نگاهی به تجربۀ تجدد گرایی در ایران عصر قاجار

نگاهی به تجربۀ تجدد گرایی در ایران عصر قاجار
مقدمه ای بر تجدد گرایی در ایران
----------

آشنایی ایرانیان با دنیای جدید و رو در رویی آن ها با «تجدد» غربی، مهم ترین تجربۀ تاریخی آن ها در «دوران جدید تاریخ» ایران است. این آشنایی که تقریباً از آغاز دوران قاجار صورت گرفت، جریانی مداوم را در تاریخ ایران ایجاد کرد، که به صورت یک روند غیر قابل برگشت در ایران در آمد. این آشنایی را می توان، مهم ترین «تحول» در تاریخ معاصر ایران دانست و نتیجۀ مهم و اساسی آن، در هم ریختن سامان فکری، سیاسی و اجتماعی سنتی آن ها بود.

توجه به این «تجربه»، و درک فهم زوایا، سرچشمه ها و تحولات معاصر ایران، مستلزم آشنایی با این روندهای نوین در تاریخ معاصر ایران است، و مآلاً، مهم ترین گام اولیه برای شناخت مباحث و مسائل دوران جدید تاریخ ایران است، و به همین خاطر، با دقت و توجه در تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران طی یکی دو سدۀ اخیر، بخش عمده ای از این تحولات را باید ذیل جریان «تجدد خواهی» تعریف و تحلیل نمود.

هم چنین به این نکتۀ اساسی باید توجه نمود که، در طول تاریخ معاصر ایران، بسیاری از جریانات مختلف سیاسی و فرهنگی و حتی دینی در ایران، به دنبال بسط و توسعۀ «تجدد»، یا تعطیلی، و حد اقل تجدید نظر در نوع «غربی» آن بوده و هستند، تلاش هایی که به هر حال نشان گر میزان نفوذ جریان «تجدد خواهی» در تاریخ و جامعۀ ایران است، تا حدی که به نظر می رسد، این جریان محور تحولات جامعۀ ایران معاصر است.

«سر آغاز» آشنایی ایرانیان، با «تجدد» از دوران قاجار است، به نحوی که این دوران را می توان آغاز «دوران جدید تاریخ ایران» دانست. عصر قاجار، بحث انگیز ترین و در عین حال مهم ترین دوران تاریخ ایران است، عصری که بسیاری از تلاش های دوران جدید تاریخ ایران، برای تحول و دگرگونی در سامان و شؤون مختلف زندگی اجتماعی و سیاسی، آغاز شد.

از این جهت، می توان دوران قاجار، «عصر سر آغازها» نامید، عصری که «سر آغاز» تحول در بینش، تفکر و نوع عمل ایرانیان بوده است. توجه به این نکته، در فهم «تجربه»ها و «سر آغاز»های تحولات جامعۀ معاصر ایران بسیار حائز اهمیت است چرا که بیش تر تحولات و مسائلی که گریبان گیر جامعۀ ایران است سرآغازی در این دوران و تحولات فکری و عملی این دوران دارد. هم چنین به این موضوع باید توجه نمود که این «سر آغاز» ها و «تجربه»های نوین، بیش از آن که مبتنی بر یک تجربۀ درونی و بر آمده از تأملات فکری درونی جامعۀ فکری ایران باشد، از رویارویی ای که با غرب، شروع می شود، رویارویی ای که بیش از آن که بنا به خواستۀ ایرانیان باشد به صورت تحمیلی بر آن ها وارد گردید. در این میان شناخت این اندیشه ها، که مستلزم وجود اندیشه ای قوی و فلسفی بود، به درستی صورت نگرفت و طرح پرسش در برابر این اندیشه ها به درستی انجام نشد و در بیش تر موارد، ورود مظاهر «تمدن جدید» مورد توجه قرار گرفت و درکی مناسب از «بنیاد»های فکری این مظاهر بیرونی، وجود نداشت.

در این دوران، اندیشه های نوین غربی و مظاهر آن، از راه های گوناگون، و به تدریج، به ایران وارد می شد، و این چنین، «تجدد» با تمامی خصوصیات مثبت و منفی خود، اندک اندک به مهم ترین جریان فکری در تاریخ معاصر ایران تبدیل شده، و بخش عمده ای از جریان نوخواه جامعۀ ایران به دنبال مباحثی بودند که ریشۀ اصلی آن ها در «تجدد» و «تجدد خواهی» قرار داشت.

نوشتار هایی که به صورت سلسله وار ذیل عنوان کلی «نگاهی به تجربۀ تجدد گرایی در ایران عصر قاجار»، خواهد آمد، به بررسی این «تجربه» در این دورانِ معاصر تاریخ ایران می پردازد، و بر این مفروض اساسی قرار دارد که، درک مسائل و روندهای تاریخ معاصر ایران، بدون پرداختن به «سر آغاز»ها و فهم «تجربۀ» مربوط به آن ها امکان پذیر نیست و طی این سلسله مقالات، سعی شده است، مهم ترین جریانات و روندها و مفاهیم «تجدد گرایی» در عصر قاجار، مورد بررسی قرار گیرد و آشنایی مختصری با مهم ترین این جریانات، اشخاص و تحولات مربوط به آن برای خواننده ایجاد گردد.

مباحثی که در این نوشتارها مورد توجه قرار گرفته، مهم ترین سرچشمه ها، مضامین و حاملان اندیشۀ «تجدد خواهی» است، و بر اساس نگاهی به جریان های مهم و اساسیِ «تجدد خواهانۀ» نظری و عملی در عصر قاجار، مباحث ذیل دنبال خواهد شد:

1. نگاهی به دو جریان اصلی تجدد گرایی در عصر قاجار؛
2. جنگ های ایران و روس و اقدامات عباس میرزا؛
3. اعزام محصلان به فرنگ؛
4. سفرنامه نویسی و آگاهی از دنیای جدید؛
5. اصلاحات امیر کبیر و «خیال کنسطیطوسیون»؛
6. نهضت ترجمه؛
7. عصر سپهسالار؛
8. روشنفکری در عصر قاجار؛
9. اندیشۀ قانون گرایی؛
10. ناسیونالیسم و مفهوم جدید «ملت»؛
11. کانون های تجدد گرا در خارج از ایران(1)؛ تجدد گرایان ایرانی در عثمانی؛
12. کانون های تجدد گرا در خارج از ایران(2)؛ تجدد گرایان ایرانی در قفقاز؛
13. تلاش های عملی تجدد خواهانه (1)؛ ایجاد مدارس جدید: مدارس ميسيونرهاي خارجي؛
14. تلاش های عملی تجدد خواهانه (2)؛ ایجاد مدارس جدید: دارالفنون؛
15. تلاش های عملی تجدد خواهانه (3)؛ ایجاد مدارس جدید: مدرسۀ رشدیه؛
16. تلاش های عملی تجدد خواهانه (4)؛ ایجاد مدارس جدید: مدرسۀ علوم سیاسی؛
17. تلاش های عملی تجدد خواهانه (5)؛ ایجاد مدارس جدید: انجمن معارف؛
18. تلاش های عملی تجدد خواهانه (6)؛ تلاش برای اصلاح و تغییر خط؛
19. تلاش های عملی تجدد خواهانه (7)؛ تلاش برای کشیدن راه آهن؛
20. تلاش های عملی تجدد خواهانه (8)؛ مطبوعات؛
21. تلاش های عملی تجدد خواهانه (9)؛ ورود تکنولوژی های جدید؛
تمام