تاب‌آوری اجتماعی نه یک اختیار، که یک ضرورت است

در بعد اجتماعی هم برخی معتقدند که «تاب‌آوری اجتماعی را می‌توان ظرفیت تبدیل و تحول، تطبیق و سازگاری و توان مقابله با تنش و بحران‌های اجتماعی نامید. تاب‌آوری اجتماعی از ظرفیت و توانایی خاصی در افراد و گروه‌ها، خانواده‌ها و جوامع صحبت می‌کند که عمدتا یادگیری و سازگاری در تغییرات تحمیل شده و همچنین قدرت تطبیق با شرایط و مقتضیات را دربر خواهد داشت؛ این به ساده‌ترین معنا برخورداری از آغازی همیشگی است.» تاب‌آوری اجتماعی به معنای سوختن و ساختن نیست بلکه یک رویکرد فعالانه و منطقی رفتار کردن در بحران است. معمولا افراد و جوامع درگیر بحران، به جای مسوولیت‌پذیری و مدیریت کردن بحران، منتظر کمک بودند، تاب‌آوری اجتماعی به معنای ایفای نقش است. 

در واقع می‌توان این گونه اشاره کرد که تاب‌آوری اجتماعی به عنوان ظرفیت یک گروه اجتماعی برای مقابله مشارکتی با ناملایمات و برقراری مجدد رفاه تعریف می‌شود که  با خلق مشترک چارچوب‌ها و معانی جدید در پاسخ به شرایط اجتماعی در حال تغییر مشخص می‌شود.

تاب‌آوری اجتماعی به توانایی شما در پرورش، مشارکت و حفظ روابط اجتماعی مثبت و تحمل و بهبودی از عوامل استرس‌زای ناشی از شرایط بحرانی اشاره دارد. افراد تاب‌آور اجتماعی برای دیدگاه‌های متنوع ارزش قائل هستند و قادر به ارتباط، تعامل و ارتباط موثر با دیگران هستند. تاب‌آوری اجتماعی همچنین شرایطی ایجاد می‌کند که افراد در جامعه بتوانند با دیگران تعامل داشته باشند و به جامعه کمک کنند. لذا ما به مردم و اجتماعی نیاز داریم که تاب‌آور باشد و بتواند در مقابل شوک‌ها و بحران‌های بهداشتی شبیه ویروس کرونا، به‌ گونه‌ای عمل کند که بحران‌های شدیدتری ایجاد نشود و افراد در این جامعه بتوانند به شرایط قبل برگشته و به زندگی خود ادامه بدهند و به ‌عبارت دیگر، تعادل و توازن در زندگی ایجاد شود. معمولا در جوامع تاب‌آور، افراد برای مدیریت بحران‌ها راه‌های منطقی‌تر را انتخاب می‌کنند تا کمترین پیامد منفی را برایشان به‌دنبال داشته باشد. آنچه در کنار شرایط کلان مهم بوده، این است که هر یک از ما برای فراگیری مهارت تاب‌آوری اقدام کنیم.

