تصویر دوگانه از بازار کار ایران / تا امروز چند نفر بیکار شدهاند؟
روایت کارگران و متخصصانی که پس از تعدیل نیرو به مشاغل جایگزین مثل تاکسی اینترنتی روی آوردهاند، تصویری از فشار اقتصادی حاکم بر جامعه را نشان میدهد.
فرارو- صبح کارگران و کارمندان در یکی دو ماه گذشته با صداهای متفاوتی آغاز میشود. گاه با پیام تعدیل نیرو، گاه با خاموشی خط تولید و گاه با قطع ناگهانی اینترنت. برای میثم، سعید و دهها کارگر و برنامهنویس دیگر، معنای آمارهای بازار تغییر کرده؛ یکی پشت فرمان تاکسی اینترنتی نشسته، دیگری از قطعی اینترنت به ۱۵ ساعت رانندگی در روز رسیده و کارگری هم از صف طولانی بیکاران پشت در کارخانههای تبریز حرف میزند.
به گزارش فرارو؛ در خلال همین تصویر، تازهترین دادههای رسمی بازار کار ایران از نرخ بیکاری ۷.۶ درصدی خبر میدهد. رقمی که نسبت به سال قبل ۰.۲ درصد کاهش یافته؛ با این حال، تصویر میدانی اقتصاد ایران روایت دیگری را هم نشان میدهد: روایتی از متن جامعه که بر اساس آن، اشتغال در حال تغییر شکل و حرکت در مسیری متفاوت است.
این در حالیست که در مجموع 191 هزار نفر در دو ماه اخیر برای دریافت بیمه بیکاری ثبتنام کردهاند. همچنین برآوردهای میدانی از برخی استانها مانند خوزستان، از بیکاری حدود ۵۰ تا ۵۵ هزار نفر حکایت دارد. بر اساس بررسیهای میدانی و دادههای ثبتشده، دستکم حدود 241 تا 246 هزار نفر در موج اخیر بیکار شدهاند. (رقمی که هنوز شامل تعدیلهای غیررسمی، قراردادهای تمدیدنشده و مشاغل ثبتنشده در اقتصاد غیررسمی نمیشود و میتواند در واقعیت بالاتر باشد.)
گزارشهای رسمی نیز از همزمانی دو پدیده در بازار کار حکایت دارد: کاهش نرخ بیکاری در کنار افزایش جمعیت غیرفعال. بهگفته برخی کارشناسان «کاهش نرخ بیکاری لزوما به معنای ایجاد شغل نیست، بلکه میتواند نتیجه خروج بخشی از جمعیت از بازار کار باشد». افرادی که از بازار کار خارج شده و در جمعیت غیرفعال قرار گرفتهاند.
191 هزار نفر در دو ماه اخیر برای بیمه بیکاری ثبتنام کردهاند و ۵۰ تا ۵۵ هزار نفر هم در برخی استانها بیکار شدهاند. مجموع این عدد 241 تا 246 هزار نفر را شامل میشود.
در این میان، روایتهای کارگران، کارمندان و فعالان اقتصادی تصویری قابل لمستر از کارخانههای تبریز تا پلتفرمهای آنلاین تهران را نمایش میدهد.
کاهش بیکاری یا خروج از اشتغال؟
میثم پس از ۱۰ سال کار کردن به عنوان تعمیرکار متخصص خودرو در یک شرکت معتبر، بیکار شده و حالا رانندگی در پلتفرمهای آنلاین را به عنوان راهحلی برای امرار معاش انتخاب کرده. او میگوید: «حدود ۳۰ میلیون تومان حقوق میگیرفتم. بیمه بیکاری هم نهایتا ۱۵ میلیون پرداخت میکند. 15 میلیون باقیمانده را نمیتوانستم بدون کار کردن جبران کنم.» میثم دو فرزند دارد. پسر بزرگتر او هم بیکار شده و هر دو با یک ماشین کار میکنند. نصف روز میثم و نصف روز پسرش.
یک کارگر که در واحدی صنعتی در تبریز کار میکند هم میگوید: «با تغییر شرایط پس از جنگ، فضای تعدیل نیرو در کارخانهها پررنگتر شده.» او به تغییر شرایط کاری در مجموعهای که بیش از ۲۱۰۰ کارگر دارد، اشاره میکند: «هم کیفیت غذا پایین آمده هم حقوقها را با تاخیر واریز میکنند و در حال حاضر، فشار بیشتری به کارگران معترض وارد میشود.» او تاکید میکند: «هرکس اعتراض داشته باشد، به راحتی جایگزین میشود. یا جایگزین میشود یا وظایفش بر دوش فرد دیگری میافتد.»
نرخ بیکاری کشور در زمستان 1404 برابر با ۷.۶ درصد اعلام شده. نرخ مشارکت اقتصادی به ۳۹.۷ درصد رسیده که نسبت به فصل مشابه سال قبل ۰.۴ درصد کاهش داشته. همچنین جمعیت شاغل کشور حدود ۲۴.۳ میلیون نفر برآورد شده و افزایش اشتغال نسبت به سال قبل تنها ۵۷ هزار نفر بوده است.
