۲۰ روز خاموشی؛ چه بلایی بر سر اینترنت در ایران آمد؟
بررسی سه سناریو فنی و امنیتی درباره پشتپرده سه هفته قطعی اینترنت در ایران
فرارو- قطعی اینترنت در ایران حدود سه هفته طول کشید. اگر بخواهیم دقیقتر بگوییم از ۱۸ دی تا 7 بهمن ماه ۱۴۰۴ امکان اتصال عادی به شبکه جهانی وجود نداشت.
به گزارش فرارو؛ دادههای ترافیکی و گزارشهای بینالمللی نشان میدهند در این مدت ارتباط بینالملل به زیر ۱ تا ۲ درصد تقلیل پیدا کرد، تماسهای تلفنی و پیامک دچار اختلال شد و دسترسی به سرویسهای پر کاربرد امکانپذیر نبود. حدود یک هفته پس از اینکه وضعیت در خیابانهای پایتخت و دیگر شهرهای کشور آرام گرفت، بعد از چند مرتبه خلف وعده درباره عادی شدن شرایط و گلایههای پرشمار کسبوکارهای آنلاین، رسانهها و مردم عادی بالاخره از غروب روز سهشنبه ۷ بهمن دوباره شاهد وصل شدن اینترنت و رفع بخش عمده اختلالات هستیم هرچند حجم شایعات درباره آن ۲۰ روز خاموشی زیاد است و به نظر میرسد باید برخی سوءتفاهمات برطرف شوند.
علت قطع شدن اینترنت در ۱۸ و ۱۹ دی ماه چه بود؟
قطع اینترنت در وهله نخست، یک ابزار عملیاتی برای مهار اعتراضات محسوب میشود. حکومتها در سرتاسر جهان از این شیوه استفاده میکنند تا جلوی سازماندهی اعتراضات یا انتشار تصاویر ناراحتکننده را بگیرند. نمونههای مشابه را در مصر سال ۲۰۱۱ و حتی آشوبهای پاریس (شهریور و مهر 1404) شاهد بودیم.
از منظر نهادهای امنیتی، چنین محدودیتهایی باعث آرامش نسبی خیابانها شده و به نیروهای انتظامی کمک میکند فضای عمومی را تحت کنترل نگه دارند با این حال نباید از پیامدهای اجتماعی ماجرا غفلت کرد چون در چنین فضایی شهروندان رفتهرفته احساس انزوای دیجیتالی پیدا میکنند و کسبوکارها بهخصوص آنهایی که در بستر شبکههای اجتماعی فعالیت میکنند خسارت میبینند.
شایعات وصل شدن اینترنت؛ از «اینترنت طبقاتی» تا وعدههای غیررسمی
مقامات مختلف در سه هفته قطعی اینترنت در ایران چند مرتبه به شکل غیررسمی وعدههایی درباره زمان اتصال مطرح کردند اما هرگز به شکل رسمی چیزی اعلام نشد. این فضا بستر مناسبی برای طرح شایعات مختلف ایجاد کرد و حتی گروهی گفتند ممکن است محدودیتها به ایجاد «اینترنت طبقاتی» ختم شود.
افکارعمومی این نظریه را ترسناک ارزیابی میکند چون پیش از این بارها شنیده بودیم در این سناریو، دسترسی فقط برای نهادها، رسانههای رسمی و کسانی که مجوز امنیتی دارند فراهم میشود و عموم کاربران، نمیتوانند به اینترنت جهانی متصل شوند.
بازار سیاه فیلترشکن؛ ۱۰ گیگابایت اینترنت ۷۰۰ هزار تومان!
قطع اینترنت سه هفته طول کشید و در این مدت شاهد رونق بیسابقه بازار سیاه فروش فیلترشکن بودیم. گزارشهای میدانی نشان میدهند در طول آن ۲۰ روز خاموشی، صاحبان این کسبوکارهای خاکستری از مردم ارقام نجومی دریافت کردند.
گروهی ۱۰ گیگابایت حجم را تا ۷۰۰ هزار تومان به کاربران مستأصل فروختند و منصفترین آنها برای اشتراکهای یکماهه، مبالغی در حدود ۱۰۰ هزار تومان مطالبه کردند. تبلیغات مربوط به خرید و فروش تجهیزات استارلینک هم زیاد شد و قطعا خیلیها از این طریق طعمه کلاهبرداران شدند.