اگرچه فکر می‌کنم محیط‌های اجتماعی مثل مدرسه، رسانه‌ها و... نیز در کنار خانواده‌ها می‌توانند در این زمینه تاثیرگذار باشند تا مردم و جامعه‌ای تاب‌آور داشته باشیم. به‌ دلیل اهمیت موضوع تاب‌آوری بود که سال 1398 شعار سال انجمن مددکاران اجتماعی ایران را «مددکاری اجتماعی و تاب‌آوری اجتماعی» انتخاب کردیم، چراکه فقدان یا به‌ عبارت بهتر ضعف این مهارت در میان مردم لذت زندگی ‌کردن را از ما می‌گیرد. در واقع نشان می‌دهد که چقدر ظرفیت و توانایی عبور به سلامت و بازگشتن از وضعیت‌های دشوار را داریم و چقدر می‌توانیم خود را پس از بروز موقعیت‌های سخت، ترمیم کنیم. معتقدم ما همیشه نمی‌توانیم جلوی اتفاقاتی که زندگی ما را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند، بگیریم و بدون شک برای تاثیرپذیری منفی کمتر از این اتفاقات، مهارت‌ها می‌توانند به ما کمک کنند که تاب‌آوری هم یکی از این مهارت‌های مهم هست و حتی می‌توانم اشاره کنم که داشتن مهارت تاب‌آوری و تحمل سختی باعث می‌شود با موفقیت از رویدادهای ناگوار عبور کنیم. با داشتن این مهارت با وجود قرار گرفتن در معرض بحران‌های شدید، می‌توانیم رشد کنیم و قوی‌تر شویم. لذا لازم است برای یادگیری این مهارت در بسته‌های زندگی خود جایی پیش‌بینی کنیم چون از طریق آموزش، قابل فراگیری است و ذاتی نیست. این مهارت کمک می‌کند اعتماد به نفس بالاتری داشته باشیم، توانایی حل مسائل را در خود افزایش دهیم و چون می‌دانیم که بحران‌ها و مشکلات به شکل‌های مختلف بخشی از زندگی روزمره ما هستند لذا با پذیرش این واقعیت برای تقویت خود برای عبور از این موانع و مشکلات آماده می‌شویم. به همین دلیل تاب‌آوری اجتماعی را می‌توان ظرفیت تبدیل و تحول، تطبیق و سازگاری و توان مقابله با تنش و بحران‌های اجتماعی نامید.

در مددکاری اجتماعی، مفهوم تاب‌آوری از یک مهارت فردی برای «بازگشت به عقب» پس از بحران، به یک فرآیند پویا، چندوجهی و نظام‌مند تغییر پیدا کرده است. لذا تاب‌آوری به عنوان ظرفیت افراد، خانواده‌ها، سازمان‌ها و جوامع برای انطباق مثبت با ناملایمات، بحران‌های مختلف طبیعی و غیرطبیعی مهم تعریف می‌شود. لذا تاب‌آوری چیزی نیست که یک فرد «دارد» بلکه فرآیندی است که او در چارچوب بافت اکولوژیکی -اجتماعی خود در آن «مشارکت» می‌کند. این فرآیند تحت‌تاثیر عوامل میانجی مانند عاملیت، مهارت‌های مقابله‌ای و حمایت‌های بیرونی ازسوی خانواده، مدارس و سیستم‌های اجتماعی است. فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی IFSW، انجمن جهانی مدارس (دانشگاه‌ها) مددکاری اجتماعیIASSW و شورای بین‌المللی رفاه اجتماعی (ICSW) به‌ طور مشترک «دستور کار جهانی برای مددکاری اجتماعی و توسعه اجتماعی» را تدوین کرده‌اند که مسیر حرفه را از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۳۰ تعریف می‌کند. این دستور کار به صراحت برای تقویت جایگاه مددکاری اجتماعی، کمک به سازمان‌ها برای کسب مشارکت‌های جدید و افزایش اعتماد به نفس مددکاران اجتماعی طراحی شده است تا آنها را قادر سازد سهم قوی‌تری در توسعه سیاست‌های جهانی داشته باشند و دستور کار دهه کنونی با عنوان «هم‌سازی تحول اجتماعی فراگیر» مشخص شده است. این موضوع چنان دارای اهمیت بود که سال 1398 انجمن مددکاران اجتماعی ایران شعار سال را مددکاری اجتماعی و تاب‌آوری اجتماعی نامگذاری کرده و کنگره بین‌المللی هم برگزار کرده بود. براساس مطالعات ما، می‌توان به مولفه‌های مهمی در حوزه تقویت تاب‌آوری اجتماعی اشاره کرد.این عوامل الزاما در بعد فردی نیستند، چراکه ما در مددکاری اجتماعی به همه ابعاد توجه داریم و نمی‌توان تاب‌آوری اجتماعی را بدون درنظر گرفتن نوع حکمرانی و شرایط جامعه افزایش داد. ازجمله این مولفه‌ها می‌توان به این موارد اشاره کرد: 

٭   احساس عدالت اجتماعی و فراگیری عدالت اجتماعی

٭   نوع حکمرانی و مدیریت جامعه واعتماد مردم به این نهادی حکمرانی

٭  سرمایه اجتماعی (اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی و...) 