نکته کلیدی نهفته در این آمار، افزایش جمعیت غیرفعال است. گروهی که نه در دسته شاغل قرار میگیرد و نه بیکار. بدین ترتیب، جمعیت غیرفعال در زمستان ۱۴۰۴ به ۴۰ میلیون و ۹۷ هزار نفر رسیده که نسبت به سال قبل حدود ۸۱۰ هزار نفر افزایش داشته است.
به بیان دیگر، بخشی از کاهش نرخ بیکاری نه ناشی از فرصتهای شغلی جدید، بلکه نتیجه خروج بخشی از جمعیت از بازار کار ارزیابی میشود. وضعیت بیکاری در گروههای حساس نیز همچنان بالاست. نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله ۲۱.۲ درصدو در گروه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال این نرخ به ۱۵.۱ درصد میرسد. همچنین نرخ بیکاری زنان حدود ۱۵ درصد برآورد شده است.
حالا تصویر روشنی از وضعیت بازار کار ایران بدست میآید: نرخ بیکاری به نسبت پایدار که با چالشهای عمیقتری مانند کاهش مشارکت اقتصادی، افزایش جمعیت غیرفعال و تداوم بیکاری جوانان روبهروست؛ چالشهایی طبق تحلیل کارشناسان، معنای واقعی «کاهش بیکاری» را زیر سوال میبرد.
سقوط خاموش یک طبقه جدید زیر سایه اقتصاد دیجیتال
جنگ فقط صنعت سنتی را دچار بحران نکرد، این روزها، بخش دیجیتال در پسِ قطعی اینترنت عملا به زانو درآمده است. سعید که از طریق برنامهنویسی امرار معاش میکرد و درآمد خوبی هم داشت، از مصائب این روزهایش میگوید: «ماهانه تقریبا ۶۰ میلیون تومان درآمد داشتم ولی دو ماه گذشته را کاملا بیکار بودهام.» او فعلا تغییر مسیر داده تا شرایط کمی به ثبات برسد و اینترنتها وصل شوند: «تنها کاری که در این دو ماه انجام دادهام، ثبتنام در پلتفرمهای تاکسی اینترنتی و 15 ساعت رانندگی در روز بوده و بس.»
سعید به وضعیت همکارانش اشاره میکند: «کارمان به جایی رسیده که برخی از همکارهایم که تعدیل نیرو شدهاند، فیلترشکن میفروشند. مسیرش غیرقانونی است اما چاره چیست؟»
علاوه بر این، محدودیت اینترنت و کاهش دسترسی به بازارهای بینالمللی، ضربه سنگینی به اقتصاد دیجیتال زده. بخشی که بین ۱۰ تا ۱۵ درصد اشتغال کشور را شامل میشود.
سامان که از راه اینستاگرام درآمدزایی میکرد، از نابودی تدریجی کسبوکارش میگوید: «تمام بازدیدهای صفحهام از بین رفته. 20 هزار فالوور داشتم و چند ماهی میشد که به درآمد رسیده بودم. حالا که اینترنتها قطع شده تمام امیدم هم از بین رفته.»
همچنین بررسیهای فرارو از خبرگزاری کار ایران نشان داده در واحد صنعتی نساجی بروجرد حدود 700 نفر بیکار شدهاند. گزارشهایی هم از تعدیل تقریبا 900 نفر در مناطق نیریز و مجموعهای از شرکتهای معدنی و سنگ کشور منتشر شده است.
کارشناسان چه نظری دارند؟
علیرضا حیدری، کارشناس تامین اجتماعی، وضعیت بیمه بیکاری را توضیح داد: «بیمه بیکاری ناشی از جنگ، از محل ذخیره ۳ درصدی بیمه بیکاری پرداخت میشود و اگر منابع کافی نباشد، دولت باید آن را جبران کند.»
او همچنین پیشبینی میکند: «طی یکی دو ماه آینده، آمار دقیق بیکاران ناشی از این دوره مشخصتر خواهد شد.»
همچنین قربان درویشی، دبیر اجرایی خانه کارگر خوزستان نیز از توقف فعالیت ۳۵ واحد تولیدی آسیبدیده در جنگ خبر داد: «بین ۵۰ تا ۵۵ هزار نفر در خوزستان بیکار شدهاند.»
بحران اشتغال، دیگر مسئلهای کاملا اقتصادی نیست و لایههای اجتماعی را هم در بر میگیرد که از کارخانه تا خانه و از کلاس درس تا پلتفرمهای آنلاین امتداد یافته است؛ و شاید همانطور که یکی از کارگران که لبه تیغ تعدیل نیرو قرار دارد، معتقد است: «امروز پشت در هر کارخانه، صفی طولانی از بیکاران ایستاده و همین صف، بزرگترین ابزار فشار بر کارگران شاغل شده است.»