عموم جامعه تصور میکنند وصل شدن اینترنت پس از اینکه خیابانها آرام گرفتند، نباید ادامه پیدا میکرد
۳ دلیل فنی و امنیتی؛ چرا اینترنت ایران دیر به حالت عادی برگشت؟
بیاید آنچه اتفاق افتاد را مرور کنیم؛ از 27 دی ماه خیابانها آرام شدند، جلسات شورای امنیت سازمان ملل و شورای حقوق بشر که با اهداف سیاسی و مقاصد مداخلهجویانه شکل گرفتند را هم پشت سرگذشتیم و حتی بخش بزرگی از ویدیوهایی که به منظور ارسال برای شبکههای معاند ضبط شده بودند به مقصد رسید.
پس چرا اینترنت دستکم با یک هفته تاخیر به حالت عادی برگشت؟ در پاسخ به این سوال میتوان سه سناریوی کلیدی و محتمل را بررسی کرد.
۱. تمدید وضعیت فوقالعاده امنیتی
ممکن است جمعبندی به شکلی بوده باشد که بازگرداندن کامل اینترنت را «تهدیدی برای امنیت ملی» تلقی کرده باشند. این زاویه دید تنها علتی است که تمدید وضعیت فوقالعاده و حفظ قوانین سختگیرانه را برای مدتی طولانی توجیه خواهد کرد.
۲. بازنگری در سیاست فیلترینگ و دسترسی سطحبندی شده
با توجه به بحثهای گذشته درباره ایجاد اینترنت طبقاتی و استفاده از شبکه ملی اطلاعات، این شایعه به شدت گسترش پیدا کرد. بعضیها دوست داشتند بگویند از دالانهای تاریک خبر دارند؛ جایی که قرار بود در آن ساختار ارتباطات از پایه اصلاح شود تا «دسترسی بر اساس کد ملی و جایگاه شغلی» صورت بگیرد. یعنی خبرنگاران، پزشکان و اساتید دانشگاه یک نوع دسترسی داشته باشند و کاربران عادی با محدودیتهای شدیدتری مواجه شوند. مدافعان این نظریه میگویند چون بازنگری در سیاستهای فیلترینگ، زمانبر بود و به تستهای فنی گسترده نیاز داشت، شاهد ۲۰ روز خاموشی بودیم.
۳. از دست رفتن تنظیمات فیلترینگ و اختلالات فنی
فرضیههای دیگری وجود دارد که البته در محافل تخصصی با احتیاط درباره آن صحبت میکردند. مثلا میگفتند در جریان قطع سراسری ۱۸ و ۱۹ دی ماه، تنظیمات پیچیده و لایهبهلایه تجهیزات فیلترینگ (DPI) دچار اختلال جدی شده بود و تنظیمات سیستم نظارتی که وظیفه تفکیک ترافیک مجاز از غیرمجاز را برعهده داشت، به دلیل حجم بالای تغییرات و خاموشی ناگهانی از دست رفت.
مطرحکنندگان چنین شایعهای مدعی هستند بازنویسی پروتکلها و تنظیم مجدد فیلترینگ، کاری نبود که یکشبه انجام شود.
اینترنت ایران چه میشود و آیا میتوان به آن اعتماد کرد؟
اینترنت در شرایط عادی میتواند ابزاری برای کنترل اطلاعات باشد و در موقعیتهای حاد، بهخصوص وقتی پای جنگ یا ناآرامی وسط بیاید طرفین درگیر رسما قادر هستند به کمکش امنیت ملی یکدیگر را هدف قرار دهند. همچنین امکان بهرهبرداری سیاسی از آن بهخصوص در حوزه حقوق بشر وجود دارد.
با وجود همه این حرفها کاربران ایرانی احساس خوشایندی ندارند؛ آنها اوایل امسال و در جریان جنگ 12 روزه تجربهای مشابه را پشت سر گذاشتند و از 18 دی تا 7 بهمن نیز به مدت تقریبا سه هفته هم ارتباط با جهان خارج را از دست دادند و هم کسبوکار و معیشتشان به چالش کشیده شد.
عموم جامعه تصور میکند وصل شدن اینترنت بهخصوص وقتی خیابانها آرام گرفته بود، نمیتوانست درخواستی غیرمنطقی باشد و باید خیلی زودتر از اینها صورت میگرفت. از آنجا که دانش فنی مردم آنقدرها گسترده نیست، اکثرا نقش تصمیمات سیاسی، امنیتی و حقوقی را پررنگ میبینند و انتظار دارند با توجه به طولانی شدن اختلال، حداقل درباره آنچه رخ داده و احتمال تکرار آن توضیحاتی بشنوند. این وسط نباید از شایعات و شیطنتها غفلت کرد. بعضیها دوست دارند مردم را بترسانند و به آنها القا کنند اینترنت ایران و فضای کسبوکارهای مبتنی بر آن دیگر قابل اعتماد نیستند!
