رئیس جمهور جدید ایران چه خواهد کرد؟
برای مقامات غربی که به دنبال کسب شناخت از حسن روحانی هستند، نوشته های اندیشناک سال ۲۰۱۱ وی اطلاعات بسیاری در مورد مردی می دهد که در آستانه هدایت جمهوری اسلامی است.
به گزارش سرویس بین الملل فرارو به نقل از واشنگتن پست، این کتاب که در ایران منتشر شده و تنها به زبان فارسی در دسترس است، سال های 2003 تا 2005 را که روحانی به عنوان مذاکره کننده ارشد ایران در مسائل هسته ای فعالیت می کرد را در بر می گیرد.
مردی که از لابلای صفحات این کتاب روی می نمایاند یک شخصیت سازمانی با تعهدات محکم نسبت به جمهوری اسلامی و آرمان های هسته ای آن است، مردی که غرب را اغفال خواهد کرد و مزیت های مربوط به ایران را تاجایی که ممکن است حفظ خواهد کرد.
تاریخ نویسان اغلب اشاره می کنند که رژیم ایران زیربنای اتمی شاه را پس از حمله عراق در دهه 1980 احیا کرده است. بر این اساس بازدارندگی و دفاع از خود، اصل محاسبات هسته ای ایران است. اما روحانی می گوید توجه انقلابیون به علم هسته ای در واقع زمانی آغاز شد که هنوز در تبعید بودند. در سال 1979 زمانیکه آیت الله خمینی و پیروانش از قدرت گرفتن اطمینان یافتند، یک هیات علمی ایرانی به پاریس سفر کرده و از بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران خواستند برنامه هسته ای را که ناکارامد و پرهزینه است را کنار بگذارند. آیت الله خمینی این درخواست را رد کرد. ایشان یک سال پیش از حمله نظامی صدام حسین به ایران، تصمیم گرفته بودند که میراث هسته ای این کشور را حفظ کنند.
در دهه نخست فعالیت جمهوری اسلامی، تمایل این نظام به تحکیم قدرت و پیگیری جنگ با عراق دیگر اولویت ها را تحت الشعاع قرار داد. با این حال روحانی از یک تلاش مصرانه برای تامین تکنولوژی هسته ای از آن سوی مرزها و تکمیل چرخه سوخت خبر می دهد. این تلاش ها در دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی در اوایل دهه 1990 میلادی مضاعف شده و از سوی محمد خاتمی، رئیس جمهور اصلاح طلب ایران حمایت شد. در واقع روحانی تلاش بسیاری را مبذول داشته تا سیاست هسته ای ایران را از سیاست های ستیزه جویانه این کشور جدا کند و تاکید دارد که تمام دولت ها باید سهمی در پشبرد این برنامه داشته باشند. وی متذکر می شود: «من به تمام کسانی که در جهت تقویت برنامه هسته ای ایران گام برداشته اند، احترام می گذارم.» و در سراسر نوشته هایش به این امر پایبند است که برنامه هسته ای ایران با اهداف صلح آمیز انجام می شود.
روحانی بخش عمده دوران تصدی خود را به مذاکره با سه قدرت اروپایی- بریتانیا، فرانسه و آلمان- در مورد اینکه ایران اجازه دارد چه نوع برنامه هسته ای داشته باشد، گذارانده است. اتفاق اصلی در دوره فعالیت وی به عنوان مذاکره کننده ایران، تعلیق داوطلبانه برنامه هسته ای جمهوری اسلامی در سال 2004 بود.
آن روزها، روزهای بی پروایی در خاورمیانه بود، با کمپین شوک و ترس آمریکا در عراق که به نظام های سرسخت دیگر از جمله ایران نهیب مساعدت می زد. روحانی می گوید: «هیچ کس گمان نمی کرد که رژیم صدام طی سه هفته سقوط کند. رهبران نظامی پیش بینی کرده بودند که صدام به آسانی سرنگون نخواهد شد و آمریکا مجبور است یک سال پیش از رسیدن به کاخ صدام، دستکم شش ماه با ارتش عراق بجنگد.» نزدیکی گلوله های آمریکایی اقتضا می کرد که این حکومت دینی با احتیاط عمل کند و فعالیت های هسته ای خود را به نصف تقلیل دهد.
