پیمان مکه؛ آغاز بازآرایی امنیتی خاورمیانه
پشت پرده پیمان دفاعی جدید عربستان چیست؟
توافق دفاعی جدید عربستان، ترکیه و پاکستان نشانهای از بازآرایی نظم امنیتی خاورمیانه پس از جنگ ایران است. این پیمان با هدف ایجاد بازدارندگی جمعی و افزایش همکاری دفاعی شکل گرفته و بیش از آنکه به معنای کنار گذاشتن آمریکا باشد، تلاشی برای کاهش وابستگی به واشنگتن و افزایش گزینههای راهبردی کشورهای منطقه است. تردید درباره تضمینهای امنیتی آمریکا، هزینههای جنگ، تهدیدهای ایران و بحران تنگه هرمز، روند شکلگیری ترتیبات امنیتی چندجانبه و منطقهای را سرعت بخشیده است.
فرارو- برایان اوسگود، خبرنگار بخش بینالملل شبکه الجزیره.
به گزارش فرارو به نقل از شبکه الجزیره، پیمان دفاعی متقابل جدید میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان پرسشهایی را درباره تغییرات ژئوپلیتیکی خاورمیانه برانگیخته است؛ منطقهای که پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، برخی کشورها را به سمت ایجاد ترتیبات امنیتی تازه برای حفاظت از منافع و امنیت خود سوق داده است.
این پیمان که «توافقنامه مشترک دفاعی مکه» نام گرفته، روز جمعه در شهر مکه عربستان سعودی به امضا رسید. در بیانیه نشست آمده است: «هدف این توافقنامه، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه است و بر این اساس، هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله علیه هر سه کشور تلقی خواهد شد.» این بیانیه همچنین تأکید میکند که توافقنامه، «تقویت همه ابعاد همکاری دفاعی میان سه کشور» را در بر میگیرد.
هنوز مشخص نیست این توافق در عمل دقیقاً چگونه اجرا خواهد شد، اما تحلیلگران معتقدند این پیمان نشاندهنده افزایش تردیدها درباره دوام و اعتبار تضمینهای امنیتی آمریکا در منطقه است. کریستیان کوتس اولریشسن، پژوهشگر خاورمیانه در مؤسسه سیاست عمومی بیکرِ دانشگاه رایس، در گفتوگو با الجزیره گفت: «کشورهای منطقه بیش از یک دهه است که بهتدریج تردیدهای بیشتری درباره قابل اعتماد بودن شراکت امنیتی آمریکا پیدا کردهاند. هم تصمیم به آغاز عملیات نظامی علیه ایران، هم نحوه ادامه جنگ و هم تلاشهای متناوب برای حلوفصل آن، این نگرانیها را تشدید کرده و تلاش برای متنوعسازی روابط امنیتی و دفاعی را سرعت بخشیده است.»
با این حال، اولریشسن تأکید کرد که ایجاد پیمانهای دفاعی جدید احتمالاً با هدف «جایگزین کردن یا کنار گذاشتن آمریکا» انجام نمیشود، بلکه هدف اصلی آن است که کشورهای منطقه «گزینههای راهبردی و سیاسی بیشتری در اختیار داشته باشند».
عربستان در جستوجوی امنیتی فراتر از واشنگتن
اگرچه دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هنوز درباره این پیمان موضعگیری نکرده است، تحلیلگران معتقدند این توافق تلاشی از سوی سه کشور برای بازتنظیم موقعیت و روابط خود پس از آشفتگیهای ناشی از جنگ با ایران به شمار میرود.
سینا توسی، تحلیلگر مرکز سیاست بینالملل، در گفتوگو با الجزیره گفت: «این توافق یکی از نخستین نشانههای مهم ژئوپلیتیکی است که نشان میدهد نظم منطقهای در نتیجه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در حال بازآرایی است.» او تأکید کرد: «اهمیت این توافق بیش از آنکه به شکلگیری یک ائتلاف نظامی رسمی مربوط باشد، به پیامی بازمیگردد که درباره بازنگری کشورهای منطقه در محاسبات امنیتی خود ارسال میکند.»