٭  برابری در برابر قانون

٭   امید اجتماعی و امید به آینده بهتر (هر چه مردم امیدوارتر باشند، هم از زندگی فردی لذت بیشتری می‌برند، هم از زندگی اجتماعی‌شان. یعنی دولت و ملت در تعامل با همدیگر می‌توانند بستری را فراهم کنند که امید به آینده و تحقق اهداف و آرزوها بیش از پیش در جامعه جاری و ساری شود. جامعه ناامید را مخاطرات و پیامدهای فراوانی تهدید می‌کند، بنابراین باید به هر بهانه‌ای امید را زنده نگه داشت و این در شرایط کنونی انتخابی بسیار مهم و ضروری است) 

٭   شفافیت و پاسخگویی به مردم در همه شرایط

٭   شایسته گزینی در کشور

٭   وجود شبکه‌های اجتماعی قوی در جامعه و محیط اجتماعی حمایت گر

٭  پذیرش تنوع اجتماعی و احترام به همه اقوام و توجه به همه آنان

٭   عدم تبعیض در جامعه در برخورداری از امتیازات و تسهیلات و فرصت‌ها

٭   تعلق فرهنگی و ارزش‌های اجتماعی مشترک (هویت مشترک) 

٭   انسجام اجتماعی (تاب‌آوری اجتماعی می‌تواند زمینه را برای افزایش انسجام اجتماعی فراهم کند که از الزامات جامعه سالم هستند) 

٭   مسوولیت‌پذیری اجتماعی بالا در قبال مردم و جامعه

٭   سازماندهی اجتماعی در شرایط مختلف ازجمله شرایط بحرانی

٭   اهداف و منافع یا علایق مشترک

٭  کارآمدی حکمرانان در پاسخگویی به موقع و درست به مشکلات و نیازها در شرایط مختلف ازجمله شرایط بحرانی (مدیریت تاثیرگذار در بحران‌ها و ریسک‌های مختلف) و وجود نظام حکمرانی تطبیقی در شرایط عادی و بحرانی (سیستم‌های حکمرانی که پاسخگو، شفاف و فراگیر هستند، همکاری و مشارکت بین ذی‌نفعان مختلف را تشویق می‌کنند و واکنش موثرتر و به موقع‌تری را هنگام بحران‌ها ترویج می‌دهند. مقامات باید ساختارهایی ایجاد کنند که پیش‌بینی، سازگاری و یادگیری از هر رویدادی را، چه در شرایط عادی و چه در شرایط اضطراری یا فاجعه، تسهیل کند. چنین سیستم‌هایی تصمیم‌گیری موثر و توسعه ساز و کارهای پاسخگویی بیشتر را تسهیل می‌کنند). 

٭   وجود زیرساخت‌ها، آمادگی فناوری و دسترسی به خدمات حیاتی در شرایط بحرانی (شامل منابعی مانند سیستم‌های ارتباطی پایدار، منابع انرژی پایدار، شبکه‌های حمل و نقل قوی و خدمات حیاتی بادوام که تداوم عملکرد را در طول ناملایمات تضمین می‌کند. گنجاندن این منابع حیاتی در برنامه‌ریزی استراتژیک اجتماعی برای مواقع اضطراری، ظرفیت جوامع را برای مقابله موفقیت‌آمیز با ناملایمات افزایش می‌دهد). 

٭  تنوع و چابکی اقتصادی مولف دیگر است. انعطاف‌پذیری اقتصاد در دستیابی به تاب‌آوری اجتماعی نقش مهمی دارد. جوامعی که به صنایع یا بخش‌های محدود متکی هستند، در برابر شوک‌ها و اختلالات آسیب‌پذیرترند. تقویت تنوع اقتصادی، ترویج نوآوری‌ها و سرمایه‌گذاری در آموزش و توسعه شایستگی‌ها، به توانایی جوامع در مقاومت و سازگاری با تغییرات و غلبه بر شرایط اضطراری کمک می‌کند.

