عراقچی: تفاهم اسلامآباد دیگر روی میز نیست/ دنبال توافقی هستیم که بعد از آن جنگی نباشد
وزیر امور خارجه تاکید کرد: «یادداشت تفاهم اسلامآباد در حال حاضر دیگر روی میز نیست و موضوعیت اجرایی ندارد. با این حال، تعهداتی که آمریکا در آن یادداشت تفاهم پذیرفته بود و اصل این موضوع که اجرای آن تعهدات میتواند مسیر را برای دستیابی به توافق نهایی هموار کند، همچنان مورد قبول دو طرف است.»
سیدعباس عراقچی در گفتگویی با روزنامه ایران به تشریح وضعیت مذاکرات، محاصره و فشار اقتصادی آمریکا بر ایران پرداخت. او تاکید کرد که ایران به دنبال فرمولی برای پایان دادن به این وضعیت است و نه آتشبسی موقت که بعد از چندماه دوباره با جنگی دیگر به پایان برسد.
وزیر امور خارجه تاکید کرد که در حال حاضر «یادداشت تفاهم اسلامآباد در حال حاضر دیگر روی میز نیست و موضوعیت اجرایی ندارد. با این حال، تعهداتی که آمریکا در آن یادداشت تفاهم پذیرفته بود و اصل این موضوع که اجرای آن تعهدات میتواند مسیر را برای دستیابی به توافق نهایی هموار کند، همچنان مورد قبول دو طرف است.»
پرسش و پاسخهای وزیر خارجه در گفتگو با روزنامه دولت، از این قرار است:
آقای وزیر، درباره پیشنهاد هفتبندی ایران روایتهای مختلفی مطرح شده است. ابتدا این پیشنهاد با مهلت هفتروزه مطرح شد، اما بعداً این زمان به دو روز کاهش پیدا کرد. با وجود این انعطاف و کوتاهتر شدن مهلت، آمریکا همچنان با آن موافقت نکرد. دقیقاً کدام بخش از پیشنهاد ایران برای واشنگتن غیرقابل پذیرش بود؟ آیا اختلاف بر سر اصل تعهدات بود یا بر سر ترتیب اجرای آنها؟ آیا مطابق این ابتکار قرار بود آمریکا ظرف ۴۸ ساعت به تعهدات و اقدامات موردنظر عمل کند و ایران در روز سوم وارد مذاکرات هستهای شود؟ اگر چنین چارچوبی مطرح بوده، چرا واشنگتن حاضر نشد حتی ۴۸ ساعت برای آغاز مسیر مذاکره صبر کند؟
ما مسیر طولانیای را در این مذاکرات طی کردیم تا در مقطعی به یادداشت تفاهم اسلامآباد رسیدیم؛ توافقی که برای دستیابی به آن تلاش زیادی صورت گرفت و سرانجام نیز مورد توافق قرار گرفت. رئیسجمهور آمریکا آن را امضا کرد و حتی متن فارسی را هم امضا کرد و سپس رئیسجمهور ایران نیز نسخه های آن را امضا کرد. یعنی هر دو رئیس جمهور هر دو متن را امضا کردند. اما به دلایلی که همه از آن آگاهیم و در پی نقض یکی از بندهای مهم این توافق از سوی آمریکا، بار دیگر شرایط به سمت درگیری پیش رفت.
پس از مدتی، هم ما و هم طرف آمریکایی انگیزه خود را برای ادامه مسیر بر مبنای آن یادداشت تفاهم از دست دادیم. بنابراین، یادداشت تفاهم اسلامآباد در حال حاضر دیگر روی میز نیست و موضوعیت اجرایی ندارد. با این حال، تعهداتی که آمریکا در آن یادداشت تفاهم پذیرفته بود و اصل این موضوع که اجرای آن تعهدات میتواند مسیر را برای دستیابی به توافق نهایی هموار کند، همچنان مورد قبول دو طرف است. بر همین اساس، ما تعهدات آمریکا در یادداشت تفاهم اسلامآباد را به اضافه برخی موضوعات جدیدی که در این فاصله مطرح شده بود ــ از جمله تحریمهای جدید آمریکا و درخواست برای لغو آنها ــ در قالب یک طرح هفت روزه تنظیم کردیم.
این طرح که به شروط هفتگانه ایران برای بازگشایی تنگه هرمز نیز معروف شد، در واقع شامل مواردی بود که البته اگر بخواهیم آنها را دقیقاً روی کاغذ بیاوریم، تعدادشان اندکی بیشتر از هفت مورد است. بر اساس این طرح، قرار بود آمریکا در پنج یا شش روز نخست، تعهدات مورد نظر را اجرا کند. در روز ششم، ما تنگه هرمز را باز میکردیم و از روز هفتم نیز مذاکرات میان ایران و آمریکا برای دستیابی به توافق نهایی آغاز میشد. ما این طرح را در اوایل مهرماه امسال، در جریان سفر به نیویورک از طریق واسطهی قطری و بهصورت غیرمستقیم به آمریکاییها ارائه کردیم. از آن زمان تاکنون، یعنی طی حدود دو ماه، رفتوآمد واسطهها ادامه داشت؛ آنها پیشنهادهای آمریکاییها را منتقل میکردند و طرف آمریکایی نیز اعلام میکرد که با خواستههای ایران موافق است، مشروط بر اینکه چند مورد از خواستههای خودش هم به طرح اضافه شود؛ خواستههایی که قرار بود در چارچوب توافق نهایی درباره آنها گفتوگو کنیم.
