
روزهایی که آب اهواز نوشیدنی بود؛ از پادشاهان هخامنشی تا دهه هشتاد!
برای پاسخ به این پرسش باید نقشه خوزستان را باز کرد و به آن نگاهی انداخت. اگر این استان را به دو بخش کوهستانی و جلگهای تقسیم کنیم، ساکنان شهرهای شمال غرب تا جنوب غرب خوزستان، بیش از دیگر مناطق با افت کیفیت آب روبهرو هستند. در حالی که شهرهای واقع در بالادست رودخانهها، به دلیل دسترسی به منابع آبی بالاتر، کمتر چنین وضعیتی را تجربه میکنند. موضوع این است که خوزستان به دو بخش جلگهای و کوهستانی تقسیم شده، و مشکل در دشتهای جلگهای بیشتر به چشم میآید.
خوزستان، سرزمینی است که بزرگترین و پیچیدهترین سازههای آبی جهان باستان را در خود جای داده است. سازههایی که مادام ژان دیولافوا، باستانشناس فرانسوی، از آنها به عنوان بزرگترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد میکند. هرودوت نیز نوشته است که پادشاهان هخامنشی تنها آب خوزستان را مینوشیدند و حتی زمانی که در پاسارگاد اقامت داشتند، آب آشامیدنی خود را از این منطقه تامین میکردند؛ زیرا آن را زلالترین آب ایران میدانستند.
این روایتها تنها به تاریخ باستان محدود نمیشود. بسیاری از خوزستانیهای متولد دهه ۶۰ نیز هنوز روزهایی را به خاطر دارند که کیفیت آب استان، زبانزد بود.
ابوکاظم، یکی از ساکنان دهه شصتی اهواز، در گفتوگو با خبرنگار فرارو میگوید:
«من به خاطر دارم زمانی که کودک بودم، همیشه گفته میشد آب اهواز یکی از زلالترین و شیرینترین آبهای کشور است. این تصور در ذهن همه ما وجود داشت و واقعا هم آب بسیار باکیفیت و خوشطعمی بود. حتی زمانی که به هویزه میرفتیم و از آب رودخانه کرخه مینوشیدیم، میگفتیم آب آن سنگین است و هیچ آبی به کیفیت آب اهواز نمیرسد. این موضوع به نوعی به یک باور عمومی تبدیل شده بود.»
از دهه ۸۰؛ وقتی آب لولهکشی دیگر قابل شرب نبود
عبدالجبار، یک دهه پنجاهی میگوید این تصویر از اوایل دهه ۸۰ به تدریج تغییر کرد و این تغییر هیچگاه متوقف نشد.
«از مقطعی به بعد، به دلایلی که دقیقا نمیدانم؛ چه به دلیل لایروبی نشدن رودخانه کارون، چه فرسوده شدن دو تصفیهخانه بزرگ اهواز یا هر علت دیگری، کیفیت آب بهشدت افت کرد. این افت کیفیت به حدی بود که احساس میشد تنها گلولای آب گرفته شده و تصفیه واقعی انجام نمیشود.»
همین تغییر، سبک زندگی مردم را نیز تغییر داد.
«به یاد دارم نخستین باری که برای خانه دستگاه تصفیه آب خریدیم، اوایل دهه ۸۰ بود، زیرا دیگر امکان نوشیدن آب لولهکشی وجود نداشت و عملا آب قابل شرب نبود.»
به گفته او، از همان زمان خرید آب یا نصب دستگاه تصفیه، به بخشی از زندگی روزمره خانوادههای خوزستانی تبدیل شد؛ تفاوتی هم میان فقیر و غنی وجود نداشت.
«همه، چه افراد مرفه و چه خانوادههای کمبرخوردار، پذیرفتند که آب لولهکشی قابل آشامیدن نیست و یا باید آب معدنی و آبفروشی تهیه کنند یا از دستگاه تصفیه آب استفاده کنند.»
زندگی با آبفروشی و دستگاههای تصفیه
الهام، از شهروندان 43 ساله دزفولی میگوید در همان سالها خودروهایی در محلهها تردد میکردند که آب آشامیدنی میفروختند. کسانی که توان خرید دستگاه تصفیه نداشتند، دبههای بزرگ آب تهیه میکردند و دیگران ناچار بودند هزینه سنگین خرید دستگاههای چندمرحلهای تصفیه را بپردازند. دستگاههایی که در زمان خرید آنها، حدود ۳۰۰ هزار تومان قیمت داشتند. این رقم معادل حدود دو برابر حقوق یک کارگر بود.
