ترامپ در مسیر تقابل؛ منطقه نگران شعله‌ور شدن جنگ
پشت پرده تغییر مأموریت ونس
تغییر مأموریت جی‌دی ونس از پیگیری مذاکرات ایران به رسیدگی به پرونده‌های فساد داخلی، گمانه‌زنی‌ها درباره کاهش نقش دیپلماسی در سیاست دولت ترامپ را افزایش داده است؛ هرچند این جابه‌جایی لزوماً به معنای کنار گذاشتن کامل ونس از پرونده ایران نیست. هم‌زمان، اظهارات ترامپ درباره احتمال اقدام نظامی، گزارش تحرکات آمریکا و اسرائیل و اختلاف بر سر شروط تهران، از جمله وضعیت تنگه هرمز، چشم‌انداز توافق را پیچیده کرده است. کشورهای خلیج فارس نیز نگران گسترش جنگ، آسیب به زیرساخت‌های انرژی و اختلال در تجارت دریایی هستند.
فرارو- دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با واگذاری مسئولیت پیگیری پرونده‌های فساد داخلی به جی‌دی ونس، نشانهٔ تازه‌ای از تغییر آرایش دولت در مدیریت پروندهٔ ایران بروز داده است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ می‌شود که ترامپ اعلام کرده واشنگتن دیگر به توافق با تهران نیازی ندارد و در صورت لزوم، بار دیگر از قدرت نظامی استفاده خواهد کرد.
به گزارش فرارو، هم‌زمان، گزارش‌ها از افزایش تحرکات نظامی آمریکا و اسرائیل در منطقه حکایت دارند و اختلاف‌نظرها دربارهٔ نحوهٔ مواجهه با ایران در داخل دولت آمریکا آشکارتر شده است. در چنین شرایطی، تغییر مأموریت ونس این پرسش را مطرح می‌کند که آیا کاخ سفید در حال فاصله‌گرفتن از مسیر مذاکره است یا صرفاً مسئولیت‌های معاون رئیس‌جمهور را در چارچوبی تازه تقسیم می‌کند.
تغییر مأموریت ونس؛ تنزل جایگاه یا تقسیم مسئولیت‌ها؟
ترامپ از ونس خواسته است تمام توجه خود را بر پیگیری پرونده‌های فساد و جرائم در ایالت‌هایی متمرکز کند که به گفتهٔ رئیس‌جمهور، تحت مدیریت دموکرات‌ها قرار دارند. این تصمیم پس از آن اعلام شد که ونس در هفته‌های گذشته در تلاش برای پیشبرد مسیر ارتباطی با محسن رضایی و پیگیری مذاکرات با ایران نقش داشت. این جابه‌جایی در شرایطی صورت می‌گیرد که میان رویکرد ترامپ و ونس دربارهٔ جنگ ایران تفاوت‌هایی دیده می‌شود. ترامپ همچنان جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را هدف اصلی سیاست آمریکا معرفی می‌کند، اما ونس بیش از آنکه بر جنبهٔ نظامی تقابل متمرکز باشد، دربارهٔ پیامدهای اقتصادی و راهبردی جنگ هشدار داده است.
تأثیر احتمالی درگیری بر تنگهٔ هرمز، قیمت سوخت و هزینه‌های زندگی شهروندان آمریکایی از جمله نگرانی‌های ونس بوده است. او همچنین خواستار بازنگری در میزان حمایت آمریکا از اسرائیل شده و در مقاطعی نسبت به برخی تصمیم‌های بنیامین نتانیاهو تردید نشان داده است.
در همین حال، برخی ارزیابی‌های منطقه‌ای تغییر مأموریت ونس را باید در کنار نشانه‌های میدانی بررسی کرد. گزارش‌هایی دربارهٔ حضور بیش از ۹۲ هواپیمای سوخت‌رسان در منطقه، فعالیت هواپیماهای شناسایی، افزایش شمار هواپیماهای نظامی و تحرکات سایبری منتشر شده است. این تحرکات از نگاه برخی ناظران می‌تواند نشانهٔ افزایش آمادگی عملیاتی و احتمال ازسرگیری درگیری باشد؛ حتی اگر اظهارات سیاسی واشنگتن در ظاهر از کاهش تنش حکایت کند.
یکی از برداشت‌های مطرح این است که ترامپ با واگذاری مأموریت تازه به معاون خود، هم مسئولیت پیگیری پرونده‌های داخلی را به او منتقل می‌کند و هم می‌تواند فاصلهٔ بیشتری میان ونس و مذاکرات بی‌نتیجه با ایران ایجاد کند. با این حال، این تغییر به‌تنهایی اثبات نمی‌کند ونس به‌طور کامل از پروندهٔ ایران کنارگذاشته شده است.
اختلاف روایت جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها درباره کناررفتن ونس
در اردوگاه جمهوری‌خواهان، تغییر مأموریت ونس لزوماً اقدامی تنبیهی یا نشانهٔ کنارگذاشتن او از پروندهٔ ایران تلقی نمی‌شود. بر اساس این دیدگاه، ترامپ مسئولیت پیگیری پرونده‌های فساد داخلی را از مدت‌ها قبل به معاون خود سپرده بود و تصمیم اخیر را باید در چارچوب تقسیم وظایف دولت ارزیابی کرد. در مقابل، بی‌نتیجه‌ماندن مذاکرات و مطالبات تهران از عوامل اصلی فاصله‌گرفتن واشنگتن از مسیر دیپلماسی عنوان می‌شود.