توسی به ائتلاف دیرینه آمریکا و عربستان سعودی اشاره کرد؛ ائتلافی که دو کشور طی دههها بر پایه منافع مشترک و همکاریهای امنیتی شکل دادهاند. با این حال، پیمان جدید میتواند نشانهای باشد از اینکه عربستان سعودی در حال بررسی گزینههای بیشتر برای گسترش شبکه ائتلافهای امنیتی خود است.
او گفت: «به نظر میرسد عربستان سعودی به جای اتکای عمده به واشنگتن، در حال گسترش شراکتهای امنیتی خود و فراهم کردن زمینه شکلگیری ترتیبات امنیتی بیشتر در داخل منطقه است. شاید مهمترین نکتهای که باید از این توافق برداشت کرد، همین باشد.»
گزارشهای رسانهای همچنین حاکی از آن است که برخی شرکای آمریکا در خاورمیانه از این موضوع ناراضی بودهاند که دولت ترامپ جنگ فوریه علیه ایران را آغاز کرد، بیآنکه ظاهراً پیامدهای آن را برای متحدان و شرکای منطقهای خود به اندازه کافی در نظر گرفته باشد.
با وجود حملات گسترده آمریکا و اسرائیل، ایران تا حد زیادی توانایی خود را برای محدود کردن تردد کشتیها از تنگه هرمز حفظ کرده است. در همین حال، واشنگتن نیز در تأمین مهمات کافی برای سامانههای پدافند هوایی شرکای خود با مشکل مواجه شده است؛ بهویژه آنکه بخش قابل توجهی از این مهمات صرف دفاع از اسرائیل شده است.
ائتلاف تازه برای پر کردن خلأ امنیتی منطقه
در شرایطی که جنگ ایجاد کرده، اتکای دیرینه کشورهای منطقه به واشنگتن برای تأمین امنیت، بیش از گذشته با چالش و فشار روبهرو شده است. برت مکگورک، یکی از معماران اصلی سیاست خاورمیانه در دولت جو بایدن، در پستی در شبکههای اجتماعی نوشت: «خاورمیانه وارد دورهای سیال و بیسابقه شده است؛ گویی همهچیز از نو و بر صفحهای سفید در حال شکلگیری است.»
با این حال، تحلیلگران تأکید میکنند که توافق امنیتی روز جمعه را بهتر است تلاشی برای تکمیل همکاریهای امنیتی منطقهای، با مشارکت کشورهای دیگر، و ایجاد بازدارندگی در برابر ایران دانست.
یاسمین فاروق، تحلیلگر گروه بینالمللی بحران، در گفتوگو با الجزیره گفت: «این کشورها همگی شریک آمریکا هستند و میدانند هیچ چارچوبی وجود ندارد که بتواند جایگزین ایالات متحده شود.» فاروق در عین حال تأکید کرد که برداشت از این پیمان بهعنوان گامی برای تشدید رویارویی با ایران نیز نادرست خواهد بود.
او خاطرنشان کرد که هر سه کشور عضو این توافق، از زمانی که آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه حملات خود علیه ایران را آغاز کردند، عموماً از میانجیگری و کاهش تنش حمایت کردهاند. فاروق گفت: «وجه مشترک این کشورها آن است که به دنبال تشدید تنش در منطقه نیستند.»
او تأکید کرد که شاید اهمیت اصلی این توافق را باید در چیزی نزدیک به «بازدارندگی هنجاری» جستوجو کرد؛ یعنی ایجاد مجموعهای از قواعد، انتظارات و پیامهای مشترک که هزینه تجاوز یا استفاده از زور را برای طرف مقابل افزایش میدهد.
فاروق توضیح داد که ایران از این جنگ با تجربهای سختتر و اعتمادبهنفسی بیشتر نسبت به توانایی خود برای استفاده از قدرت نظامی در پیشبرد اهدافش بیرون آمده است. او در پایان گفت: «در اینجا باید نگاهی بلندمدت به همکاری راهبردی داشت، نه اینکه توافق را صرفاً ابزاری برای ایجاد اثری بازدارنده در کوتاهمدت بدانیم.»