بحثهای مفصلی در این زمینه صورت گرفت و در نهایت، یکی دو مورد از خواستههای آمریکا نیز به طرح ما اضافه شد. با نزدیک شدن به انتخابات آمریکا و با توجه به محدود بودن فرصت باقیمانده تا آن زمان، واسطهها توصیه کردند که برای تسریع در اجرای طرح، مدت آن را کوتاهتر کنیم. ما هم با این پیشنهاد مخالفتی نداشتیم و اعلام کردیم که میتوانیم زمانبندی را فشردهتر کنیم. به همین دلیل، طرح هفتروزه را به طرحی دوروزه تبدیل کردیم. بدین صورت که اگر در روز اول آمریکا به تعهداتش عمل کند، ما نیز در روز دوم تنگه را باز میکنیم.
بنابراین آیا در طرح دوروزه قرار بود آمریکا روز اول تعهداتش را اجرا کند و روز دوم تعهدات ایران و سپس مذاکرات هستهای آغاز شود؟ این طرح چه تفاوتی با تفاهم اسلامآباد داشت که قرار بود پس از اجرای تعهدات، مسیر برای توافق نهایی هموار شود؟
نه قرار بود در روز دوم تنگه هرمز باز شود و مذاکرات ایران و آمریکا برای دستیابی به توافق نهایی آغاز شود؛ یعنی کل فرایند در دو روز انجام میشد. در روز اول، آمریکاییها اقدامات و تعهدات خود را اجرا میکردند و در روز دوم، ما تنگه هرمز را باز میکردیم و مذاکرات میان ایران و آمریکا آغاز میشد. تأکید میکنم که مذاکرات از روز دوم شروع میشد، نه اینکه در همان روز به نتیجه میرسید.
در یادداشت تفاهم اسلامآباد، ما یک بازه زمانی ۶۰ روزه برای مذاکرات در نظر گرفته بودیم که البته قابل تمدید هم بود؛ اما در این طرح، دیگر چنین فرصت زمانیای وجود نداشت و قرار بود مذاکرات بلافاصله آغاز شود و هر چقدر لازم بود ادامه پیدا کند. بنابراین با یک طرح کاملاً عملیاتی مواجه بودیم که هم خواستههای ما و هم خواستههای طرف مقابل را در بر میگرفت و در عین حال، مسیر را برای مذاکره باز میکرد.
ما این طرح را تقریباً ۱۰ روز پیش از انتخابات آمریکا به طرف آمریکایی ارائه کردیم. اگر آن را پذیرفته بودند، چهبسا نتایج و تحولات بعدی نیز به شکل دیگری رقم میخورد. البته برای ما اساساً مهم نبود چه کسی در انتخابات پیروز میشود و چه کسی شکست میخورد؛ آنچه اهمیت دارد، منافع ملی و تأمین خواستههای کشور است.
اما آمریکاییها، به هر دلیلی یا درگیر فضای انتخاباتی بودند، یا موضوع را بهدرستی درک نکردند، یا شرایط لازم برای پاسخ مثبت فراهم نشد، در هر صورت، پاسخ مساعدی به این پیشنهاد ندادند و انتخابات هم برگزار شد و نتیجهای رقم خورد که امروز شاهد آن هستیم. موضع فعلی ما این است که آن طرح دوروزه همچنان روی میز است اما اگر آمریکاییها واقعاً برای دستیابی به توافق جدی باشند، این طرح همچنان میتواند زمینه و امکان لازم را برای رسیدن به توافق فراهم کند. البته در این فاصله تحولاتی هم رخ داده که طبیعتاً باید درباره آنها تعیین تکلیف شود.
چه تحولاتی؟
برای مثال، ترامپ چند روز پیش اعلام کرد که دیگر تمایلی به توافق ندارد و به ونس نیز گفت که دنبال نخود سیاه برود!
این اظهارات را صرفاً یک موضعگیری سیاسی و رسانهای تلقی میکنید یا در عمل هم نشانههایی دیدهاید که نشان دهد واشنگتن از مسیر دیپلماسی فاصله گرفته است؟
در عمل هم، حتی پیش از آنکه آقای ترامپ آن توئیت را منتشر کند، ما هیچ پاسخی از طرف آمریکایی دریافت نکرده بودیم. بنابراین، اگر آنها واقعاً برای توافق جدی هستند، طبیعی است که اولین انتظار ما این باشد که موضع خود را اصلاح کنند. البته اینکه آقای ترامپ هر روز موضع تازهای بگیرد و حتی اظهارات روز قبل خود را تغییر دهد، اتفاق چندان عجیبی نیست، اما اولین خواسته ما این است که صریحاً اعلام کند خواهان توافق است.
