گامهای محتاطانه تهران و واشینگتن به سوی توافق
حاصل گفتوگوهای ژنو چه بود؟
سومین دور مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در ژنو از نگاه تهران و عمان «جدیترین و پیشرفتهترین» مرحله تاکنون ارزیابی شد و قرار است گفتوگوهای فنی در وین ادامه یابد. با این حال، اختلافات اساسی بر سر غنیسازی، تحریمها و برچیدن تأسیسات باقی مانده است. همزمان، گزارشهایی از نارضایتی تیم ترامپ، استقرار جنگندههای اف-۲۲ در اسرائیل و بررسی حملات محدود نظامی نشان میدهد واشینگتن همزمان با دیپلماسی، راهبرد فشار نظامی و سیاسی را نیز دنبال میکند.
فرارو- عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، شامگاه پنجشنبه اعلام کرد که سومین دور مذاکرات غیرمستقیم هستهای میان تهران و واشینگتن در ژنو، بهعنوان «بهترین و جدیترین» مرحله این گفتوگوها تاکنون ارزیابی میشود؛ توصیفی که از نگاه تهران، نشانهای از حرکت تدریجی مذاکرات به سمت فازهای ملموستر و حساستر تلقی میشود.
به گزارش فرارو، عراقچی در گفتوگو با تلویزیون دولتی ایران تأکید کرد که این دور از مذاکرات، با وجود طولانی بودن و وجود برخی موانع، از نظر کیفیت و جدیت، در جایگاه برجستهای قرار گرفته است. او با اشاره به نقش میانجیگرانه عمان تاکید کرد که بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه این کشور، تلاشهای قابلتوجهی برای کاهش فاصله دیدگاهها و تسهیل روند مذاکرات انجام داده است.
وزیر خارجه ایران این مرحله را یکی از طولانیترین و در عین حال جدیترین ادوار مذاکرات هستهای توصیف کرد و گفت که در جریان این ساعات فشرده، پیشرفتهای محسوسی هم در حوزه مسائل هستهای و هم در زمینه تحریمها حاصل شده است. به گفته او، هر دو طرف نشانههای روشنی از جدیت در پیگیری مذاکرات از خود نشان دادهاند و مواضع طرفین در برخی موضوعات کلیدی به یکدیگر نزدیکتر شده است.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، عباس عراقچی همچنین از برنامهریزی برای ادامه گفتوگوها خبر داد و اعلام کرد که دور بعدی مذاکرات پس از انجام هماهنگیهای لازم، هفته آینده برگزار خواهد شد. او با اشاره به نتایج حاصلشده در ژنو تصریح کرد که طرفین در این گفتوگوهای طولانی، گامهایی جدی به سوی تعریف عناصر یک توافق احتمالی برداشتهاند. وی در ادامه پیشبینی کرد که مذاکرات فنی، بهعنوان بخش حساس و تعیینکننده روند توافق، روز دوشنبه در اتریش برگزار شود.
با این حال، در کنار ارزیابی مثبت مقامات رسمی، برخی گزارشها از تداوم اختلافها میان طرفین حکایت دارد. خبرگزاری تسنیم اعلام کرد که این دور از مذاکرات، با وجود پیشرفتهای حاصلشده، خالی از اختلاف نبوده و همچنان برخی تباینهای اساسی باقی مانده است. بر اساس این گزارش، موضوع انتقال مواد هستهای ایران به خارج از کشور اساساً از دستور کار خارج شده و در مقابل، بر حفظ توانایی ایران برای تولید سوخت هستهای بهعنوان یک اصل کلیدی تأکید شده است.
این مجموعه تحولات نشان میدهد که مذاکرات ژنو وارد مرحلهای پیچیده و تعیینکننده شده است؛ مرحلهای که در آن، هم نشانههایی از نزدیک شدن به چارچوبهای اولیه توافق دیده میشود و هم اختلافهای ساختاری همچنان بهعنوان موانع اصلی در مسیر توافق نهایی باقی ماندهاند.
نقشآفرینی عمان در ژنو؛ البوسعیدی از «پیشرفت قابلتوجه» و انتقال مذاکرات فنی به وین خبر داد
بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، اعلام کرد که سومین دور مذاکرات میان ایران و ایالات متحده که روز پنجشنبه در ژنو برگزار شد، پس از دستیابی به «پیشرفت قابلتوجه» به پایان رسیده است؛ تحولی که نشان میدهد مسیر گفتوگوهای غیرمستقیم میان تهران و واشینگتن همچنان فعال و در حال ورود به مراحل تخصصیتر است.