او میگوید تفاوت آب خروجی این دستگاهها با آب لولهکشی کاملا محسوس بود.
«آبی که از این دستگاهها خارج میشد، کاملا متفاوت بود؛ چیزی شبیه آب مقطر. کاملا احساس میشد که این آب، دیگر آب طبیعی نیست. در مقابل، آب لولهکشی بوی مواد ضدعفونیکننده میداد و طعم و بوی نامطبوعی داشت.»
این روایت نشان میدهد مسئله آب خوزستان، تغییری تدریجی است که از اوایل دهه ۸۰ آغاز شده و به مرور، خرید آب آشامیدنی یا استفاده از دستگاه تصفیه را به بخشی از هزینه ثابت بسیاری از خانوادههای خوزستانی تبدیل کرده است.
آب با طعم مواد ضدعفونی
فرزان، یکی دیگر از ساکنان اهواز، در گفتوگو با خبرنگار فرارو میگوید چند هفته پیش ناچار شده وسیلهای به نام «ژپون» برای خانه خود تهیه کند؛ دستگاهی که پیش از ورود آب به ساختمان نصب میشود تا بخشی از گلولای و رسوبات را بگیرد.
او میگوید:
«دستگاه تصفیه آب داخل خانه دیگر جواب نمیداد، چون حجم گلولای آب آنقدر زیاد بود که فیلترها به سرعت از کار میافتادند. به همین دلیل مجبور شدیم دستگاهی روی ورودی اصلی آب نصب کنیم تا قبل از رسیدن آب به تصفیه، بخشی از رسوبات گرفته شود.»
به گفته او، این وضعیت پدیدهای تازه نیست، اما در سالهای اخیر شدت بیشتری پیدا کرده است.
«در گذشته چنین وضعیتی وجود نداشت، اما حدود سه تا چهار سال است که این اتفاق بیشتر تکرار میشود.»
فرزان، یکی از دلایل این وضعیت را کاهش آب رودخانهها و ناتوانی تصفیهخانهها در مدیریت شرایط میداند.
«وقتی بارندگی شدید میشود یا آب پشت سدها افزایش پیدا میکند، برای حفاظت از سد، حجم زیادی آب رها میشود. این آب با سرعت زیاد حرکت میکند و گلولای و رسوبات کف و حاشیه رودخانه را با خودش میآورد. بعد همین آب وارد تصفیهخانه میشود، اما تصفیهخانهها توان تصفیه کامل آن را ندارند.»
به گفته مارال، شهروند 29 ساله اندیمشکی، نتیجه این اتفاق همان آبی است که مردم از شیرهای آب دریافت میکنند.
«در خوزستان بیشتر خانهها دستگاه تصفیه آب دارند. کسانی هم که ندارند، از ماشینهایی آب میخرند که در محلهها آب تصفیهشده میفروشند. مردم آب را در دبه و بشکه میخرند و به خانه میبرند.»
او با لحنی انتقادی میگوید:
«گاهی احساس میکنیم دوباره به گذشته برگشتهایم؛ انگار مردم دوباره باید برای تهیه آب آشامیدنی دنبال آب بگردند. فقط فرقش این است که امروز به جای رودخانه، ماشینهای آبفروش در خیابانها میچرخند.»
فرزان هم معتقد است حتی زمانی که آب ظاهرا شفاف است نیز کیفیت آن مطلوب نیست.
«اگر آب بهدرستی تصفیه نشود، قطعا آلودگی دارد. بیشتر مواقع فقط با کلر ضدعفونی میشود. به همین دلیل گاهی آب بوی بیمارستان میدهد یا طعم مواد ضدعفونیکننده دارد.»
روایتهای مردم، دو تصویر متفاوت اما مکمل را نشان میدهد؛ از یک سو فرسودگی شبکه و تغییر تدریجی کیفیت آب طی بیش از دو دهه و از سوی دیگر، ضعف زیرساختهای تصفیه در مواجهه با شرایطی مانند بارندگی یا افزایش کدورت آب رودخانهها. در هر دو روایت اما یک نقطه مشترک وجود دارد؛ آب لولهکشی برای بسیاری از خانوادههای خوزستانی سالهاست دیگر آب آشامیدنی محسوب نمیشود.
قول میدهیم کیفیت آب خوزستان را تغییر دهیم
برای بررسی علت این وضعیت و برنامه دولت برای حل آن، فرارو با استاندار خوزستان گفتوگو کرد.