علاوه بر این، ما به مجموعهای از در عمل هم، حتی پیش از آنکه ترامپ آن توییت را منتشر کند، ما هیچ پاسخی از طرف آمریکایی دریافت نکرده بودیم. بنابراین، اگر آنها واقعاً برای توافق جدی هستند، طبیعی است که نخستین انتظار ما این باشد که موضع خود را اصلاح کنند. البته اینکه آقای ترامپ هر روز موضع تازهای بگیرد و حتی اظهارات روز قبل خود را تغییر دهد، اتفاق چندان عجیبی نیست، اما نخستین خواسته ما این است که صریحاً اعلام کند خواهان توافق است.
علاوه بر این، ما به مجموعهای از اقدامات اعتمادساز نیاز داریم تا مطمئن شویم این بار شرایط با دفعات گذشته متفاوت است و طرف آمریکایی واقعاً با جدیت وارد مسیر مذاکره شده است. درباره شکل و چگونگی این اقدامات نیز با واسطهها گفتوگوهایی داشتهایم.
اگر این دو شرط محقق شود، ما آمادگی داریم درباره طرح خود و چگونگی اجرای آن با طرف آمریکایی گفتوگو کنیم. خواسته ما کاملاً روشن است: هفت شرطی که مطرح کردهایم باید اجرا شود تا تنگه هرمز باز شود.
البته اگر آمریکاییها درباره نحوه اجرای این شروط پیشنهاد یا نظری داشته باشند، ما آماده گفتوگو هستیم. اینکه چگونه این موارد را روی کاغذ بیاوریم، چگونه تنظیم کنیم و به چه شکلی به توافقی مطلوب برای هر دو طرف برسیم، موضوعی است که میتوانیم درباره آن مذاکره کنیم.
برای مثال، اگر بخواهند زمانبندی دوروزه را به یک روز یا حتی دو ساعت تغییر دهند، برای ما مسألهای نیست؛ آنچه اهمیت دارد، تحقق خواستههای ماست. اگر خواستههای ایران تأمین شود، تنگه هرمز باز خواهد شد. حتی اگر درباره جزئیات و چگونگی اجرای همین شروط هم نیاز به گفتوگو باشد، ما آمادگی داریم در سطح کارشناسی وارد مذاکره شویم. بنابراین، در اصل گفتوگو و بررسی پیشنهادها مشکلی نداریم؛ اما این امر منوط به آن است که طرف آمریکایی ابتدا مواضع خود را اصلاح کند و اقدامات اعتمادساز لازم را انجام دهد.
اگر ایران در چارچوب طرح دوروزه، یکی از خواستههای آمریکا در موضوع هستهای را میپذیرفت و قرار بود آن را از روز دوم اجرا کند، آیا فکر میکنید امکان پیشرفت و رسیدن به توافق وجود داشت؟ یا اساساً اختلافات دو طرف بهگونهای بود که حتی چنین انعطافی هم نمیتوانست گره مذاکرات را باز کند؟
آنها چنین خواستههایی داشتند. همانطور که عرض کردم، طرح دوروزه صرفاً شامل خواستههای ایران نبود، بلکه مطالبات طرف آمریکایی را هم در بر میگرفت. بنابراین با یک طرح متوازن مواجه بودیم که تلاش شده بود خواستههای هر دو طرف در آن لحاظ شود.
آیا میتوان از این بیاعتنایی اینطور برداشت کرد که کفه اراده برای جنگ در آمریکا سنگینتر شده و جریانهای جنگطلب در ساختار تصمیمگیری این کشور دست بالا را پیدا کردهاند؟
ببینید، سیاست در آمریکای امروز بسیار پیچیده است؛ البته همیشه پیچیده بوده اما به نظر میرسد اکنون این پیچیدگی بهمراتب بیشتر شده است. در داخل کاخ سفید، افراد و جناحهای مختلفی حضور دارند که هرکدام تلاش میکنند ترامپ را به سمت دیدگاه و رویکرد خودشان سوق دهند.
یک جریان معتقد است که باید وارد جنگ شد. نتانیاهو هم هر روز در حال تماس و رایزنی است و هر روز با طرح یک توطئه جدید، تلاش میکند آمریکا را به سمت جنگ بکشاند. همین یکی دو روز گذشته شاهد طرح ادعاهایی بودیم که واقعاً نمیدانم چه تعبیری برای آنها به کار ببرم؛ ادعاهایی مضحک و مسخره از جمله اینکه ایران قصد دارد با بمب شیمیایی به واشنگتن حمله کند، دست به ترور رهبران ما بزند یا موشکهای خود را زیر سدها پنهان کرده است. اینها ادعاهایی کاملاً بیاساس و مضحک هستند. با این حال، نکته عجیب این است که چنین حرفهایی را نه جامعه آمریکا، بلکه رهبران سیاسی آمریکا میپذیرند. برای مثال آقای بسنت وزیر خزانه داری امریکا میرود در پایگاه نظامی و محل زندگی خود را تغییر میدهد.
