از نفت و بانک تا غذا و خودرو
برندگان و بازندگان اقتصادی جنگ
جنگ ششماهه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، اقتصاد جهان را با افزایش قیمت انرژی و اختلال در تجارت و حملونقل تحت تأثیر قرار داده است. شرکتهای نفتی، صنایع دفاعی و بانکها از این بحران سود بردهاند، در حالی که مالیاتدهندگان آمریکایی، شرکتهای هواپیمایی، خودروسازان و فقیرترین مردم جهان زیان دیدهاند. انرژیهای تجدیدپذیر و زغالسنگ نیز به دلیل بحران عرضه نفت و گاز رونق گرفتهاند. افزایش قیمت سوخت و کود، خطر گرسنگی را تشدید کرده و هزینههای تولید و زندگی را در بسیاری از کشورها بالا برده است.
فرارو– جان پاور؛ سردبیر بخش کسبوکار آسیا در وبسایت انگلیسی الجزیره
به گزارش فرارو به نقل از الجزیره، شش ماه پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و ایجاد آشفتگی گسترده در بازارهای جهانی انرژی، پیامدهای این درگیری همچنان در بخشهای مختلف اقتصاد جهانی دیده میشود.
اگرچه بروز هرگونه درگیری نظامی فشار شدیدی بر بخشهای گوناگون اقتصاد تحمیل میکند، اما بهطور سنتی برای برخی صنایع خاص فرصتهای سودآوری هنگفتی به همراه دارد.
برنده: شرکتهای بزرگ نفتی
بسته شدن تنگه هرمز، همراه با حملات ایران به زیرساختهای انرژی در کشورهای حوزه خلیج فارس، از آغاز تنشها بهای جهانی نفت خام را با جهش بیسابقهای مواجه ساخته است.
این وضعیت درآمد و سود خالص غولهای انرژی جهان را به بالاترین سطوح تاریخی رسانده است. اکسونموبیل، بزرگترین شرکت نفتی ایالات متحده، در سهماهه دوم سال جاری میلادی سود خالصی معادل ۱۴.۵ میلیارد دلار به ثبت رساند که بهترین عملکرد فصلی این کمپانی طی چهار سال گذشته به شمار میرود.
همچنین شورون، دومین غول نفتی آمریکا، در همین بازه زمانی سهماهه به سود ۱۲ میلیارد دلاری دست یافت که رکوردی بیسابقه در شش سال اخیر محسوب میشود.
شرکت فرانسوی توتالانرژیز نیز در فاصله ماههای آوریل تا ژوئن (فروردین تا تیر) سود ۶ میلیارد دلاری محقق کرد؛ رقمی که در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته (۳.۶ میلیارد دلار) جهش چشمگیری نشان میدهد.
دو کمپانی بزرگ بریتانیایی شِل و بیپی نیز موفق شدند سود خالص فصلی خود را به بیش از دو برابر سال گذشته افزایش داده و بهترتیب درآمدهای ۹.۸ میلیارد دلاری و ۵.۷۳ میلیارد دلاری را ثبت کنند.
ایپک اوزکاردسکایا، تحلیلگر ارشد بازار در بانک سوئیسکوت اظهار داشت:
«عملکرد شرکتهای انرژی اروپایی حتی از رقبای آمریکایی آنها بهتر بوده است؛ چرا که این کمپانیها در تجارت مستقیم نفت نیز فعالیت گسترده دارند و این مزیت به رشد مضاعف درآمدهایشان کمک کرده است.»
وی در ادامه افزود: «اگرچه کمبود عرضه همواره یک چالش جدی برای صنایع محسوب میشود، اما از آنجا که انرژی یک نیاز بنیادین و غیرقابل جایگزین است، این شرکتها بهراحتی میتوانند قیمتها را بالا ببرند تا ضمن جبران افت تقاضا، سودآوری خالص خود را ارتقا دهند.»
با وجود التهابات شدید در بازارهای انرژی خاورمیانه، تولیدکنندگان اصلی حوزه خلیج فارس نیز درآمدهای کمنظیری تجربه کردهاند. با این حال، مسدود شدن مسیرهای ترانزیتی خلیج فارس تاثیرات یکسانی بر تمامی بازیگران منطقه نداشته است.
بازنده: مالیاتدهندگان آمریکایی
در اواخر ماه ژوئیه (اوایل مرداد)، پیت هگست برآوردی از بار مالی تنشهای نظامی را به کنگره ارائه و اعلام کرد هزینههای میدانی واشنگتن تاکنون به ۳۷.۵ میلیارد دلار رسیده است.