٭   پایداری زیست‌محیطی که در جوامع تاب‌آور بر آگاهی زیست‌محیطی و حفاظت از اکوسیستم‌ها، مانند صرفه‌جویی در مصرف انرژی و کاهش آسیب‌پذیری‌ها، مبتنی هستند. حفظ پایداری اجتماعی جوامع نه تنها بر جمعیت فعلی تاثیر می‌گذارد، بلکه توجه عمیقی به نسل‌های آینده نیز دارد. بنابراین، به‌ طور پیچیده‌ای با تاب‌آوری اجتماعی مرتبط است و ظرفیت مدیریت موفقیت‌آمیز ناملایمات را افزایش می‌دهد.

٭   آموزش و دانش در زمینه افزایش تاب‌آوری بسیار موثر هستند. آموزش و ارتقای دانش، فرهنگ جامعه‌ای «در حال رشد» را پرورش می‌دهد که نسبت به نیازها و انتظارات متغیر جمعیت حساس است. سرمایه‌گذاری در آموزش گسترده در میان بخش‌های مختلف جامعه، برابری، نوآوری و توسعه مداوم ابتکارات متنوع در جامعه را ارتقا می‌دهد. این امر افراد را به مهارت‌های تفکر انتقادی مجهز می‌کند و ظرفیت آنها را برای مقابله موفقیت‌آمیز با شرایط یا ناملایمات متغیر افزایش می‌دهد. علاوه بر این، به استقلال و توانایی جمعیت‌های محلی برای واکنش فوری و فعال در پاسخ به بحران‌ها، بدون انتظار منفعلانه برای واکنش مقامات رسمی به چالش‌های متنوع، کمک می‌کند.

٭   مولفه مهم دیگر اقدامات مقابله‌ای انعطاف‌پذیر است که نشان می‌دهد اقدامات مقابله‌ای مثبت، مانند روحیه و امید، در مقایسه با اقدامات مقابله‌ای منفی، مانند احساس خطر، تهدیدهای درک شده یا علائم پریشانی، در افزایش تاب‌آوری بسیار موثرتر هستند. ترویج چنین اقدامات مقابله‌ای مثبتی به‌ شدت به اقداماتی که توسط مقامات و سیستم‌های حاکم آغاز و اجرا می‌شود، ازجمله شفافیت سیاست‌ها و اقدامات، تخصیص عادلانه منابع، ارتقای سلامت روان و تقویت برنامه‌های آمادگی در برابر بلایا، وابسته است. تقویت امید و روحیه مردم را می‌توان با همکاری موثر بین افراد، جوامع و مقامات رسمی افزایش داد. چنین همکاری به بهبود رفاه و ظرفیت برای مقاومت موفقیت‌آمیز و سازگاری با بحران‌ها کمک خواهد کرد.

فراموش نکنیم که افزایش تاب‌آوری فردی و اجتماعی چندوجهی است که باید به همه آنان توجه شود و نمی‌توان به اصطلاح «یک شبه» آن را در جامعه افزایش داد یا نهادینه کرد. تاب‌آوری مستلزم یادگیری است و تاب‌آوری، امری ذاتی نیست بلکه مستلزم کسب مهارت‌هایی است که بتواند به افراد کمک کند در برخورد با شرایط سخت، مدیریت درستی داشته باشند. تاب‌آوری، پیامدهای منفی بحران‌های خانوادگی و اجتماعی را کاهش می‌دهد و اصولا کارکرد مهارت تاب‌آوری این است که سلامت اجتماعی افراد را حفظ کند تا آسیب نبینند، به همین دلایل تاب‌آوری نه یک اختیار، بلکه ضرورتی در جامعه است، اگر تاب‌آوری اجتماعی در جامعه نهادینه شود همبستگی اجتماعی در بحران‌ها نهادینه می‌شود.»