به هر حال، یک طرف ماجرا اسرائیل است؛ نتانیاهو که بقای سیاسی خود را در شعلهور شدن سه باره جنگ میبیند، تلاش میکند آمریکا را بار دیگر به یک جنگ دیگر بکشاند. در کنار این جریان، افرادی هم در کاخ سفید و واشنگتن حضور دارند که چنین رویکردی را دنبال میکنند. در مقابل، به نظر میرسد جریانی نیز وجود دارد که همچنان به مذاکره باور دارد و میخواهد از مسیر دیپلماسی به نتیجه برسد. این جریان، مذاکره و دستیابی به یک دستاورد دیپلماتیک را برای خود یک دستاورد میداند. در این میان، جریان دیگری هم اخیراً شکل گرفته که معتقد است نه میتوان به توافق رسید و نه جنگ گزینه مناسبی است؛ بلکه باید از طریق فشارهای اقتصادی و تحریمها، به تصور خودشان، ایران را به تسلیم وادار کرد. خود ترامپ هم در چنین فضایی قرار دارد؛ وضعیتی که همه با آن آشنا هستند. او مرتب میان ایدهها و رویکردهای مختلف در حال جابهجایی است و مواضعش را تغییر میدهد.
یکی از گرههای مهم و احتمالاً تعیینکننده در مذاکرات احتمالی هستهای، سرنوشت ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد است. آقای محسن رضایی اخیراً اعلام کردند که ایران به این ذخایر برای تأمین نیازهای خود احتیاج دارد و این موضوع را حتی به روسیه نیز اطلاع داده است. آیا اظهارات اخیر به معنای تغییر رویکرد ایران نسبت به فرمول قبلی است؟ آیا همچنان گزینههایی مانند رقیقسازی یا ارائه راهحلهای جایگزین، حتی بدون خروج ذخایر از کشور روی میز قرار دارند؟
من معتقدم امکان دستیابی به یک فرمول برای حل این مسأله وجود دارد. البته ما در این زمینه چند خط قرمز مشخص داریم؛ نخست اینکه این مواد از کشور خارج نخواهد شد و دوم اینکه این ذخایر متناسب با نیازهای ما با هر تعریفی که از این نیازها داشته باشیم، مورد استفاده قرار خواهد گرفت. در این میان، ایدهها و فرمولهای مختلفی از سوی واسطهها مطرح شده است.
برخی از این پیشنهادها قابل بررسی هستند، بعضی نقاط مثبت بیشتری دارند و برخی دیگر با ملاحظات و نقاط منفی بیشتری همراهاند. به هر حال، معتقدم در موضوع مواد هستهای میتوان به یک راهحل منصفانه رسید که هم مبتنی بر منافع ملی ما باشد و هم نیازهای کشور را تأمین کند. البته این موضوع را نمیتوان بهصورت منفرد و جدا از سایر مسائل بررسی و درباره آن تصمیمگیری کرد. این مسأله باید در چارچوب یک بسته مورد بررسی قرار بگیرد.
در نهایت، تصمیمگیریها در کمیته مذاکرات شورای عالی انجام میشود و سپس در خود شورای عالی به تصویب میرسد. این تصمیمات نیز مراحل مشخصی را طی میکنند تا به مصوبه نظام تبدیل شوند. بنابراین، درباره همه این موضوعات بر اساس منافع کشور تصمیمگیری میشود و پس از طی مراحل قانونی و تصمیمگیری به مرحله اجرا درمیآید.
در روزهای اخیر، بحث ضرورت بازنگری در دکترین هستهای کشور و تحول در رویکردهای هستهای ایران بهویژه در میان بخشی از جامعه نخبگانی بیش از گذشته مطرح شده است. نظر شما در این باره چیست؟
این بحث، واقعاً بحثی گسترده، جدی و دارای ابعاد مختلف است که موافقان و مخالفان خودش را دارد. هم کسانی که معتقدند دکترین هستهای کشور باید به همین شکل فعلی حفظ شود و هم کسانی که از ضرورت تغییر آن صحبت میکنند (اینکه چطور عوض بشود هم خودش بحث جداگانهای است)، هر دو استدلالها و منطق خودشان را دارند. من معتقدم نباید تصور کنیم کسانی که خواهان تغییر دکترین هستند، منطق سستی دارند؛ آنها هم منطق قویای دارند. در طرف مقابل هم کسانی که بر حفظ دکترین فعلی تأکید میکنند، منطق و استدلالهای محکمی دارند. بنابراین با یک بحث کاملاً جدی و راهبردی برای کشور مواجه هستیم. به نظر من، اصل طرح و بررسی این موضوع نهتنها ایرادی ندارد، بلکه اتفاقاً خوب است که چنین بحثی در فضای کارشناسی و نخبگانی کشور بهصورت جدی مطرح شود؛ چراکه مستقیماً با منافع ملی و عالی کشور سروکار دارد.
هر دکترینی که در نهایت انتخاب کنیم، چه از منظر منافع و چه از منظر هزینههای احتمالی، تصمیمی با آثار و تبعات بسیار مهم خواهد بود. کسانی که معتقدند دکترین هستهای باید تغییر کند، استدلالشان این است که دکترین موجود نتوانسته از تأسیسات هستهای ما محافظت کند. آنها میگویند عضویت و ماندن ما در پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT)، قرار گرفتن تأسیسات هستهای کشور تحت نظارت پادمان و آژانس بینالمللی انرژی اتمی و پایبندی به چارچوبهای نظارتی موجود، نتوانسته است مانع حمله و بمباران این تأسیسات شود. از نگاه آنها، وقتی این سازوکارها نتوانستهاند امنیت تأسیسات هستهای ما را تضمین کنند، باید به فکر راهکار دیگری، دستکم برای حفاظت از برنامه هستهای کشور باشیم.