سید محمدرضا موالیزاده، استاندار خوزستان، با اشاره به پروژههای آبرسانی استان گفت: «در حال حاضر شرکت آبفای استان و شرکت آبفای اهواز مشغول فعالیت هستند تا این مشکل را برطرف کنند. چند پروژه عمده آبرسانی در استان در دست اجراست؛ از جمله پروژه آبرسانی فدک، پروژه آبرسانی غدیر و پروژه آبرسانی کوثر. امیدواریم بتوانیم مشکل آب شرب را در نقاط مختلف استان، هم از نظر کیفیت و هم از نظر کمیت، برطرف کنیم.»
فرسودگی شبکه، متهم اصلی بحران آب خوزستان
او درباره سابقه این بحران گفت: «من سخنگوی دورههای قبل نیستم و درباره آنها نمیتوانم اظهارنظر کنم. پاسخگوی عملکرد دوره فعلی هستم که نزدیک به دو سال است این مسئولیت را بر عهده گرفتهام. مطمئنا همه کسانی که پیش از من مسئولیت داشتند، در این زمینه تلاش کردهاند، اما به دلیل فرسوده و مستهلک بودن شبکه، قدیمی بودن آن و همچنین گسترش محیطهای شهری، طبیعی است که گاهی چنین مشکلاتی ایجاد شود. این مشکل دائمی نیست، بلکه بهصورت مقطعی و در برخی نقاط رخ میدهد.»
پیشنهاد حمایت از خانوادههای آسیبدیده را پیگیری میکنم
در پاسخ به این پرسش که آیا دولت برای خانوادههایی که ناچار به خرید آب یا نصب دستگاه تصفیه هستند برنامه حمایتی دارد، استاندار گفت: «پیشنهاد خوبی است. این موضوع را پیگیری میکنم تا اگر امکانات و اعتبارات بودجهای اجازه دهد، بررسی کنیم که آیا امکان حمایت از این افراد وجود دارد یا خیر. اگر از نظر قانونی امکانپذیر باشد، حتما به آنها کمک خواهیم کرد.»
بحران خوزستان فقط آب آشامیدنی نیست
موالیزاده همچنین تأکید کرد که مسئله آب در خوزستان تنها به آب شرب محدود نمیشود. «وقتی از آب صحبت میکنیم، باید آن را در گستره وسیع آن ببینیم؛ آب شرب، آب کشاورزی، آب صنعت و سایر حوزهها که هر کدام شرایط و اقتضائات خاص خود را دارند.»
مخزن آب هفتگل هم هدف حمله قرار گرفت
او درباره ارتباط این وضعیت با جنگ اخیر نیز گفت: «در برخی شهرهای ما، از جمله هفتگل، یکی از مخازن آب مورد اصابت قرار گرفت. دشمن برایش تفاوتی ندارد که هدف نظامی باشد یا غیرنظامی؛ بیمارستان باشد، مدرسه باشد یا تأسیسات آب شرب مردم. از چنین دشمنی هیچ جنایتی بعید نیست.»
درد چند ساله
آنچه روایت مردم و مسئولان را از یکدیگر متمایز میکند، نه اصل وجود مشکل، بلکه برداشت آنها از ماهیت مساله است. استانداری از پروژههای جدید، فرسودگی شبکه و وقوع مقطعی مشکل سخن میگوید، اما شهروندانی که بیش از دو دهه است آب لولهکشی را نمینوشند، از بحرانی حرف میزنند که به بخشی از زندگی روزمره آنها تبدیل شده است. این بحران در طولانی مدت هزینه خرید آب، تعویض فیلترهای تصفیه و نگرانی دائمی از کیفیت آب را به سبد هزینه و دغدغه خانوارهای خوزستانی اضافه کرده است.
شاید به همین دلیل باشد که هر بار تصاویر آب گلآلود در شبکههای اجتماعی منتشر میشود، اعتراض مردم نه فقط به رنگ آب بلکه به مسئلهای است که به گفته خودشان، سالهاست با آن زندگی میکنند.
آن هم وقتی که خوزستان سه رودخانه دارد که یکی از آنها بزرگترین رودخانه خاورمیانه است؛ همان طور که ابوکاظم گفت: «اگر مثلا آب قم شور است، دلیلش نداشتن رودخانه و خاک نمکخیز آن است، چرا خوزستان با سه رودخانه باید چنین وضعیتی داشته باشد؟»