اگرچه جزئیات دقیقی از نحوه محاسبه این رقم افشا نشده، اما ناظران مستقل امور دفاعی تاکید دارند هزینههای واقعی بهمراتب سنگینتر از آمار رسمی پنتاگون است.
لیندا بیلمز، استاد برجسته سیاستگذاری عمومی در مدرسه حکمرانی کندی دانشگاه هاروارد، بر این باور است که گزارشهای رسمی وزارت دفاع صرفاً هزینههای جاری و مصرف مستقیم مهمات را در نظر میگیرد و از احتساب هزینههای زیرساختی، درمانی و حقوق بازنشستگی پرسنل غفلت میورزد.
بیلمز در مصاحبه با الجزیره تصریح کرد: «در تمامی این حوزهها بار مالی سنگینی وجود دارد؛ درحالیکه پنتاگون فقط بر هزینههای کوتاهمدت و ارزش دفتری مهمات مصرفشده متمرکز است.»
«برآوردهای مستقل اقتصادی نشان میدهد که سرجمع مخارج بودجهای و پیامدهای مالی این جنگ در بلندمدت از مرز یک تریلیون دلار عبور خواهد کرد.»
برنده: کمپانیهای صنایع نظامی و دفاعی
برخی ارزیابیهای رسانهای در آمریکا حاکی از آن است که واشنگتن ممکن است با چالش کاهش ذخایر استراتژیک در سامانههای موشکی پاتریوت و تاد (THAAD) مواجه شده باشد؛ ادعایی که همواره با تکذیب کاخ سفید روبهرو میشود.
در تازهترین تحول تسلیحاتی، پنتاگون در تاریخ ۱۷ اوت (۲۶ مرداد) قراردادی به ارزش ۲۲.۹ میلیارد دلار با شرکت آرتیایکس (ریتیان سابق) با هدف افزایش ظرفیت خط تولید موشکهای کروز تاماهاوک منعقد کرد.
علاوه بر این، ارتش ایالات متحده از زمان آغاز تنشها قراردادهای متعددی با غولهای اسلحهسازی امضا کرده است؛ از جمله قرارداد ۵۹ میلیارد دلاری با لاکهید مارتین جهت سهبرابر کردن نرخ تولید موشکهای رهگیر پاتریوت.
این تحولات بهوضوح توانمندی ساختاری ایران در جنگهای نامتقارن و تحمیل هزینههای گزاف به سامانههای پدافندی غرب را به اثبات رسانده است.
بر پایه ارزیابیهای مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS)، هزینه استقرار یک آتشبار کامل پاتریوت از ۱ میلیارد دلار فراتر میرود و هر تیر موشک رهگیر آن بالغ بر ۴ میلیون دلار ارزش دارد؛ درحالیکه پهپادهای تهاجمی ایرانی مانند خانواده «شاهد» با فرآیند تولید سریع، هزینهای در محدوده ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار دارند.
رامی سرافا، بنیانگذار و مدیر اجرایی موسسه مشاوره کوردوبا ادوایزری، گفت: «تقاضای بازارهای بینالمللی برای پدافندهای چندلایه، سامانههای ضدپهپاد، ماهوارههای مراقبتی و پرتابههای پیشرفته بهشدت جهش یافته است.»
سرافا تاکید کرد:
«این درگیری بهخوبی لزوم بهکارگیری رهگیرهای کمهزینه و ارتقای توان تولید سریع مهمات را نشان داد؛ درسی پرهزینه که واشنگتن و تلآویو با پرداخت مبالغ گزاف در حال فراگیری آن هستند.»
با وجود حجم بالای قراردادها، نمودار سهام شرکتهای دفاعی در والاستریت یکدست نبوده است؛ بهگونهای که ارزش سهام نورثروپ گرومن نزدیک به ۲۵ درصد و بوئینگ حدود ۸ درصد افت داشته، اما لاکهید مارتین با رشد ۱۴ درصدی مواجه شده است.
بازنده: امنیت غذایی و آسیبپذیری جوامع
جهش بهای انرژی، سوخت و مشتقات پتروشیمی باعث گرانی سرسامآور کودهای شیمیایی و در نتیجه افزایش قیمت جهانی اقلام خوراکی شده است.
گربن هیمینگا، کارشناس ارشد انرژی در بانک هلندی آیانجی (ING)، خاطرنشان ساخت: «منطقه خلیج فارس نهفقط شریان انتقال نفت و گاز، بلکه کانون اصلی تامین هیدروکربنها و مواد اولیه کودهای شیمیایی در جهان به شمار میرود.»
وی افزود: «کاهش مصرف کود به دست کشاورزان در پی گرانیها، با تاخیری چندماهه به شکل کاهش شدید بازدهی مزارع و جهش دوباره قیمت مواد غذایی ظاهر میشود و زنگ خطری جدی برای کشورهای فقیر آسیا و آفریقا خواهد بود.»
