هشدار روزنامه جمهوری اسلامی درباره تبعات احساس تبعیض در جامعه

قادر باستانی تبریزی، روزنامه نگار و مدرس علوم اجتماعی، در یادداشتی در روزنامه جمهوری اسلامی نوشت: «در معادلات جدید حکمرانی، پایداری سیاسی و اجتماعی کشورها، به ظرفیت حکومت‌ها در حفظ امید عمومی، مدیریت عادلانه فشارهای اقتصادی و تقویت حس همبستگی ملی گره خورده است. تجربه جنگ‌های معاصر نشان می‌دهد که ایده مقاومت، زمانی ماندگار و اثرگذار خواهد بود که درکنار اقتدار امنیتی، بتواند اعتماد اجتماعی و تاب‌آوری اقتصادی جامعه را نیز حفظ کند. ملت‌هایی توانسته‌اند از بحران‌های بزرگ عبور کنند که در سخت‌ترین شرایط، امید را زنده نگه داشته و احساس «هم‌سرنوشتی» مردم و مسئولان را در جامعه تقویت کرده‌اند.

گزارش جدید مؤسسه بین‌المللی ایپسوس در آوریل 2026 (فروردین 1405)، درباره نگرانی‌های جهانی، تصویری روشن از فضای نگران و پُراضطراب اقتصاد جهانی ارائه می‌دهد. براساس این گزارش، چهارگانه تورم، بیکاری، فقر و فشارهای معیشتی همچنان مهم‌ترین دغدغه افکارعمومی جهان است. نکته کلیدی گزارش ایپسوس این است که در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، احساس فرسایش اعتماد عمومی و کاهش امید اجتماعی به شدت افزایش یافته است.

آمریکا با بحران قطبی‌شدن اجتماعی روبه‌روست، اروپا با کاهش اعتماد به نهادهای سیاسی و بحران رفاه دست‌وپنجه نرم می‌کند و در مقابل، کشورهایی مانند هند، سنگاپور و مالزی به دلیل حفظ تصویر قابل باور از آینده، همچنان از سطح بالاتری از امید اجتماعی برخوردارند. معنای این داده‌ها آن است که مشروعیت سیاسی در جهان جدید، بیش از آنکه محصول قدرت سخت باشد، نتیجه توانایی حکومت‌ها در تولید «اعتماد» و «احساس عدالت» است.

در کشور عزیز ما نیز ایده کانونی مقاومت، برای بخش بزرگی از جامعه ریشه‌ای عمیق در احساس امنیت ملی، استقلال و عزت جمعی دارد. طبیعی است که ایستادگی در برابر فشارهای بیرونی، هزینه‌های اقتصادی خاص خود را به همراه داشته باشد، اما تجربه تاریخی ملت ایران نشان داده است که هر زمان مدیریت هوشمندانه، حمایت اجتماعی و احساس عدالت در کنار مقاومت قرار گرفته، جامعه توانسته با تاب‌آوری بالا از شرایط سخت عبور کند.ادبیات حماسی و روحیه ایستادگی در 75 روز اخیر، بسیاری از ناظران داخلی و خارجی را شگفت‌زده کرده و به پشتوانه‌ای ارزشمند برای نظام اسلامی تبدیل شده است. این سطح از همبستگی ملی نشان می‌دهد که جامعه ایران در بزنگاه‌های تاریخی همچنان ظرفیت بالایی برای مقاومت و دفاع از منافع ملی دارد.»

وی افزود: «با این حال، تجربه تاریخی نیز نشان داده است که پایداری این سرمایه اجتماعی زمانی تضمین می‌شود که مردم در کنار تحمل سختی‌ها، دو واقعیت را به‌صورت ملموس مشاهده کنند. نخست، عدالت در توزیع فشارها و احساس هم‌سرنوشتی میان مردم و مسئولان و دوم، وجود افقی روشن و قابل باور برای آینده. هرچه این دو مؤلفه تقویت شود، تاب‌آوری اجتماعی نیز عمیق‌تر و ماندگارتر خواهد شد.