از طرف دیگر خروج از چارچوب فعلی و تغییر دکترین نیز تبعات سادهای ندارد.
آیا مسکو و پکن اساساً از تغییر در دکترین هستهای ایران حمایت میکنند یا ترجیح میدهند تهران در چارچوب سیاست هستهای فعلی باقی بماند؟
روسیه و چین هم در این زمینه مواضع مخالفی دارند. آنچه اهمیت دارد این است که تا این لحظه، دکترین ما تغییری نکرده و مواضع رسمی ما همچنان همان مواضع قبلی است.
البته در جامعه بحثی در این باره شکل گرفته و من هیچ ایرادی نمیبینم که دیدگاههای مختلف مطرح شوند و همه بتوانند نظرات خودشان را بیان کنند. همانطور که عرض کردم، هر دو طرف استدلالها و منطق خاص خودشان را دارند. من لزوماً همه این استدلالها را قبول ندارم اما نمیتوان انکار کرد که هر کدام بر مبنای منطقی مطرح میشوند. بنابراین، اجازه بدهیم این بحث در فضای کارشناسی و نخبگانی کشور ادامه پیدا کند و دیدگاههای مختلف شنیده شود. با این حال، تأکید میکنم که موضع رسمی ما در این زمینه همچنان همان موضع پیشین است و تغییری نکرده است.
ما همزمان با ادامه وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، شاهد تقویت حضور نظامی آمریکا در منطقه هستیم و در سوی دیگر میانجیها نیز آخرین تلاشهای خود را برای جلوگیری از تشدید بحران و باز کردن مسیر دیپلماسی دنبال میکنند.
ارزیابی شما از چشمانداز این وضعیت چیست؟ آیا تداوم شرایط فعلی اساساً به سود ایران است و میتوان انتظار داشت که در ماههای آینده نیز همین وضعیت ادامه پیدا کند؟ آیا ممکن است در صورت تشدید فشارها، گزینههای دیگری نیز برای شکستن این وضعیت روی میز قرار بگیرد؟ اساساً شما آینده این معادله را چگونه ارزیابی میکنید؟
ببینید، من کاملاً با شما موافقم که وضعیت «نه جنگ، نه صلح» بههیچ وجه وضعیت مطلوبی نیست. در سطوح عالی کشور نیز همین نگاه وجود دارد و معتقدیم که این وضعیت باید به پایان برسد. طبیعتاً برای خروج از این شرایط، دو گزینه بیشتر پیش روی ما نیست: یا جنگ یا صلح. جنگ را که هیچ کسی تأیید نمیکند که وضعیت خوبی است. بنابراین، راهحل ما این است که به سمت یک راهحل توافقی و دستیابی به توافق حرکت کنیم.
اما نکته مهمی که فکر میکنم درباره آن اجماع وجود دارد، این است که ما به دنبال یک توافق خوب، شرافتمندانه و عزتمندانه هستیم. هیچکسی خواهان توافقی نیست که عزت ما را زیر سؤال ببرد.
ما در جنگ مقاومت کردیم و اجازه ندادیم طرف مقابل به پیروزی برسد. بنابراین، قطعاً نمیتوانیم در عرصه دیپلماسی به توافقی تن بدهیم که در واقع، خودمان پیروزی را به طرف مقابل تقدیم کنیم. فکر میکنم همه بر این موضوع اتفاق نظر داریم که همانطور که در جنگ پیروز شدیم، در توافق هم باید پیروز شویم.
البته باید به این نکته هم توجه داشت که در جنگ ممکن است یک طرف به پیروزی مطلق برسد اما وقتی وارد مسیر توافق میشوید، در واقع پذیرفتهاید که یک بده بستان صورت بگیرد. در هر بده بستانی هم طبیعی است که هر دو طرف امتیازاتی بدهند و در مقابل، امتیازاتی به دست بیاورند.
شما در یکی از اظهارات اخیرتان که پیش از انتخابات مجلس آمریکا مطرح شد، تعبیری داشتید که قابل تأمل بود؛ آنجا گفتید آمریکا میخواهد از ایران امتیاز بگیرد اما ما به آن امتیازی نمیدهیم. این موضوع را کمی دقیقتر روشن کنید. مرز میان یک بدهبستان دیپلماتیک و امتیازدهی به طرف مقابل کجاست؟
بله اما مسأله اصلی این است که چه امتیازی باید بدهیم. نکته اینجاست که شما پس از این همه مقاومت، نباید امتیازی به طرف مقابل بدهید که بتواند آن را بهعنوان پیروزی خودش معرفی کند. قطعاً چنین امتیازی را نباید واگذار کرد.
ما خواستههای برحقی داریم. بالاخره جنگی علیه ما اتفاق افتاده و مورد تهاجم قرار گرفتهایم؛ آن هم در شرایطی که هیچ تقصیری نداشتیم و در حال مذاکره بودیم. هیچ کسی نمیتواند انکار کند که ما دو بار در حال مذاکره بودیم و در هر دو نوبت به ما حمله شد. بار سوم نیز مذاکره کردیم، به توافق رسیدیم و توافق وارد مرحله اجرا شد، اما باز هم طرف مقابل آن را نقض کرد و جنگ دیگری آغاز شد. یعنی در طول دو سال گذشته، سه بار تجربه مذاکره و جنگ را پشت سر گذاشتهایم.
