دیپلماسی لبه پرتگاه میان ایران و آمریکا

دو رسانه بین‌المللی الجزیره و نیویورک تایمز طی تحلیل‌هایی جداگانه با پرداختن به نشست اخیر میان ایران و آمریکا در مسقط عنوان کردند که به‌رغم کاهش خصومت‌ها، وضعیت فعلی فاصله قابل‌توجهی با یک خروجی دیپلماتیک دارد و رخدادهای روزهای آتی تعیین می‌کند که آیا می‌توان راه برون‌رفتی از این وضعیت پیدا کرد یا نه. 

به گزارش دنیای اقتصاد، شبکه الجزیره به تاریخ هشتم فوریه طی گزارشی عنوان کرد که نخستین دور مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در مسقط، به‌رغم سیگنال‌های مثبتی که به جامعه جهانی ارسال کرد، فاصله بسیاری با ایستگاه دیپلماسی دارد.

این گزارش افزود که تحولات هفته‌های آتی نشان خواهد داد که آنچه با آن سروکار داریم تلاش برای خریدن زمان از سوی طرفین، پیش از وقوع درگیری‌های فراگیر، است یا آنکه به‌راستی عزمی برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مسائل فعلی وجود دارد. 

الجزیره در ادامه عنوان کرد: آمریکا و ایران ششم فوریه در مسقط با واسطه در برابر یکدیگر قرار گرفتند و ساعت‌ها به مذاکره پرداختند. با این همه، پس از پایان این گفت‌وگوها نشانه‌ای دال بر اینکه هر یک از طرفین حاضرند از مواضع خود کوتاه بیایند به چشم نخورد. حتی پیش از برگزاری نشست عمان نیز شاهد بودیم که مواضع واشنگتن و تهران فاصله قابل‌توجهی از یکدیگر دارد، به‌ویژه در زمینه محورهای مذاکرات؛ ایران تاکید دارد که تنها در زمینه برنامه هسته‌ای خود، آن هم به صورت محدود، حاضر به مذاکره است و پرونده‌هایی همچون موشک‌های بالستیک قابل‌مذاکره نیستند. از سوی دیگر، کاخ سفید تاکید دارد مذاکرات باید تمامی موضوعات مورد اختلاف را در بر بگیرد. در نهایت اما نشست مسقط با محوریت پرونده برنامه هسته‌ای ایران برگزار شد و طرفین توافق کردند که بار دیگر طی روزهای آتی با یکدیگر دیدار داشته باشند. 

دیپلماسی در سایه تهدید

در ادامه گزارش این شبکه قطری آمده است که آنچه وضعیت فعلی را جالب‌توجه کرده این نکته است که مذاکرات اخیر در مسقط نخستین نشست تهران-واشنگتن پس از درگیری‌ها در ماه ژوئن بود.

الجزیره در ادامه نوشت: به‌رغم تحولاتی که طی چند ماه اخیر شاهدش بودیم، حالا همگان به نقطه‌ای که پیش از این در آن قرار داشتند برگشته‌اند. این مساله البته شایان توجه است، اما از یاد نباید برد که فاصله میان وقایع اخیر در مسقط و آنچه می‌توان نام توافق را بر آن گذاشت، همچنان بسیار زیاد است. از سوی دیگر، این نکته اهمیت زیادی دارد که ادامه یک مسیر لزوما به معنای پیشرفت نیست، چراکه درجا زدن در مسائل قدیمی دست آخر نمی‌تواند مسیری برای پیشروی طرفین را باز کند. 

آنچه این تحولات را بیش از پیش برجسته می‌کند، افراد حاضر در نشست مسقط بود. طرف ایرانی البته همان هیات معمول خود را به عمان برد. اما حضور برد کوپر، فرمانده سنتکام که یونیفرم کامل هم بر تن داشت، نشانه‌ای است که نباید از آن به‌آسانی گذشت. مشارکت این مقام عالی‌رتبه نظامی در کنار استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان ایالات متحده در مذاکرات، پیام روشنی دارد مبنی بر اینکه این دور از مذاکرات بنا نیست لزوما بر مسیر گفت‌وگوهای پیشین حرکت کند، خاصه از این جهت که چیدمان تسلیحاتی آمریکا در خاورمیانه افزایش بی‌سابقه‌ای داشته است. ایران البته به این تحول واکنش نشان داد و تهدید کرد که چنین اقدامات خارج از عرفی می‌تواند به روند مذاکرات آسیب بزند. این اقدام کاخ سفید را می‌توان دیپلماسی در سایه زور دانست، نه آنکه اولی بر دومی تفوق یافته باشد. 

