سه شرط شکل‌گیری ابرتورم در ایران

مسعود نیلی اقتصاددان در سخنرانی با موضوع بهره‌وری در نشست «هم‌اندیشی اقتصاد و حکمرانی پس از توافق» درباره آینده اقتصاد ایران و گذار به ابرتورم اظهار کرد: رقم ۸۹ درصدی، آخرین نرخ تورم خرداد ماه امسال است که بالاترین تورمی است که تا حالا داشته‌ایم، از پایان دی و ابتدای بهمن ۱۴۰۳ شیب تورم تند شده است که بزرگترین شیبی است که در تورم های ماهانه داشته‌ایم.

به گزارش ایرنا، وی افزود: تا قبل از آن بزرگترین نرخ تورم ماهانه ۵ درصد بوده است اما از اسفند ۱۴۰۴ تا پایان خرداد ۱۴۰۵ متوسط تورم ماهانه ۷.۵ درصد بوده است. 

وی ادامه داد: اگر تورم ونزوئلا را از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۹ بررسی کنید، می‌بینید که از ۵۰ درصد به چند صدهزار درصد در سال‌های اخیر رسیده است؛ لذا اگر امسال ۹۰ درصد است، قرار نیست برای سال‌های آینده هم با نرخ پایین به پیش برود بلکه به سرعت افزایش می‌یابد.

مدرس دانشکده اقتصاد و مدیریت دانشگاه صنعتی شریف گفت: ۲۳ ماه طول کشید تا نرخ تورم از ۳۰ به ۴۰ درصد برسد اما از ۴۰ تا ۵۰ درصد ۴ ماه و ۵۰ تا ۶۰ درصد ۲ ماه طول کشید و در حال حاضر ۳۵ روز طول کشید تا به بازه بالای ۸۰ درصد برسد و احتمالا تورم تیرماه بالای ۹۰ درصد است که نشان می‌دهد سرعت تغییرات بالاست.

نیلی خاطر نشان کرد: وقتی تورم پایان اسفند ۱۴۰۴ منتشر شد، هیچ استانی با تورم سه رقمی نداشتیم؛ در فروردین نرخ تورم استان‌ها از سوی مرکز آمار منتشر نشد ولی در گزارش تورم اردیبهشت ماه ۴ استان تورم ۳ رقمی داشتند؛ در گزارش تورم خرداد استان‌های با تورم ۳ رقمی به ۱۱ استان افزایش یافت که نشان می‌دهد رشد تورم در حال سرایت به جغرافیای کشور است که عمدتا در استان‌های غربی و شمال‌غربی است.

این اقتصاددان بیان کرد: تورم تهران و البرز با فاصله نسبت به سایر استان‌ها پایین‌تر است که نشان می‌دهد برای جلوگیری از توزیع تورم به استان تهران توجه بیشتری می‌شود. اگر آمار تورم استانی را در کنار نرخ بیکاری قرار دهید می‌بینید که در استانهای غربی هم تورم بالایی داریم هم بیکاری که فشار سنگینی بر زندگی مردم وارد می‌شود. لذا خطر مواجهه با ابرتورم بسیار جدی است.

نیلی ادامه داد: تورم‌های پایین مانند ۵ درصد برای پویایی اقتصاد مناسب است و بین تورم پایین با نرخ بیکاری رابطه عکس هست و سیاستگذار پولی تورم ۲ درصدی را به ۳ درصد می‌رساند تا نرخ بیکاری نیم درصد کاهش یابد. این کارها در اختیار بانک مرکزی است که در تورم‌های زیر ۱۰ درصد با نرخ بهره بازی می‌کند. اما در تورم‌های مزمن که مدت زمان طولانی در نرخ های بالای ۱۰ درصد و یک اتفاق نامناسب برای اقتصاد است و معمولا از کسری بودجه نشأت می‌گیرد.

این استاد دانشگاه افزود:وقتی دولت‌ها از بانک مرکزی تنخواه دریافت می‌کنند، دیگر کنترل تورم‌های مزمن در اختیار بانک مرکزی نیست و به وزارت اقتصاد برمی‌گردد. میانگین تورم مزمن تا قبل از اینکه وارد تورم‌های سنگین اخیر شویم، ۱۸.۵ درصد بود؛ وقتی در محدوده تورم‌های مزمن از۱۵ تا ۲۵ درصد قرار می‌گیرد، راه‌حل آن رفع کسری بودجه است.