بنابراین، اگر قرار است از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» خارج شویم، باید به شرایطی برسیم که اطمینان داشته باشیم جنگ دوباره بازنمیگردد و بار دیگر با وضعیت «نه جنگ، نه صلح» مواجه نخواهیم شد. برای رسیدن به این نقطه باید صبر کنیم تا شرایط لازم فراهم شود و بتوانیم به یک نتیجه موفقیتآمیز برسیم. چه فایدهای دارد امروز توافقی انجام بدهیم که دو ماه بعد دوباره نقض شود و جنگ از سر گرفته شود؟
آخرین بار هم پس از ۱۵ روز از توافق دوباره جنگ آغاز شد. از جنگ ۱۲ روزه تا جنگ ۴۰ روزه نیز حدود هشت ماه فاصله بود. بنابراین، ما باید بهگونهای توافق کنیم که این توافق دائمی و نهایی باشد و دیگر شاهد بازگشت جنگ نباشیم.
در نتیجه، خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» و رسیدن به توافق، قطعاً مطلوب است؛ اما به شرط آنکه توافق، توافق خوبی باشد. هر توافقی ارزش آن را ندارد که صرفاً برای خروج از شرایط فعلی به آن تن بدهیم. باید پیچیدگیهای این مسأله را بهدرستی درک کنیم.
با توجه به تحولات اخیر منطقه، شاهدیم که برخی کشورهای منطقه بهویژه قطر تحرکات دیپلماتیک گستردهای را برای کاهش تنش و میانجیگری آغاز کردهاند؛ در مقابل، نقش پاکستان نسبت به گذشته کمرنگتر به نظر میرسد. اما در کنار این تحولات، برخی گزارشها و تحلیلهای رسانههای خارجی حاکی از آن است که تعدادی از کشورهای عربی ممکن است از تداوم وضعیت فعلی و ادامه فشارهای اقتصادی و محاصره ایران چندان ناراضی نباشند؛ با این تصور که تضعیف اقتصادی ایران میتواند به سود آنها تمام شود. ارزیابی شما از این نگاه چیست؟ آیا در رایزنیهای دیپلماتیک و گفتوگو با کشورهای منطقه، چنین رویکردی را در میان برخی دولتهای عربی مشاهده کردهاید؟ بهجز قطر، کدامیک از کشورهای منطقه برای پایان دادن به بحران و بازگشت ثبات تلاش جدیتری دارند و آیا در مقابل، کشورهایی هم همچون امارات هستند که تداوم وضعیت فرسایشی کنونی را در راستای منافع خود ببینند؟
همه کشورهای منطقه با جنگ مخالفاند و دلیل آن هم روشن است؛ تجربهای که در جریان جنگ ۴۰ روزه پشت سر گذاشتند، به آنها نشان داده که جنگ چه پیامدهایی برای منطقه دارد. اما اینکه این کشورها با تداوم فشار، تحریم و محاصره اقتصادی ایران موافق باشند، موضوع دیگری است و من در این زمینه با این برداشت موافق نیستم. شما اشاره کردید که ترامپ مدعی شده برخی کشورهای منطقه از جمله کشورهایی که نام برده، از او خواستهاند جنگ را متوقف کند، اما بهجای آن، فشارها و تحریمها علیه ایران ادامه پیدا کند. من معتقدم این روایتی است که آمریکا سعی دارد جا بیندازد. اینکه کشورهای منطقه جنگ نمیخواهند، درست است؛ اما آیا واقعاً خواهان محاصره، فشار اقتصادی و تحریمهای بیشتر علیه ایران هم هستند؟ اگر چنین رویکردی وجود داشته باشد، به نظر من یک اشتباه راهبردی است.
این کشورها به دنبال صلح پایدار هستند و طبیعتاً نمیخواهند جنگ در منطقه مدام تکرار شود. ما هم بارها به آنها گفتهایم که نمیتوان در یک منطقه، بخشی در صلح و بخش دیگر در جنگ باشد؛ نمیتوان یک طرف منطقه در مسیر آبادانی و توسعه حرکت کند و طرف دیگر با تحریم، فشار و ناامنی مواجه باشد. اگر به دنبال صلح پایدار هستیم، باید به سمت صلحی حرکت کنیم که همه کشورهای منطقه در آن مشارکت داشته باشند؛ به تعبیر دیگر، صلح باید فراگیر و همهشمول باشد. پیشرفت اقتصادی و رفاه نیز باید شامل همه کشورهای منطقه شود. تنها در چنین شرایطی میتوان از صلحی پایدار سخن گفت.
من تصور میکنم این نگاه در میان بسیاری از کشورهای منطقه وجود دارد. البته ممکن است وقتی وارد بررسی موردی کشورها میشویم، تفاوتهایی در مواضع و تصمیمات آنها ببینیم و طبیعتاً برخی کشورها همواره تصمیمات درستی اتخاذ نمیکنند. برای مثال، امارات تصمیم راهبردی غلطی گرفت و با اسرائیل رابطه برقرار کرد. از نظر من، این تصمیم یک اشتباه راهبردی بود.