واشنگتن نیز از اهمیت این اهرم فشار به‌خوبی آگاه است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، پس از برگزاری نشست مسقط به خبرنگاران گفت که مذاکرات «خیلی خوب پیش رفته و ایران در پی توافق است.» وی در ادامه تهدید کرد که اگر گزینه مذاکرات به نتیجه نرسد، عواقب بسیار وخیمی در انتظار ایران است. چنین رویکردی با رایزنی و حل اختلاف به معنای معمول کلمه تفاوت دارد. آنچه درحال‌حاضر با آن سروکار داریم اولتیماتومی است که خود را در پس دیپلماسی پنهان کرده است. 

بی‌اعتمادی فزاینده ایران

الجزیره در ادامه گزارش خود نوشت: خروج آمریکا از توافق برجام در سال ۲۰۱۸ در حالی صورت گرفت که تمامی نهادهای نظارتی بر اهتمام ایران به آن خبر داده بودند. چنین اقدام یک‌جانبه‌ای اعتماد ایران به آمریکا را زیر سوال برد و ادامه تحریم‌ها و همچنین حملات ماه ژوئن بیش از پیش به این مساله افزود. از میان بردن این بی‌اعتمادی کار آسانی نیست. تهران باید به این نتیجه برسد که ادامه مذاکره با آمریکا به سودش بوده و کاخ سفید به سراغ خواسته‌های جدید نخواهد رفت. بازگرداندن چنین اعتمادی به مقامات ایران کار آسانی نخواهد بود. از یاد نباید برد که چند ساعت پس از اتمام نشست مسقط، آمریکا از دور جدید تحریم‌ها علیه ایران خبر داد. چنین اقداماتی بی‌تردید پیام مثبتی در میانه تلاش‌های دیپلماتیک تلقی نمی‌شود. 

حاکم شدن فضای دیپلماسی

ایران و آمریکا اعلام کرده‌اند که ممکن است دور بعدی مذاکرات به‌زودی برگزار شود. تاکید دو طرف بر زودهنگامی دور بعدی گفت‌وگوها حاکی از آن است که همگان به این نتیجه رسیده‌اند که پنجره دیپلماسی به‌سرعت در حال بسته شدن است. در همین رابطه، روزنامه نیویورک تایمز روز هشتم فوریه در گزارشی اعلام کرد که زبان نظامی میان ایران و آمریکا موقتا کنار گذاشته شده و فضای دیپلماسی در مسقط، پایتخت عمان، حاکم شده است، اما مسیر پیش رو بسیار باریک است و هر گام به سوی جلو، خطر لغزش به سوی درگیری‌ای را در پی دارد که هیچ‌یک از طرفین خواهان آن نیستند. 

گزارش نیویورک تایمز تاکید کرد که باریکی مسیر موجود در شکاف عمیق میان انتظارات و خواسته‌ها نهفته است؛ واشنگتن همچنان بر «صفر درصد غنی‌سازی»، توقف یا محدودسازی برنامه موشکی بالستیک و قطع حمایت‌های منطقه‌ای ایران تاکید دارد، درحالی‌که تهران این خواسته‌ها را «دعوت به تسلیم کامل» می‌داند و عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، تاکید کرده است که حق غنی‌سازی و توان دفاعی غیرقابل مذاکره است. 

الجزیره در ادامه تحلیل خود نوشت که نتیجه فعلی تلاش‌های دیپلماتیک این بوده که از وقوع جنگ جلوگیری شده است اما بدون این‌که هیچ برآیندی در افق وجود داشته باشد. تا زمانی که مواضع تمامیت‌خواهانه واشنگتن از ایران ادامه داشته باشد، بعید به نظر می‌رسد که این سناریو دستخوش تغییر آنچنانی شود. این بدان معناست که صرف اتخاذ موضع محتاطانه از سوی ایران و آمریکا نمی‌تواند به‌مثابه پیروزی دیپلماتیک باشد، چراکه در چنین وضعیتی این پتانسیل وجود دارد که ناگهان شاهد بازگشت فراگیر تنش‌ها و خصومت‌ها باشیم.