رجایی: مهدی بازرگان یک "چپ" واقعی بود
پانزدهمين جلد از مجموعه آثار مهدي بازرگان نوانديش ديني ايراني با حضور شخصيت هاي فرهنگي و سياسي و نيز با سخنراني و نقد و بررسي عليرضا رجايي، غلامعباس توسلي و هاشم آقاجري رونمايي شد.
عليرضا رجايي صاحب نظر و دانش آموخته ارشد علوم سياسي در اين مراسم گفت؛ «از ديدگاه بازرگان در اين کتاب و در متن حوادثي که به انقلاب منتهي مي شود، اين نکته استنباط مي شود که گاه (چونان انقلاب اسلامي ايران) پديده يي مثل انقلاب اجتناب ناپذير است.» در ادامه رجايي، بازرگان را کسي توصيف کرد که مانند بسياري از انديشمندان و فعالان سياسي رويکردي مساعد به انقلاب داشته است؛ «اين نظر مساعد به اين نکته ختم نمي شود چرا که در گزارش سوم از اين کتاب با طرح چه بايد کرد، به وضوح از ستيز قهرآميز با رژيم سلطنتي در جريان انقلاب جانبداري شده است.» تعلق خاطر به روشنفکري ديني از سوي مهندس بازرگان نکته ديگري بود که رجايي به آن اشاره کرد. به نظر وي مفهوم «ملي- مذهبي» يا «مذهبي- ملي» براي نخستين بار در اين کتاب به کار برده مي شود و اينچنين است مفهوم «روشنفکري ديني».
انتقاد از بازرگان مبني بر اينکه او انقلابي نبوده يا اينکه بازرگان تناسبي با مقطع انقلاب نداشته است، موضوعي بود که رجايي براي پاسخ به آن ابتدا سوالي را طرح کرد؛ «با توجه به روش هاي مرسوم سياسي، بازرگان را بايد چپ ارزيابي کرد يا راست؟» رجايي با اين اعتقاد که عمده جريان هايي که در ايران با عنوان چپ شناخته مي شوند، نه تنها نتوانسته اند گشايشگر باشند که فاقد دستاورد تاريخي نيز بوده اند، از مهندس بازرگان به عنوان نيروي چپ واقعي ياد کرد که «هم گشايشگر بود و هم داراي دستاورد». اما با وجود اين رجايي معتقد است بازرگان در همان سال ها باز هم روحانيت را نفي نمي کند. رجايي تعريف بازرگان از اسلام را تعريفي «ترقي خواهانه» توصيف کرد و او را با وجود دو گانه اصلاح و انقلاب، روشنفکر اصلاح طلبي دانست که با وقوع انقلاب در سال 1357 مخالف نبوده است اما در عين حال نگاهش به پديده انقلاب، يک نگاه خشونت ستيز بوده است؛ نگاهي که در کنار استبدادستيزي، استيلاستيزي و تحجرستيزي بازرگان شاخص است.
در همين حال غلامعباس توسلي استاد ارشد جامعه شناسي به عنوان دومين سخنران اين مراسم از «عبرت آموزي» و «الهام گرفتن از قرآن» به عنوان دو نکته کليدي در اين اثر بازرگان ياد مي کند. وي اظهار داشت؛ مهندس بازرگان از ميان تمام اهداف و ايده هايي که بر نهضت هند تاثير گذاشته، بر يک موضوع و آن هم اينکه مردم هند به خودشان برمي گردند، تاکيد مي کند. وي افزود؛ مهندس بازرگان براي ايران نيز همين راه حل «بازگشت به خويش» را مي پذيرد و تمام راه هاي تقليدي را رد مي کند، و اينکه تا مردم به خودشان برنگردند، به جايي نمي رسند. به عقيده توسلي، بازرگان همچنين معتقد بود براي حل مسائل بايد صبوري کرد. توسلي در پايان با پرداختن به بحث امتناع از تقليد از ديدگاه مهندس بازرگان، بر اتخاذ روشي مناسب از سوي مسلمان ها براي رسيدن به اهداف عالي تاکيد کرد. همچنين هاشم آقاجري استاد تاريخ دانشگاه و آخرين سخنران مراسم، پانزدهمين جلد از مجموعه آثار مهندس بازرگان را ذيل عنوان عامليت طبقه بندي کرد و گفت؛ «هرچند مهندس بازرگان به عوامل غيرارادي هم اشاره مي کند اما اساس تحليل اش بر عامليت انساني و بر اراده است چرا که هر نظريه پرداز تحليل اش بر اساس
تماشاگر بودن يا بازيگر بودن متفاوت است. آقاجري در ادامه براي تبيين وجه ضداستبدادي و ضداستيلايي اثر، نکته يي را متذکر شد؛ «با مقايسه دو اثري که يکي مربوط به انقلاب کوبا و ديگري مربوط به هند است، کاملاً احساس کردم مهندس بازرگان نسبت به انقلاب کوبا تمايل و گرايشي ندارد يعني خيلي به درون انقلاب کوبا نفوذ و با آن همدلي نمي کند.
يک نگاه بيروني و در نهايت مخالف با استبداد دارد ولي در برابر انقلاب هند يا نهضت آزادي هند، بازرگان آنچنان همدلي مي کند که به نظر مي آيد او در حرکتش به شدت تحت تاثير هند بوده است؛ البته وقتي به انقلاب ايران مي رسد، ويژگي هاي ايراني در آن محسوس مي شود.» آقاجري گفت؛ بازرگان اساس حرکت مردم را بر خودجوشي مي د اند همان گونه که اساس انقلاب هند، بر خودجوشي ملت هند بود. يکي از نکاتي که هاشم آقاجري در بررسي اين کتاب به آن توجه نشان داد، بحث «نبايدها» بود که بازرگان پس از مطالعه دو انقلاب هند و کوبا براي انقلاب ايران نوشته است. يکي از اين نبايدها اين است که نبايد منتظر پيروزي سريع و ساده انقلاب بود. بنابراين به اعتقاد آقاجري، بازرگان هم بر اصل صلح طلبي توجه دارد و هم آنجا که لازم شود از مبارزه مسلحانه استقبال مي کند.