با این حال، معتقدم مجموعه کشورهای منطقه از این جنگ درسهای بزرگی گرفتهاند. شاید مهمترین درس این باشد که برای تأمین امنیت خود نمیتوانند به نیروهای خارج از منطقه متکی باشند. پایگاههای نظامی آمریکا یا هر کشور دیگری لزوماً نمیتوانند امنیت کشورهای میزبان را تأمین کنند؛ بلکه حتی ممکن است به عاملی ضد امنیت تبدیل شوند. اگر این پایگاهها در منطقه حضور نداشتند، اساساً کسی به آنها حمله نمیکرد. نکته مهمتر اینکه این پایگاهها نهتنها نتوانستند از کشورهای میزبان خود محافظت کنند، بلکه حتی در حفاظت از خودشان نیز ناکام ماندند. بنابراین، یکی از درسهای مهم این جنگ این است که امنیت باید درونزا باشد؛ یعنی کشورهای منطقه باید خودشان برای تأمین امنیت یکدیگر اقدام کنند و به ظرفیتهای داخلی و همکاریهای منطقهای تکیه داشته باشند.
درس دوم این است که امنیت باید همهشمول باشد. نمیتوان پذیرفت که یک کشور یا بخشی از منطقه درگیر جنگ و ناامنی باشد، اما بخش دیگری از منطقه در صلح و ثبات زندگی کند. در هر منطقه ای همین طور است.
درس سوم نیز همبستگی نزدیک صلح با رفاه و پیشرفت اقتصادی است. نمیتوان انتظار داشت بخشی از منطقه در مسیر توسعه و پیشرفت حرکت کند، در حالی که بخش دیگری با مشکلات اقتصادی مواجه باشد.
از رفت وآمد مقامهای قطری گرفته تا سفرهای دیپلماتیک اخیر به نظر میرسد کانالهای ارتباطی همچنان فعالند. آیا تبادل پیامها همچنان بر اساس طرح دو روزه ایران ادامه دارد؟ کشورهای عربی و میانجیهای منطقهای تا چه اندازه با ابتکار دیپلماتیک ایران همراه هستند و چه نقشی در پیشبرد این روند ایفا میکنند؟
واسطهها یعنی قطر و پاکستان، میان ما و آمریکا در رفتوآمد هستند؛ پیام منتقل میکنند، پیام میآورند، ایدهها و پیشنهادهای مختلف را مطرح میکنند و درباره آنها گفتوگو میشود. اساساً وظیفه واسطه همین است که میان دو طرف رفتوآمد کند و برای پیدا کردن یک راهحل میانه تلاش کند. بنابراین، این تحرکات و رفتوآمدها کاملاً طبیعی است و آنها در حال انجام وظیفه خودشان هستند. البته اینطور نیست که هر هواپیمایی که از قطر یا کشورهای دیگر وارد ایران میشود، لزوماً حامل مذاکرهکننده یا واسطه باشد. ما در حال حاضر به دلیل مشکلات پروازی، بخش زیادی از رفتوآمد هیأتهای اقتصادیمان به کشورهای منطقه از طریق پروازهای چارتر انجام میشود. گاهی هم کشورهای منطقه هواپیما در اختیار میگذارند تا هیأتهای ما را منتقل کنند و دوباره بازگردانند. بنده صریح عرض میکنم که بین ما و کشورهای منطقه مبادلات اقتصادی صورت میگیرد.
در عین حال، ما هیچگاه دیدارها و تماسهایی را که در چارچوب این میانجیگریها انجام شده، پنهان نکردهایم. برای مثال، در همین سفر اخیر به پاکستان، دیدار من با آقای عاصم منیر انجام شد و خبر آن را هم اعلام کردیم. دیدار با هیأت قطری نیز موضوع پنهانی نبوده است؛ اساساً دلیلی برای پنهان کردن چنین دیدارهایی وجود ندارد، چون اتفاق عجیب و غیرمعمولی نیست. تبادل پیام، ایده و پیشنهاد، بخشی از وظایف طبیعی واسطههاست. اگر روزی این واسطهها چنین کاری انجام ندهند، اتفاقاً باید پرسید چرا وظیفه خودشان را انجام نمیدهند. همانطور که اگر ما در تهران بشینیم و فعالیت دیپلماتیک نداشته باشیم یا دیداری انجام ندهیم، طبیعی است که درباره آن از ما سؤال شود. بنابراین، این رفتوآمدها امری طبیعی در چارچوب دیپلماسی است. البته کانالهای ارتباطی ما صرفاً به قطر و پاکستان محدود میشود. موارد دیگر گمانهزنی است. گاهی هم برخی کشورها تلاش میکنند خودشان را وارد این روند کنند، اما ما در حال حاضر دلیلی نمیبینیم که واسطههای موجود را تغییر دهیم، تعدادشان را کاهش دهیم یا واسطه جدیدی به آنها اضافه کنیم.
مسیر فعلی در حال طی شدن است، پیامها منتقل میشود و این روند ادامه دارد. نکته مهمتر اینکه تمام این تحرکات و تماسها تحت نظارت کامل قرار دارد. از همه دیدارها گزارشهای دقیق تهیه میشود، جزئیات و نکات مطرحشده منتقل میشود و در مراجع ذیربط درباره خطمشی و گام بعدی تصمیمگیری میشود؛ اینکه در مرحله بعد چه اقدامی انجام دهیم و چه پاسخی ارائه کنیم. بنابراین، این روند کاملاً تحت اشراف و مدیریت مراجع مسئول در کشور پیش میرود.
