تاریخ پاسخ میدهد:
آیا بعد از توافق، دوباره جنگ میشود؟
آیا توافق میتواند مانع جنگ شود؟ تاریخ پاسخ قطعی به این سؤال نمیدهد. در دو قرن گذشته، کشورهایی بودهاند که پس از امضای توافقنامههای صلح، چند سال بعد دوباره وارد جنگ شدهاند و در مقابل، کشورهایی نیز وجود دارند که دشمنیهای تاریخی خود را برای همیشه کنار گذاشتهاند.
فرارو- یکی از پرسشهای کلیدی که همواره از سوی منتقدان داخلی مذاکره با غرب مطرح میشود، این است: «اگر توافق کردیم و دوباره جنگ شد، چه کنیم؟»
به گزارش فرارو، مرور کتاب تاریخ نشان میدهد که حق با آنهاست؛ تاریخ سرشار از فصلهایی است که کشورها با هم جنگیدند، صلح کردند و چند سال بعد دوباره تفنگها را به سوی هم نشانه رفتند. در مقابل، فصلهای دیگری هم وجود دارد که صلح میان کشورها پایدار مانده و جنگ دیگری رخ نداده است. در واقع، وقایع تاریخی به صورت خطی پیش نمیروند و آنچه اهمیت دارد، تحولاتی است که در فاصله میان یک جنگ و صلح رخ میدهد.
در این گزارش، برخی از مهمترین نمونههای تاریخی از سرنوشت متفاوت جنگها و پیمانهای صلح را مرور میکنیم:
جنگهای ایران و روس؛ صلح شکننده و از دست رفتن قفقاز
دوران قاجاریه یکی از شاخصترین و البته تلخترین مقاطع تاریخ سیاسی ایران است. ایران و روسیه تزاری در یک بازه زمانی حدوداً ۲۵ ساله، دو بار درگیر جنگهای خونین شدند. مرحله نخست این جنگها حدود ۹ سال طول کشید و با امضای «عهدنامه گلستان» (۱۸۱۳ میلادی) متوقف شد.
اما این قرارداد به اختلافات پایان نداد. مناقشات مرزی، رقابت بر سر تسلط بر قفقاز و ضعف حکمرانان محلی باعث شد تا آتش جنگ بار دیگر شعلهور شود. مرحله دوم جنگ حدود یک سال به طول انجامید و در نهایت با امضای «قرارداد ترکمانچای» (۱۸۲۸) به پایان رسید.
در آن زمان، تبریز سقوط کرده بود و ترس از فروپاشی کل پادشاهی قاجار، ایران را مجبور کرد بخشهای وسیعی از سرزمین خود را از دست بدهد و امتیازات تجاری سنگینی به روسها واگذار کند.
جنگهای ۱۱۶ ساله فرانسه و انگلستان
بخش مهمی از تاریخ سیاسی اروپا به جنگهای موسوم به «صدساله» میان فرانسه و انگلستان اختصاص دارد؛ مجموعهای از درگیریها که بیش از ۱۱۶ سال طول کشید و دو بار با قراردادهای صلحِ کوتاهمدت متوقف شد.
پس از ۲۷ سال نبرد، انگلستان و فرانسه در سال ۱۳۶۰ میلادی «پیمان بریتنی» را امضا کردند. با این حال، صلح دیری نپایید و در سال ۱۳۶۹ جنگ دوباره آغاز شد. دو طرف یک بار دیگر در سال ۱۴۲۰ «پیمان تروآ» را امضا کردند، اما باز هم درگیریها ادامه یافت تا اینکه سرانجام در سال ۱۴۵۳ صلح نهایی برقرار شد.
جنگهای چین و ژاپن؛ از تسلط بر کره تا جنگ جهانی دوم
این دو قدرت شرق آسیا تاریخ مشترک خونینی دارند. چین و ژاپن نخستین بار در سال ۱۸۹۴ بر سر تسلط بر شبهجزیره کره درگیر شدند. در سال ۱۸۹۵، پس از ورود ارتش ژاپن به خاک چین، خاندان حاکم مجبور به درخواست صلح شد.
اما این پایان ماجرا نبود. در دهه ۱۹۳۰ درگیریهای پراکندهای میان جمهوری چین و امپراتوری ژاپن شکل گرفت که در سال ۱۹۳۷ به یک جنگ تمامعیار تبدیل شد.
این مناقشه از سال ۱۹۴۱ (پس از حمله ژاپن به پرل هاربر) به جبهه شرقی جنگ جهانی دوم پیوند خورد و تنها با شکست نهایی و تسلیم ژاپن در سال ۱۹۴۵ پایان یافت.