البوسعیدی که نقش میانجی کلیدی در این روند را بر عهده دارد، در پیامی در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت که این دور از مذاکرات پس از تحقق پیشرفتهای مهم خاتمه یافته و قرار است پس از انجام رایزنیها در پایتختهای دو طرف، گفتوگوها بهزودی از سر گرفته شود. او تأکید کرد که ادامه این روند مستلزم بررسی نتایج مذاکرات در سطوح تصمیمگیری سیاسی در تهران و واشینگتن خواهد بود.
وزیر خارجه عمان در ادامه از انتقال مذاکرات به سطح فنی خبر داد و اعلام کرد که گفتوگوهای کارشناسی هفته آینده در وین برگزار خواهد شد؛ شهری که بهدلیل استقرار مقر آژانس بینالمللی انرژی اتمی، همواره بهعنوان یکی از کانونهای اصلی دیپلماسی هستهای شناخته میشود. برگزاری مذاکرات در این سطح، نشانهای از ورود گفتوگوها به مرحلهای تخصصیتر تلقی میشود؛ مرحلهای که معمولاً بر جزئیات فنی، سازوکارهای نظارتی و چارچوبهای اجرایی توافق احتمالی تمرکز دارد.
این اظهارات، در کنار ارزیابیهای مثبت مقامهای ایرانی، نشاندهنده تثبیت نقش عمان بهعنوان میانجی محوری در یکی از حساسترین پروندههای دیپلماتیک جهان است؛ مسیری که اکنون با انتقال به سطح کارشناسی در وین، وارد مرحلهای تعیینکنندهتر شده است.
در حالی که مقامهای ایرانی و میانجی عمانی از پیشرفت در مذاکرات ژنو سخن میگویند، گزارش تازهای از رسانه آمریکایی «آکسیوس» تصویری متفاوت از فضای گفتوگوها ارائه میدهد؛ تصویری که از وجود «ناامیدی» در میان مقامهای آمریکایی نسبت به مواضع تهران حکایت دارد.
باراک راوید، خبرنگار این پایگاه خبری، شامگاه پنجشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی «ایکس» به نقل از یک منبع آگاه از روند مذاکرات نوشت که استیو ویتکاف و جرد کوشنر، از مشاوران نزدیک دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از آنچه در جریان مذاکرات از عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، شنیدهاند، ابراز ناامیدی کردهاند. به گفته این منبع، مواضع مطرحشده از سوی طرف ایرانی نتوانسته انتظارات تیم آمریکایی را برآورده کند. با این حال، راوید تأکید کرد که این ناامیدی به توقف کامل روند گفتوگوها منجر نشده و یک دور دیگر از مذاکرات همچنان در ژنو در حال برگزاری است؛ نشانهای که بیانگر تداوم تلاشهای دیپلماتیک، حتی در سایه اختلافهای جدی، تلقی میشود.
سایه «رپتور» بر آسمان اسرائیل؛ استقرار اف-۲۲های آمریکایی
در یکی از حساسترین مقاطع تقابل دیپلماتیک میان تهران و واشینگتن، فرود ۱۲ فروند جنگنده پنهانکار اف-۲۲ آمریکا در اسرائیل، معادلات سیاسی و نظامی منطقه را وارد مرحلهای تازه کرده است؛ اقدامی که از نگاه ناظران، بیش از آنکه یک جابهجایی معمول نظامی باشد، حامل پیامی روشن از آمادگی و فشار استراتژیک تلقی میشود.
بر اساس گزارش منابع امنیتی که با روزنامه «یدیعوت آحرونوت» گفتوگو کردهاند، زمانبندی استقرار این جنگندهها کاملاً حسابشده بوده و همزمانی آن با مذاکرات میان ایران و ایالات متحده، نمیتواند تصادفی تلقی شود. این منابع تأکید کردهاند که ورود اف-۲۲ها دقیقاً دو روز پیش از آغاز گفتوگوهای ژنو انجام شده است؛ اقدامی که میتواند بخشی از راهبرد فشار چندلایه واشینگتن برای تقویت موقعیت خود بر سر میز مذاکره باشد.
از منظر راهبردی، حضور این جنگندهها بهعنوان یکی از پیشرفتهترین ابزارهای برتری هوایی آمریکا، این پیام را منتقل میکند که گزینه نظامی همچنان بهعنوان بخشی از محاسبات آمریکا باقی مانده است. در صورت شکست مذاکرات و صدور دستور حمله از سوی رئیسجمهور دونالد ترامپ، این جنگندهها قادر خواهند بود بهسرعت در چارچوب یک عملیات گستردهتر، با دیگر هواپیماهای تهاجمی آمریکا مستقر در منطقه هماهنگ شده و نقش کلیدی در اجرای مأموریتهای احتمالی ایفا کنند.