در ماه ژوئیه (تیر/مرداد)، شاخص قیمت مواد غذایی فائو (FAO) با ۰.۶ درصد رشد ماهانه، به بالاترین رکورد از ژانویه ۲۰۲۳ (دی/بهمن ۱۴۰۱) رسید؛ روندی که برآیند توامان خشکسالی و تلاطمات ژئوپلیتیک است.
برنده: بانکهای والاستریت و موسسات مالی
تلاطم کمسابقه در بازارهای بورس جهانی و جابهجایی سریع سرمایهها میان بازار سهام و اوراق بهادار، درآمد کارمزدی بانکهای بینالمللی را افزایش داده است.
چهار غول بانکی ایالات متحده (جیپی مورگان، بنک آو آمریکا، سیتیگروپ و ولز فارگو) در سهماهه دوم سال رشد دورقمی ثبت کرده و در مجموع ۴۲.۵ میلیارد دلار سود خالص عاید سهامداران کردند.
در اروپا نیز بانک بریتانیایی اچاسبیسی (HSBC) با افزایش ۶۰ درصدی، به سود ۱۰.۱ میلیارد دلاری دست یافت و سود فصلی سوسیته ژنرال فرانسه با رشدی ۲۳ درصدی از ۲.۰۴ میلیارد دلار عبور کرد.
بازنده: خطوط هوایی و صنعت هوانوردی
تنشهای نظامی خسارت سنگینی به بخش هوانوردی مسافری و باری وارد ساخته است؛ بستهشدن آسمان و تغییر کریدورهای پروازی صدها هزار سفر هوایی را مختل کرد.
اتحادیه بینالمللی حملونقل هوایی (یاتا - IATA) برآورد کرده است که زیان شرکتهای هواپیمایی منطقهای به ۴.۳ میلیارد دلار برسد؛ این در حالی است که این ناوگانها در سال ۲۰۲۵ (۱۴۰۴) سود ۷.۲ میلیارد دلاری ثبت کرده بودند.
علاوه بر تغییر مسیرها، جهش نرخ سوخت هوایی (سوخت جت) ایرلاینهای سراسر جهان را با مشکل مواجه ساخته است؛ بهطوریکه ایر نیوزیلند زیان خالص خود در سال مالی منتهی به ۳۰ ژوئن (۹ تیر) را حدود ۲۰۰ میلیون دلار اعلام کرد.
هیمینگا، کارشناس موسسه ING گفت:
«ایرلاینها همزمان با لغو پرواز، دورزدن مسیرها، انسداد دالانهای پروازی و سوخت فوقالعاده گران دستوپنجه نرم میکنند.»
وی افزود: «بیشترین فشار مالی به شرکتهای حوزه خلیج فارس و خطوطی وارد میآید که شاهراه هوایی شرق به غرب را مدیریت میکنند؛ درحالیکه آسیب وارد به پروازهای داخلی آمریکا به مراتب کمتر است.»
بازنده: غولهای خودروسازی
صنایع خودروسازی جهان به دلیل وابستگی مستقیم به نهادههایی نظیر آلومینیوم، محصولات پتروشیمی، رزین و رنگ، با افزایش شدید هزینههای تمامشده روبهرو شدهاند.
تویوتا، بزرگترین خودروساز جهان، از افت ۵ درصدی فروش بینالمللی خود در ماه ژوئیه (تیر/مرداد) خبر داد؛ رویدادی که بار مالی این بحران را طبق پیشبینی این شرکت به ۴.۳ میلیارد دلار میرساند.
گروه فولکسواگن آلمان نیز به دلیل رشد بهای تمامشده و تشدید رقابت با خودروهای الکتریکی چینی، کاهش ۳۰ درصدی سود فصلی خود را گزارش کرده است.
ارین کیتینگ، کارشناس و تحلیلگر اجرایی موسسه «کاکس اتوموتیو»، در مصاحبه تشریح کرد:
«بزرگترین آسیب غیرمستقیم، در زنجیره تامین پدیدار شده است؛ یعنی اختلال در شبکه صادرات تویوتا، مزدا و هیوندای در خاورمیانه و افزایش هزینه حملونقل دریایی به مقصد بازار آمریکا.»
کیتینگ در پایان تاکید کرد: «اگرچه افزایش قیمت بنزین ممکن است موقتاً تمایل به خرید خودروهای هیبریدی یا برقی را بالا ببرد، اما در صورت تداوم کاهش قدرت خرید مصرفکنندگان، کل صنعت خودرو متضرر خواهد شد.»