جنگهای ۳۰۰ ساله ایران و عثمانی
ردپای درگیریهای نظامی سنگین میان ایران و امپراتوری عثمانی را میتوان در چهار دوره صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه دنبال کرد. نخستین رویارویی، نبرد مشهور «چالدران» در سال ۱۵۱۴ میلادی بود و آخرین آنها در فاصله سالهای ۱۸۲۱ تا ۱۸۲۳ رخ داد که در نهایت با امضای «عهدنامههای ارزروم» پایان یافت.
طی این ۳۰۰ سال، دستکم ۱۲ جنگ میان دو همسایه درگرفت و حداقل ۱۰ عهدنامه صلح منعقد شد. در این نبردها گاهی ایران پیروز میدان بود و گاه عثمانی؛ و فاصله میان دورههای صلح و جنگ نیز مدام در نوسان بود.
مناقشه قرهباغ؛ ۳۷ سال درگیری
مناقشه قرهباغ از زمان حضور ارمنستان و جمهوری آذربایجان در اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد. جنگ اول قرهباغ در سال ۱۹۹۲ (پس از فروپاشی شوروی) درگرفت و در سال ۱۹۹۴ با میانجیگری روسیه به آتشبس ختم شد.
اما این آتشبس هرگز به صلحی پایدار تبدیل نشد. درگیریهای مرزی در سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۱۶ ادامه یافت تا اینکه در سال ۲۰۲۰ جنگ دوم قرهباغ با شدت بیشتری آغاز شد. این جنگ نیز پس از یک ماه با وساطت مسکو به آتشبس رسید.
سرانجام در آگوست ۲۰۲۵ رهبران ارمنستان و جمهوری آذربایجان با وساطت دونالد ترامپ، «اعلامیه مشترک صلح» را در کاخ سفید امضا کردند تا به ۳۷ سال درگیری پایان دهند.
جنگهای آمریکا و بریتانیا
ایالات متحده و بریتانیا دو بار درگیر جنگهای تمامعیار شدند. نخستین رویارویی در جریان انقلاب آمریکا و با فرماندهی جرج واشنگتن رخ داد که از ۱۷۷۵ تا ۱۷۸۳ طول کشید و با امضای «معاهده پاریس» و به رسمیت شناختن استقلال ۱۳ مستعمره پایان یافت.
اما مسائل حلنشده باعث شد دو کشور در سال ۱۸۱۲ بار دیگر وارد جنگ شوند. در این جنگ که با هدف تسلط آمریکا بر کانادایِ تحت استعمار بریتانیا آغاز شد، ارتش بریتانیا موفق شد واشنگتن دی.سی را تصرف کند. این نبردها سرانجام در آخرین روزهای سال ۱۸۱۴ با امضای «پیمان گِنت» در بلژیک خاتمه یافت.
هند و پاکستان؛ همسایگان همیشه در تنش
ریشه درگیری میان دهلینو و اسلامآباد به زمان استقلال پاکستان در سال ۱۹۴۷ بازمیگردد. حاکمیت بر منطقه «کشمیر» اصلیترین گره کور روابط دو کشور است. طی ۷۹ سال گذشته، هند و پاکستان علاوه بر تنشهای مرزی، چهار بار درگیر جنگ تمامعیار شدهاند.
هر بار جنگ با توافقات دیپلماتیک متوقف شده است، اما سایه تنش هرگز از بین نرفته است. در آخرین رویارویی، در سال ۲۰۲۵ دو کشور در پی حمله کشمیر، وارد یک جنگ موشکی و هوایی سنگین چند روزه شدند. این درگیری در نهایت با مداخله و میانجیگری دولت آمریکا به امضای توافق آتشبس منجر شد، اما وضعیت دو کشور همچنان در حالت شکننده قرار دارد.
جنگهای جهانی؛ صلحِ ۲۰ سالهای که جهان را ویران کرد
در قرن بیستم، دو جنگ جهانی با فاصله تنها دو دهه رخ داد که ویرانگرترین تراژدیهای تاریخ بشر بودند. جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸) با امضای معاهده صلح «ورسای» در سال ۱۹۱۹ پایان یافت. اما شروط تحقیرآمیز و سنگین این معاهده برای کشورهای شکستخورده (بهویژه آلمان)، خود به بذر کینه برای آغاز جنگی بزرگتر تبدیل شد.
تنها ۲۰ سال بعد، صلح ورسای فروپاشید.
جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۳۹ با حمله آلمان به لهستان آغاز شد و شش سال بعد به پایان رسید. هرچند پایان آن پیچیدهتر از پایان جنگ اول بود و با مجموعهای از کنفرانسها، توافقات سیاسی و حقوقی همراه شد؛ از جمله تسلیم بیقیدوشرط آلمان و پایان جنگ در اروپا، حمله اتمی به ژاپن و تسلیم امپراتور این کشور، محاکمهها و اقدامات بعدی.