انتخاب اسرائیل بهعنوان محل استقرار نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. تحلیلگران معتقدند این اقدام نشانهای از سطح بیسابقه هماهنگی نظامی میان واشینگتن و تلآویو است و این پیام را مخابره میکند که هرگونه اقدام احتمالی علیه ایران، در قالب یک چارچوب مشترک و با برنامهریزی دقیق انجام خواهد شد. چنین استقراری، علاوه بر جنبه عملیاتی، کارکرد بازدارندگی و روانی نیز دارد و میتواند بخشی از جنگ محاسباتی میان طرفین تلقی شود.
جنگنده اف-۲۲ «رپتور» که نخستین پرواز خود را در سال ۱۹۹۰ انجام داد، اساساً برای تضمین برتری هوایی طراحی شده است، اما بهمرور به یک پلتفرم چندمنظوره با قابلیت انجام عملیات تهاجمی، شناسایی پیشرفته و جنگ الکترونیک تبدیل شده است. هزینه تولید هر فروند از این جنگنده بیش از ۲۰۰ میلیون دلار برآورد میشود و برخلاف جنگنده اف-۳۵، به دلیل محدودیتهای قانونی ایالات متحده، هرگز به هیچ کشور دیگری فروخته نشده است؛ موضوعی که استقرار آن خارج از خاک آمریکا را به رخدادی کمسابقه و از نظر راهبردی قابلتوجه تبدیل میکند.
گزینه نظامی بهعنوان «پیروزی نمادین» در محاسبات ترامپ
روزنامه نیویورکتایمز به نقل از مقامات آمریکایی گزارش داده است که دولت دونالد ترامپ در حال بررسی گزینه انجام حملات نظامی محدود علیه ایران است؛ حملاتی که تأسیسات هستهای و زیرساختهای موشکی را هدف قرار میدهد، اما هدف اصلی آن ممکن است بیش از آنکه نظامی باشد، دارای کارکرد نمادین و سیاسی باشد. بر اساس این گزارش، یکی از اهداف کلیدی این حملات احتمالی، وادار کردن ایران به اعلام صریح و رسمی مبنی بر عدم تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای است. این در حالی است که تهران پیشتر چنین موضعی را اعلام کرده، اما مقامهای اطلاعاتی آمریکا این تعهد را برای رفع نگرانیهای خود کافی نمیدانند.
مقامهای آمریکایی تأکید کردهاند که راهبرد اصلی پشت این سناریو، وارد کردن ضربات هدفمند به تأسیسات هستهای و موشکی ایران است تا از یک سو توان بازدارندگی ایران کاهش یابد و از سوی دیگر، رهبران جمهوری اسلامی به ارائه امتیازاتی مشخص در مذاکرات احتمالی آینده وادار شوند. این رویکرد، بهجای تمرکز بر نابودی کامل زیرساختها، بیشتر بر ایجاد اهرم فشار سیاسی و روانی متمرکز است.
بر اساس ارزیابیهای اطلاعاتی جدید، حملاتی که ترامپ در سال گذشته از آنها سخن گفته بود، نتوانستند سه سایت هستهای اصلی ایران را بهطور کامل نابود کنند و تنها موجب اختلال موقت در عملکرد آنها شدند. این مسئله نشان میدهد که حتی حملات مستقیم نیز ممکن است نتوانند بهطور قطعی برنامه هستهای ایران را متوقف کنند. در همین حال، توانایی ایران در توسعه موشکهای جدید و پراکندهسازی زیرساختهای پرتاب، پیچیدگی هرگونه عملیات نظامی را افزایش داده و احتمال موفقیت کامل چنین حملاتی را کاهش داده است.
ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، در جلسات داخلی هشدار داده است که نیروهای آمریکایی توان اجرای حملات محدود یا متوسط را دارند، اما این عملیات با خطر تلفات انسانی و فشار قابلتوجه بر ذخایر تسلیحاتی آمریکا همراه خواهد بود. همچنین، ژنرال بازنشسته پل دی ایتون هشدار داده است که نیروهای آمریکایی فاقد سامانه دفاع هوایی پیشرفتهای مشابه «گنبد آهنین» اسرائیل هستند و در صورت وقوع حمله، ایران ممکن است با شلیک صدها موشک به پایگاههای آمریکا در منطقه پاسخ دهد؛ سناریویی که میتواند دامنه درگیری را بهسرعت گسترش دهد.