سؤال آخر اینکه اگر بخواهید بر اساس مجموع تحولات و تحرکات فعلی، چشمانداز پیش روی کشور را ترسیم کنید، کفه ترازو را به سمت جنگ سنگینتر میبینید یا دیپلماسی؟
ما مرد دیپلماسی هستیم و همچنان به دیپلماسی امید داریم. ایران اوایل مهرماه طرح هفتروزه خود را از طریق واسطههای قطری به آمریکا ارائه کرد. پس از دو ماه رایزنی، یکی دو مورد از خواستههای آمریکا نیز به طرح اضافه شد.
واسطهها به دلیل محدود بودن زمان تا انتخابات آمریکا توصیه کردند که برای تسریع در اجرای طرح، مدت اجرای طرح 7 روزه ایران را کوتاهتر کنیم. ما هم مخالفتی نداشتیم و طرح 7روزه را به طرحی2 روزه تبدیل کردیم و این طرح را ۱۰ روز پیش از انتخابات آمریکا ارائه کردیم.
در روز اول، آمریکاییها اقدامات و تعهدات خود را اجرا میکردند و در روز دوم، ما تنگه هرمز را باز میکردیم و در همان روز مذاکرات میان ایران و آمریکا آغاز میشد.
طرح دوروزه صرفاً شامل خواستههای ایران نبود، بلکه مطالبات طرف آمریکایی را هم در بر میگرفت. بنابراین با یک طرح متوازن مواجه بودیم که تلاش شده بود خواستههای هر دو طرف در آن لحاظ شود.
ما آمادگی داریم درباره نحوه تنظیم و اجرای شروط و دستیابی به توافقی مورد قبول دو طرف با آمریکا مذاکره کنیم. حتی درباره تغییر زمانبندی اجرای شروط، از دو روز به یک روز یا دو ساعت نیز انعطافداریم اما منوط به اینکه طرف آمریکایی اقدامات اعتمادساز لازم را انجام دهد.
ادعاهای مطرحشده درباره حمله شیمیایی ایران به واشنگتن، ترور رهبران و پنهانسازی موشکها ادعاهایی مضحک، مسخره و کاملاً بیاساس هستند.
یک طرف ماجرا اسرائیل است؛ نتانیاهو تلاش میکند آمریکا را بار دیگر به یک جنگ دیگر بکشاند. جریانی نیز وجود دارد که میخواهد از مسیر دیپلماسی به نتیجه برسد. جریان سومی هم وجود دارد که معتقد است نه میتوان به توافق رسید و نه جنگ گزینه مناسبی است؛ بلکه باید از طریق فشارهای اقتصادی و تحریمها پیش رفت.
امکان دستیابی به یک فرمول برای حل مسأله ذخایر 400 کیلوگرم وجود دارد. این مواد از کشور خارج نخواهد شد. ایدهها و فرمولهای مختلفی از سوی واسطهها مطرح شده است که برخی از این پیشنهادها قابل بررسی هستند، بعضی نقاط مثبت بیشتری دارند و برخی دیگر با ملاحظات و نقاط منفی بیشتری همراهند.
تصمیمگیریها در کمیته مذاکرات شورای عالی امنیت ملی انجام میشود و سپس در خود این شورا به تصویب میرسد.
هر تحولی در دکترین هستهای چه از منظر منافع و چه از منظر هزینههای احتمالی، تصمیمی با آثار و تبعات بسیار مهم خواهد بود. روسیه و چین هم در این زمینه مواضع مخالفی دارند. تا این لحظه، دکترین ما تغییری نکرده و مواضع رسمی ما همچنان همان مواضع قبلی است.
در سطوح عالی کشور این نگاه وجود دارد که وضعیت «نه جنگ، نه صلح» باید به پایان برسد. اگر قرار است از این وضعیت خارج شویم، باید به شرایطی برسیم که اطمینان داشته باشیم جنگ دوباره بازنمی گردد و بار دیگر با وضعیت «نه جنگ، نه صلح» مواجه نخواهیم شد.
آمریکا سعی دارد این روایت را جا بیندازد که کشورهای منطقه از او خواستهاند جنگ را متوقف کند اما بهجای آن، فشارها و تحریمها علیه ایران ادامه پیدا کند. من با این برداشت موافق نیستم.
واسطهها یعنی قطر و پاکستان، میان ما و آمریکا در رفتوآمد هستند؛ پیام منتقل میکنند، پیام میآورند، ایدهها و پیشنهادهای مختلف را مطرح میکنند و درباره آنها گفتوگو میشود. کانالهای ارتباطی ما صرفاً به قطر و پاکستان محدود میشود.
صریح میگویم که بین ما و کشورهای منطقه مبادلات اقتصادی صورت میگیرد.
تمام تحرکات و تماسهای دیپلماتیک تحت نظارت کامل قرار دارد. از همه دیدارها گزارشهای دقیق تهیه میشود، جزئیات و نکات مطرحشده منتقل میشود و در مراجع ذیربط درباره خطمشی و گام بعدی تصمیمگیری میشود.