چرا سیستم جهانی انرژی نمیتواند نفت تنگه هرمز را جایگزین کند؟
مهمترین مسیر جایگزین برای تنگه هرمز، خط لوله شرق–غرب عربستان سعودی (پترولاین) است که صادرات این کشور را به دریای سرخ متصل میکند. با وجود ظرفیت اسمی بالا، در عمل تنها ۲ تا ۳ میلیون بشکه در روز امکان افزایش صادرات از این مسیر وجود دارد.
با افزایش احتمال اختلال طولانیمدت در تنگه هرمز، دولتها و بازارهای جهانی انرژی با یک واقعیت نگرانکننده روبهرو شدهاند؛ هیچ سازوکار فوری و کاملی برای جایگزینی جریان عظیم نفت و گاز عبوری از این گلوگاه حیاتی وجود ندارد! اما چرا سیستم جهانی انرژی نمیتواند نفت تنگه هرمز را جایگزین کند؟
به گزارش تجارت نیوز، جهش قیمت نفت و ماندگاری آن در بالای سطح ۱۰۰ دلار، نگرانیها از بحران انرژی در جهان را افزایش داده است. طی هفتههای اخیر طرحهایی نظیر تقویت بیمه دریایی برای نفتکشهای عبوری از تنگه هرمز، اسکورت نظامی نفتکشها، آزادسازی ذخایر استراتژیک کشورهای بزرگ و حتی حمله به جزیره خارگ و تاسیسات میدان گازی پارس جنوبی هم نتوانسته عبور و مرور کشتیها را بدون مجوز ایران تسهیل کند.
ایران علاوه بر اجازه عبور برای نفتکشهایی که محموله تولیدی ایران را حمل میکنند، مجوزهایی را برای برخی کشورها از جمله هند، ترکیه و عراق صادر کرده است، اما همچنان تاکید دارد، عبور نفتکشهایی که متعلق یا مرتبط به دشمن است، از این تنگه امکانپذیر نیست. به این ترتیب، اختلال عرضه انرژی در بازار جهانی ادامه دارد.
هرمز؛ گلوگاهی که جهان به آن وابسته است
حدود یکپنجم عرضه روزانه نفت جهان، معادل نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و حدود ۲ میلیون بشکه معادل نفت در قالب LNG، از تنگه هرمز عبور میکند. توقف طولانی این مسیر، ضربهای است که بازار جهانی انرژی توان جذب سریع آن را ندارد.
در خوشبینانهترین سناریو، آزادسازی هماهنگ ذخایر استراتژیک جهانی میتواند روزانه حدود ۶ تا ۷ میلیون بشکه به بازار اضافه کند. مسیرهای جایگزین خط لوله از خلیج فارس نیز نهایتاً ۳ تا ۴ میلیون بشکه دیگر ظرفیت دارند. با این حال، حتی اگر همه این گزینهها همزمان فعال شوند، بازار جهانی همچنان با کمبودی بیش از ۱۰ میلیون بشکه در روز مواجه خواهد بود.
استفاده از ذخایر استراتژیک؛ فقط برای خرید زمان
آزادسازی ذخایر اضطراری سریعترین واکنش دولتهاست. آژانس بینالمللی انرژی از آزادسازی بیسابقه ۴۰۰ میلیون بشکه طی ۶۰ روز خبر داده است؛ معادل حدود ۶.۷ میلیون بشکه در روز. اما این اقدام موقتی است و تنها بخشی از کسری هرمز را پوشش میدهد. افزون بر آن، محدودیتهای لجستیکی، بهویژه در ایالات متحده، سرعت اثرگذاری این ذخایر را کاهش میدهد.
خط لولهها؛ ظرفیت محدود برای بحران بزرگ
مهمترین مسیر جایگزین برای تنگه هرمز، خط لوله شرق–غرب عربستان سعودی (پترولاین) است که صادرات این کشور را به دریای سرخ متصل میکند. با وجود ظرفیت اسمی بالا، در عمل تنها ۲ تا ۳ میلیون بشکه در روز امکان افزایش صادرات از این مسیر وجود دارد.
امارات متحده عربی نیز از خط لوله حبشان–فجیره استفاده میکند که ظرفیت آن حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز است و بخش عمده آن از پیش فعال است. مسیر عراق به ترکیه و بندر جیحان نیز بهدلیل محدودیتهای سیاسی و زیرساختی، نقش محدودی دارد.
بحران دشوارتر؛ گاز طبیعی
جایگزینی گاز طبیعی حتی از نفت هم پیچیدهتر است. قطر نزدیک به ۲۰ درصد تجارت جهانی LNG را تأمین میکند و تقریباً تمام این محمولهها از تنگه هرمز عبور میکنند.
زنجیره تأمین LNG انعطافپذیر نیست و در صورت اختلال، ظرفیت مازادی برای جبران سریع وجود ندارد؛ نتیجه، رقابت شدید برای محمولههای آمریکا و استرالیا و جهش شدید قیمتها خواهد بود.
تکرار تاریخ، اما با مقیاسی بیسابقه
بسته شدن کانال سوئز در دهههای گذشته یا «جنگ تانکرها» در دهه ۱۹۸۰ بازارها را متلاطم کرد، اما مقیاس وابستگی امروز جهان به هرمز بهمراتب بزرگتر است. هیچ گلوگاه انرژی در تاریخ چنین سهمی از عرضه جهانی را در خود متمرکز نکرده است.
اختلال طولانی در هرمز تنها به نفت و گاز محدود نمیشود. دشواری تأمین خوراک پتروشیمی و نهادههای کود میتواند شوک انرژی را به افزایش قیمت مواد غذایی تبدیل کند. در چنین شرایطی، بازار معمولاً فقط با دو عامل به تعادل میرسد: افزایش شدید قیمتها و تخریب تقاضا یا بازگشایی مسیر مختلشده.
متغیرهای نامطمئن
دو عامل میتوانند اندکی از شدت بحران بکاهند؛ ادامه صادرات محدود نفت از سوی ایران به برخی مشتریان، و استفاده گسترده چین از ذخایر استراتژیک خود. با این حال، حتی این سناریوها نیز توان پر کردن شکاف بزرگ عرضه را ندارند.
به این ترتیب، روشن میشود، سیستم جهانی انرژی برای اختلالهای مقطعی طراحی شده، نه برای از کار افتادن طولانی مهمترین شریان نفتی جهان. تا زمانی که تنگه هرمز باز نشود یا قیمتها به حدی نرسد که تقاضا را کاهش دهد، بازار جهانی انرژی در رقابتی فرسایشی با زمان باقی خواهد ماند!