به گفته برخی مقامات ارشد دولت آمریکا، حملات احتمالی دو هدف نمادین اصلی را دنبال میکند: نخست، اعلام یک پیروزی سیاسی برای ترامپ در برابر آنچه «دشمنی دیرینه» خوانده میشود؛ و دوم، تلاش برای وادار کردن ایران به توقف برنامه غنیسازی اورانیوم. با این حال، برخی مقامات نسبت به اثربخشی این رویکرد ابراز تردید کردهاند.
در داخل آمریکا نیز اختلافنظرهایی درباره مشروعیت و ضرورت چنین اقدامی وجود دارد. جیم هایمز، نماینده دموکرات و سناتور جک رید از جمله منتقدانی هستند که معتقدند دولت ترامپ توضیح روشنی درباره زمانبندی و ضرورت این اقدام ارائه نکرده و احتمال دارد این حمله بیشتر جنبه نمایشی داشته باشد. در عین حال، مقامهای آمریکایی اذعان کردهاند که توان فعلی نیروهای مستقر در منطقه برای حفظ یک عملیات نظامی مستمر، تنها برای بازه زمانی هفت تا ده روز کافی خواهد بود؛ محدودیتی که میتواند دامنه هرگونه عملیات را بهشدت محدود کند.
واشینگتن خواستار برچیدن تأسیسات هستهای ایران و تحویل کامل اورانیوم غنیشده شد
مطالبات اصلی آمریکا شامل برچیدن تأسیسات هستهای کلیدی ایران، تحویل ذخایر اورانیوم غنیشده و تضمین تداوم بلندمدت هر توافق بدون کاهش تدریجی محدودیتهاست. این خواستهها با مخالفت نسبی ایران مواجه شده و همزمان تنشهای نظامی و تهدید به اقدام نظامی در صورت شکست مذاکرات ادامه دارد. روزنامه والاستریت ژورنال به نقل از مقامات آمریکایی گزارش داد که واشینگتن قصد دارد از ایران بخواهد سه تأسیسات اصلی هستهای در فردو، نطنز و اصفهان را برچیند و کل ذخایر اورانیوم غنیشده خود را به ایالات متحده تحویل دهد.
وال استریت ژورنال نوشت، همچنین انتظار میرود آمریکا بر دائمی بودن هر توافق هستهای تأکید کند؛ برخلاف توافق پیشین موسوم به «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) که محدودیتهای آن بهتدریج کاهش مییافت؛ توافقی که جمهوریخواهان آن را ناکافی میدانستند. دونالد ترامپ نیز در دوره نخست ریاستجمهوری خود از این توافق خارج شد و تحریمهای گستردهای را علیه ایران بازگرداند.
این مطالبات پس از آن مطرح شده که ترامپ در سخنرانی وضعیت کشور هشدار داد ایران همچنان در پی دستیابی به سلاح هستهای و موشکهای بالستیک با قابلیت رسیدن به خاک آمریکا است؛ ادعایی که تهران آن را رد میکند. در شرایطی که دو طرف تلاش میکنند راهحلی دیپلماتیک بیابند، پذیرش این مطالبات برای ایران دشوار ارزیابی میشود. ترامپ تهدید کرده است در صورت عدم دستیابی به توافق، گزینه نظامی را در نظر خواهد گرفت؛ همزمان، آمریکا نیروهای نظامی گستردهای از جمله ناوهای هواپیمابر، جنگندههای پیشرفته، ناوشکنها و سامانههای دفاع موشکی را در نزدیکی ایران مستقر کرده است.
مقامات آمریکایی اعلام کردند که واشینگتن همچنان بر توقف غنیسازی اورانیوم اصرار دارد، اما تیم مذاکرهکننده ممکن است اجازه دهد ایران یک راکتور هستهای در تهران را برای فرآوری مقادیر بسیار پایین اورانیوم با اهداف پزشکی دوباره فعال کند. با این حال، حتی این امتیاز محدود نیز با مخالفت شدید جناحهای تندرو در داخل دولت ترامپ و میان جمهوریخواهان کنگره مواجه شده است؛ زیرا آنان نگراناند چنین توافقی بهعنوان نسخهای ضعیفتر از برجام تلقی شود.
امتیازات پیشنهادی آمریکا عمدتاً به کاهش محدود برخی تحریمها محدود میشود؛ موضوعی که نقطه اختلاف اساسی با ایران است. تهران خواهان رفع گستردهتر تحریمها برای احیای اقتصاد آسیبدیده خود است. در مقابل، مقامات آمریکایی تأکید کردهاند که هدف واشینگتن تضمین پایبندی بلندمدت ایران به توافق است و احتمال ارائه امتیازات اقتصادی بیشتر در آینده را تنها در صورت اثبات پایبندی کامل ایران مطرح کردهاند.