وی تأکید کرد: دولت‌ها باید کسری بودجه را کنترل کنند تا تورم‌های مزمن کنترل شود در غیر این صورت باید همه قیمت‌ها را ایندکس کرد و به تدریج نرخ ها را کنترل کرد این روش باید با کنترل کسری بودجه همزمان شود اما اگر سیاستگذار این دو راه‌حل را اجرا نکند، در تورم مزمن نمی‌ماند و وارد تورم‌های بالا می‌شود.

این اقتصاددان با بیان اینکه ابرتورم عملا به معنای فروپاشی اقتصادی است تصریح کرد: ما هنوز وارد این روند نشده‌ایم ولی اگر ۳ سال تورم‌های بالای ۵۰ درصد داشته باشیم وارد ابرتورم می‌شویم البته این شاخص برای ۷ دهه قبل است که به بعد از جنگ جهانی برمی‌گردد ولی معیار داخلی این است که اگر پول ملی فاقد ارزش برای پس‌انداز شد، وارد ابرتورم می‌شویم که به آن اقتصاد دلاریزه می‌گویند.

نیلی ادامه داد: مرحله قبل از دلاریزه شدن اقتصاد، تورم سرطانی است. تورم ما از سال ۱۳۵۲ دو رقمی شد و تا ۱۳۹۶ به مدت ۴۴ سال تورم مزمن را داریم که طولانی‌ترین تورم مزمن در دنیاست و متوسط آن ۱۸.۳ درصد است.

وی با بیان اینکه از سال ۱۳۹۷ به بعد دیگر نام تورم ما مزمن نیست، افزود: تا پایان دی ۱۴۰۳ گذار تورمی به تورم خیلی بالا را شاهد بودیم؛ البته نرخ تورم فعلی هم عملا ۳ رقمی است اما چون قیمت‌گذاری خدمات در اختیار دولت است، در عمل از سه رقمی شدن تورم عمومی که شامل کالا و خدمات است جلوگیری می‌کند؛ وگرنه تورم اصلی به کالا برمی‌گردد.

این اقتصاددان به تحولات دو دهه اخیر اقتصاد ایران اشاره کرد و گفت: در سال ۱۳۸۱ به صورت شوک‌درمانی نرخ ارز یکسان شد ولی تورم ایجاد نکرد چون در نظم ملی اقتصاد کلان دیده شده بود. از ۱۳۸۴ بازی اقتصاد کلان و سیاست‌گذاری اقتصادی در اقتصاد ما تغییر کرد، در دوره نوسان در فاصله ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۹ به تورم ۴۰ درصد رسیدیم که ۳ خیز تورمی داشتیم بعد از آن تورم روی ریل کاهش به سمت تک‌رقمی رفت و کنترل رشد نقدینگی انجام شد و تورم به ۷ درصد رسید اما دوباره بازی تغییر کرد و مجددا به دامنه تورم بالای ۳۰ درصد رسیدیم. بنابراین به سمت یک گذار تورمی آمدیم.

سه شرط برای بروز اَبَر تورم در ایران

نیلی با طرح این سوال که آینده تورم در ایران چه می شود، گفت: کسی نمی‌داند بعدا چه می‌شود با این حال برای قرار گرفتن در تورم خیلی بالا چند شرط لازم است؛ شرط نخست اینکه کمبود کامل در کشور پیش بیاید که شبیه همین محاصره دریایی است؛ شرط دوم دسترسی پایین به ارز و شرط سوم رشد بالای نرخ ارز است که برای ما در حال حاضر همه این موارد محقق شده است.

این اقتصاددان با یادآوری اینکه اَبَرتورم اقتصاد را از بین می برد و باعث بی اعتمادی عمومی می شود، دربارع علت حذف ارز ترجیحی از سوی دولت در دی ماه سال گذشته گفت: باید پرسید چرا در شرایط نامساعد دی‌ماه دولت تصمیم به حذف ارز ترجیحی گرفت؟ پاسخ این بود که اصلا ارزی وجود نداشت که بخواهیم ارز ۲۸۵۰۰ تومان را تغییر بدهیم یا خیر؛ اگر در شرایط عادی بودیم، نرخ ارز به شدت به مراتب پایین‌تر از نرخ‌های فعلی بود لذا شرایط اقتصاد کلان است که سبب وقوع این وضعیت می‌شود.

نیلی ادامه داد: در سال ۹۳ که نرخ ارز افزایش یافته بود، دولت ۵۳ درصد نرخ حامل‌های انرژی را افزایش داد اما تورم در همان سال زیر ۲۰ درصد بود. بنابراین وقتی امکان صادرات نفت نیست، درآمد ارزی کاهش می‌یابد که درنتیجه تقاضای خرید ارز از سوی مردم افزایش می‌یابد و همین موضوع به تورم دامن می‌زند.