بنابراین نخستین ضرورت امروز، بازسازی ادراک عدالت در افکار عمومی است. جامعه باید در عمل ببیند که مسئولان و مدیران هم همگام با مردم فشارهای اقتصادی را تحمل می‌کنند و این فشار خاص طبقات متوسط و پایین نیست. این موضوع یک ضرورت امنیت اجتماعی است. کاهش امتیازات غیرضروری، مقابله واقعی با رانت، شفافیت اقتصادی، حذف نشانه‌های ویژه خواری، و حضور مستقیم مسئولان در متن دشواری‌های مردم، بخشی از سازوکار بازتولید اعتماد عمومی است.دومین مسئله، جلوگیری از تبدیل بحران اقتصادی به بحران اجتماعی است. هرگونه جراحی اقتصادی یا اصلاحات سنگین، اگر بدون ملاحظات اجتماعی انجام شود، ممکن است مانند جرقه‌ای در فضای انباشته از نارضایتی عمل کند. جامعه امروز ظرفیت شوک‌های بزرگ را ندارد.

سیاست‌هایی مانند کالابرگ، با وجود برخی نقدها، توانسته‌اند بخشی از فشار روانی جامعه را کاهش دهند. در وضعیت فعلی، حفظ حداقل ثبات معیشتی، مهم‌تر از اجرای سیاست‌های پُرریسک و ناگهانی است.موضوع مهم دیگر، مسئله اینترنت و ارتباطات عمومی است. در اقتصاد جدید، اینترنت بخشی از زیرساخت معیشت مردم است. قطع اینترنت بین‌الملل، به معنای اختلال در فروش، بازاریابی، اشتغال و گردش مالی هزاران کسب‌وکار کوچک است. فشار اقتصادی ناشی از محدودیت‌های ارتباطی، مستقیماً بر میزان رضایت اجتماعی اثر می‌گذارد.نگاهی به بنگاه‌های اقتصادی، نشانه‌های روشنی از وضعیت موجود کشور ارائه می‌دهد. افزایش قیمت مواد اولیه، اختلال در زنجیره تأمین، اُفت فروش، بحران نقدینگی، محدودیت‌های اینترنتی، کاهش صادرات و نگرانی از تعدیل نیروی انسانی، اکنون به تهدیدی همزمان برای اقتصاد و ثبات اجتماعی تبدیل شده‌اند.

شواهد میدانی از افزایش بیش از 50 درصدی قیمت مواد اولیه حاکی است و برخی از بنگاه‌ها با تعدیل نیرو دست و پنجه نرم می‌کنند.البته در همین فضای دشوار، دولت آقای پزشکیان تلاش کرده با رویکردی فعال، از گسترش فشارهای اقتصادی و اجتماعی جلوگیری کند و نشانه‌هایی از امکان اصلاح و مدیریت مؤثر نیز قابل مشاهده است.

ارزیابی مثبت بخشی از فعالان اقتصادی نسبت به تسهیل فرآیندهای گمرکی و همچنین رضایت از تسهیلات طرح «کات» وزارت اقتصاد برای حفظ نیروی انسانی و پرهیز از اخراج کارگران، نشان می‌دهد که تصمیم‌های سریع، عملیاتی و دور از بروکراسی می‌تواند به حفظ امید در فضای تولید و کسب‌وکار کمک کند و در شرایط کنونی، جامعه بیش از هر چیز به مشاهده آثار واقعی سیاست‌ها در زندگی روزمره خود نیاز دارد. اگر جامعه به این جمع‌بندی برسد که فشارها به‌صورت نابرابر توزیع می‌شود یا افق آینده مبهم و غیرقابل تصور است، حتی ریشه‌دارترین و قدرتمندترین ایده‌های سیاسی نیز به‌تدریج دچار فرسایش و کاهش اثرگذاری خواهند شد. از این منظر، مهم‌ترین وظیفه سیاست‌گذاری در ایران، صیانت فعال از سرمایه اجتماعی و تقویت پیوسته احساس همبستگی و امید در جامعه است که ضامن پایداری هر راهبرد ملی خواهد بود.»