با این حال روحانی طی یک دهه اخیر اشاره کرده است که ایران از دوران تعلیق برای تاسیس بنیاد فناوری که پیشرفت های بعدی برنامه هسته ای را ممکن کرد، استفاده کرده بود. به عقیده من این اظهارات اغراق آمیز است؛ در واقع دستاوردهای ایران از زمان ازسرگیری این برنامه حاصل نبوغ تشکیلات علمی این کشور است که اغلب و به صورت غیرعاقلانه ای از سوی غرب دست کم گرفته شده است.
روحانی هراندازه که از حمایت سیاسی اصلاح طلبان ایران برخوردار باشد، باز هم یکی از آنها نیست؛ کمتر پیش آمده که آزادی سیاسی برای وی کی اولویت باشد. با این حال برخلاف بسیاری از نظریه پردازان نظامی، وی به دسته ای از روحانیون تعلق دارد که مسئله هسته ای را در زمینه بزرگتر روابط بین المللی ایران می بیند. رئیس جمهور جدید ایران یکی از منتقدان اظهارات آتش افروز محمود احمدی نژاد بود. روحانی در رقابت انتخاباتی اخیر بر اهمیت اقتصاد، به خصوص افت سطح استانداردهای زندگی ایران تاکید داشت.
روحانی در سراسر کتاب خود از اینکه جمهوری اسلامی اغلب مواضع تندی را اتخاذ کرده و بعد قادر به عقب نشینی از آنها نبوده، ابراز نارضایتی کرده است. وی در نوشته های خود اشاره می کند که از زمان درگذشت رهبر کبیر انقلاب، این کشور در زمان هایی دستخوش طوفان و دچار دودلی بوده است. وی می نویسد: «تعداد کسانی که مایل هستند بار سنگین تصمیم گیری های ملی را به دوش بکشند، اندک است. زیرا می دانند کسانی که چنین مسئولیتی ندارند، آنها را به شدت مورد سرزنش و انتقاد قرار خواهند داد و این امر باعث می شود مردم اعتماد خود به سیستم را از دست بدهند.» این نوشته ها، ابراز تاسف سیاست مداری است که به دنبال حل مشکلات در شرایطی دشوار است.
با این وجود اظهارات روحانی بدون تناقضات هم نیست. وی تاکید دارد با وجود آنکه ایران امروز قطعنامه های شورای امنیت را نقض کرده و تا زمانیکه درخواست های سازمان ملل را اجرایی نکند، نمی تواند بار دیگر وارد عرصه جهانی اقتصاد شود، می تواند برنامه هسته ای خود را در حالی گسترش دهد که قراردادهای تجاری خود را اصلاح می کند. لحن و سبک روحانی اهمیت دارد اما آنچه در انتظار وی است، چیز دیگری است.
با توجه به اینکه احمدی نژاد از پرونده هسته ای ایران کنار گذاشته شد، سوال در مورد روحانی این است که وی تا چه اندازه قدرت خواهد گرفت؟ در کتاب نزدیک به 700 صفحه ای روحانی، خاتمی تا حد زیادی از صحنه محو شده است؛ وی اغلب مورد مشورت و همفکری قرار گرفته اما همیشه مورد اعتنا و توجه نبوده است.
محدودیت های رئیس جمهوری با این واقعیت که روحانی در دوره ای قدرت را به دست می گیرد که ایران با برخوردهای چندگانه ای روبرو است، درآمیخته است. در داخل، این احتمال وجود دارد که محافظه کارانی که سمت ریاست جمهوری را از دست رفته می بینند، بار دیگر یکصدا شده و وی را به چالش بکشند. در خارج، از سال 2003 تاکنون بسیاری مسائل تغییر کرده است. در آن دوره که روحانی در مجادله با مسئله هسته ای ایران بود، وی حفظ آنچه ایران هنوز نداشت را دنبال می کرد؛ امروز وی مجبور خواهد شد که دستاوردهای قابل توجه این کشور را حفظ کند. ضمن اینکه امروز جنگ سرد فرقه ای در خاورمیانه جریان دارد که ایران و متحدان شیعه آن را مقابل عربستان و بلوک سنی قرار داده است. این درگیری ها در عراق، لبنان و البته در سوریه جریان دارند. ممکن است روحانی اقدامات عملگرایانه ای را به روابط خارجه ایران تزریق کند اما خود را گرفتار شرایطی خواهد یافت که ورای کنترل وی است.
اگر روحانی بتواند اقتدار خود را بر مراکز چندگانه قدرت در ایران اعمال کند، وی به واقع یک رئیس جمهور تحول گرا خواهد بود. اما این بار را باید به تنهایی تحمل کند و آمریکا نمی تواند اقدام چندانی در جهت هموار کردن این مسیر انجام دهد.