چرا کشورهای منطقه در نقش میانجی ایران و آمریکا ظاهر شدند؟
با افزایش تنشها میان ایران و آمریکا، کشورهای خاورمیانه که نگران برهم خوردن توازن قدرت، آسیب به منافع اقتصادی و سرایت جنگ به منطقه هستند، بیش از گذشته از مسیر دیپلماسی و دستیابی به توافق میان تهران و واشینگتن حمایت میکنند.
فرارو- با تشدید تنشهای نظامی و سیاسی میان ایران و آمریکا در هفتههای اخیر و افزایش تهدیدهای لفظی دو طرف، بار دیگر نقش کشورهای خاورمیانه و نگرانیهای آنها از احتمال وقوع یک جنگ تمامعیار در منطقه برجسته شده است؛ نگرانیهایی که سبب شده بسیاری از بازیگران منطقهای فعالانه از مسیر دیپلماسی حمایت کنند.
به گزارش فرارو، همزمان با اظهارات مکرر دونالد ترامپ درباره اعزام ناوگانی گسترده به نزدیکی ایران و هشدار نسبت به احتمال آغاز جنگی ویرانگر، کشورهای متعددی در خاورمیانه تلاشهای خود را برای جلوگیری از درگیری و باز نگه داشتن مسیر گفتوگو میان تهران و واشینگتن افزایش دادند. این تلاشها تا آنجا پیش رفت که پس از اعلام اولیه آمریکا مبنی بر کنارهگیری از مذاکرات به دلیل درخواست ایران برای تغییر محل گفتوگوها از استانبول به مسقط، رسانهها گزارش دادند دستکم ۹ کشور منطقه در سطوح بالا پیامهایی را به کاخ سفید منتقل کرده و خواستار تداوم مذاکرات شدند؛ اقدامی که در نهایت به مشارکت آمریکا در گفتوگوهای مسقط انجامید.
این تحرکات دیپلماتیک پرسشی اساسی را مطرح میکند: چرا کشورهایی که برخی از آنها، مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی، اختلافات جدی و رقابتهای منطقهای با ایران دارند، اکنون خواهان حلوفصل اختلافات تهران و واشینگتن از مسیر دیپلماسی هستند؟
نگرانی از برهم خوردن توازن منطقهای
یکی از مهمترین دلایل مخالفت کشورهای منطقه با وقوع جنگ میان ایران و آمریکا، نگرانی از برهم خوردن توازن قوایی است که طی دههها در خاورمیانه شکل گرفته است. کشورهای عربی منطقه، حتی پیش از انقلاب اسلامی ایران، تجربه درگیریهای پرهزینه با اسرائیل را داشتهاند؛ از جمله جنگ ششروزه سال ۱۹۶۷ که با وجود ائتلاف گسترده کشورهای عربی، به پیروزی قاطع اسرائیل و اشغال بخشهای وسیعی از سرزمینهای عربی انجامید.
پس از انقلاب اسلامی، ایران به یکی از بازیگران اصلی در مهار قدرت اسرائیل تبدیل شد و این نقش به شکلگیری نوعی توازن جدید در منطقه انجامید؛ توازنی که طی نزدیک به پنج دهه، ریشهدارتر شده است. اکنون بسیاری از کشورهای منطقه، بهویژه همسایگان اسرائیل مانند اردن، نگران آن هستند که تضعیف یا تغییر حاکمیت در ایران در نتیجه یک جنگ، این توازن را بهطور ناگهانی برهم بزند و آنها را در معرض تهدیدهای امنیتی جدید قرار دهد.
برخی تحولات اخیر نیز این نگرانیها را تشدید کرده است؛ از جمله حملات اسرائیل پس از جنگ ۱۲ روزه که حتی دامنه آن به قطر نیز کشیده شد و رسانههای منطقهای نظیر الجزیره درباره احتمال گسترش دامنه تنشها به کشورهایی مانند ترکیه هشدار دادند.
منافع اقتصادی و نگرانیهای مالی
در کنار ملاحظات امنیتی، منافع اقتصادی نیز نقش مهمی در مخالفت کشورهای منطقه با جنگ ایفا میکند. تنگه هرمز بهعنوان یکی از حیاتیترین گلوگاههای انرژی جهان، در صورت بروز هرگونه درگیری نظامی میتواند صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس را با مخاطرات جدی مواجه کند؛ مسئلهای که مستقیماً اقتصاد نفتمحور این کشورها را تهدید میکند.
از سوی دیگر، تحریمهای ایران و تلاش تهران برای دور زدن این محدودیتها طی سالهای گذشته، منافع اقتصادی قابل توجهی برای برخی کشورهای منطقه به همراه داشته است؛ از تجارت غیرمستقیم گرفته تا سرمایهگذاری بازرگانان ایرانی در کشورهایی مانند ترکیه. در نتیجه وقوع جنگ یا بیثباتی گسترده در ایران میتواند این منافع را بهطور جدی به خطر اندازد.
بیم از سرایت جنگ به کل منطقه
یکی دیگر از نگرانیهای اساسی کشورهای منطقه، احتمال گسترش دامنه جنگ است. بسیاری از دولتهای منطقه نگران آن هستند که در صورت اقدام نظامی آمریکا یا اسرائیل علیه ایران، تهران در پاسخ پایگاهها و منافع غرب را در کل منطقه هدف قرار دهد و به این ترتیب، آتش جنگ به سایر کشورها نیز کشیده شود. همین نگرانی باعث شده این کشورها همزمان از آمریکا بخواهند مسیر مذاکره را دنبال کند و به ایران نیز اطمینان دهند که اجازه استفاده از خاکشان را برای اقدامات نظامی علیه تهران نخواهند داد.
آیا یک توافق، منافع منطقه را تأمین میکند؟
مجموع این عوامل سبب شده کشورهایی که در گذشته حتی با توافقهایی مانند برجام مخالفت میکردند، امروز به حامیان دیپلماسی تبدیل شوند و برای میزبانی مذاکرات، همانند عمان و ترکیه، با یکدیگر رقابت کنند. این تغییر رویکرد در گذشته نیز در تحلیلهایی مانند گزارش نیویورک تایمز مورد اشاره قرار گرفته بود؛ جایی که توضیح داده شد چرا عربستان سعودی که زمانی مخالف سرسخت برجام بود، اکنون از توافق میان ایران و آمریکا حمایت میکند.
در مجموع، کشورهای منطقه نه از سر دلسوزی، بلکه با در نظر گرفتن منافع امنیتی، اقتصادی و سیاسی خود، به دنبال دور کردن سایه جنگ از خاورمیانه هستند. ایفای نقش در شکلگیری توافق میان ایران و آمریکا، برای این کشورها راهی است تا هم از بیثباتی جلوگیری کنند و هم منافع ملی خود را در معادلات آینده منطقه حفظ کنند.