اما در اردوگاه دموکرات‌ها، تغییر مأموریت ونس می‌تواند بخشی از تلاش ترامپ برای مدیریت پیامدهای سیاسی شکست جمهوری‌خواهان تلقی شود. ونس پیش‌تر دربارهٔ تأثیر جنگ ایران بر نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای اظهارنظر کرده بود و از این منظر، بازگرداندن پرونده‌های فساد داخلی به صدر دستور کار سیاسی ممکن است راهی برای تغییر تمرکز افکار عمومی از عملکرد دولت باشد.
احتمال دیگری نیز مطرح شده است: ونس ممکن است بخواهد با ایجاد فاصله‌ای محدود از دولت ترامپ، موقعیت سیاسی خود را برای انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸ حفظ کند. حتی گمانه‌زنی‌هایی دربارهٔ احتمال کنارگذاشته‌شدن او از معاونت ریاست‌جمهوری مطرح شده است.
از نگاه تهران، تغییر مأموریت ونس لزوماً به معنای قطع یک کانال مستقیم مذاکره نیست. ارتباط میان ایران و آمریکا از ابتدا عمدتاً از طریق میانجی‌هایی مانند قطر، عمان و در مقاطعی پاکستان دنبال شده و به همین دلیل، نمی‌توان از قطع رسمی یک کانال مستقیم به شکل متعارف سخن گفت. تلاش ونس برای رساندن مذاکرات به نتیجه‌ای مثبت قابل‌توجه بوده است، اما در شرایط کنونی نشانهٔ روشنی از پشیمانی تهران بابت ازدست‌رفتن این فرصت دیده نمی‌شود. در عین حال، نمی‌توان از خوش‌بینی گسترده دربارهٔ آیندهٔ مذاکرات نیز سخن گفت.
یکی از شروط اصلی ایران برای پایان‌دادن به جنگ، اعلام رسمی پایان درگیری از سوی آمریکا است. از نگاه تهران، صرف اعلام آتش‌بس برای آغاز روند صلح کافی نیست و باید وضعیت جنگ به‌طور رسمی تعیین‌تکلیف شود. موضوع تنگهٔ هرمز نیز در همین چارچوب اهمیت دارد. موضع مطرح‌شده از سوی ایران این است که منظور از نظارت بر این آبراه، مالکیت بر آن نیست، بلکه مدیریت یا نظارت ایران بر تنگه، با توجه به آنچه تهران تهدید علیه امنیت ملی خود می‌داند، ضروری است.
این برداشت با مخالفت جدی برخی کشورهای منطقه روبه‌رو است. از نگاه منتقدان، تنگهٔ هرمز یک آبراه بین‌المللی است و مقررات حقوق دریاها و حق عبور بی‌ضرر، چارچوب مشخصی برای تردد کشتی‌ها تعیین کرده‌اند. واگذاری اختیار کنترل مستقیم یا نظارت انحصاری به یک کشور می‌تواند با این قواعد تعارض پیدا کند و الگویی برای ایجاد محدودیت در سایر گذرگاه‌های راهبردی جهان به وجود آورد.
تنگه هرمز و شروط هفت‌گانه؛ اختلاف بر سر چارچوب توافق
یکی از محورهای اصلی اختلاف میان تهران و واشنگتن، ماهیت شروط ایران برای پایان‌دادن به جنگ است. منتقدان این مطالبات را غیرقابل‌قبول می‌دانند و تأکید می‌کنند موضوع تنگهٔ هرمز تنها به ایران و آمریکا مربوط نیست، بلکه منافع کشورهای عربی و تجارت جهانی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. بر اساس آمار مطرح‌شده در این بحث، حدود ۲۰ درصد نفت جهان از این مسیر عبور می‌کند. به همین دلیل، هرگونه تغییر در وضعیت حقوقی یا عملیاتی تنگه می‌تواند پیامدهایی فراتر از روابط دوجانبهٔ ایران و آمریکا داشته باشد.
در مقابل، موضع تهران این است که هدف از طرح موضوع نظارت بر تنگه، تصاحب آن نیست، بلکه واکنشی به استفاده از این گذرگاه در حملات علیه ایران است. از این دیدگاه، تا زمانی که جنگ به‌طور رسمی پایان نیافته باشد، نمی‌توان از مذاکره برای صلحی پایدار سخن گفت. برخی ارزیابی‌ها نیز شروط ایران را در امتداد تفاهم‌ها و پیشنهادهای پیشین، از جمله چارچوب مطرح‌شده در مذاکرات اسلام‌آباد، قرار می‌دهند. با این حال، ادامهٔ تنش و اختلاف بر سر رفتار منطقه‌ای تهران می‌تواند دامنهٔ مخالفت با ایران را افزایش دهد و حتی کشورهایی را که تاکنون از ورود مستقیم به درگیری خودداری کرده‌اند، تحت فشار قرار دهد.
افزایش تحرکات نظامی و احتمال ازسرگیری حملات
احتمال بازگشت گزینهٔ نظامی به یکی از محورهای اصلی تحولات تبدیل شده است. گزارش حضور بیش از ۹۰ هواپیمای سوخت‌رسان در منطقه، از سوی برخی ناظران نشانه‌ای از افزایش آمادگی عملیاتی آمریکا تلقی می‌شود. هر هواپیمای سوخت‌رسان می‌تواند در یک مأموریت به چند هواپیمای دیگر سوخت‌رسانی کند و به این ترتیب، دامنهٔ عملیات هوایی را افزایش دهد. از این منظر، چنین آرایشی را نمی‌توان صرفاً یک تحرک معمولی دانست؛ هرچند حضور تجهیزات نظامی به‌تنهایی وقوع حمله را اثبات نمی‌کند.
احتمال عملیات نظامی محدود و هدفمند نیز مطرح شده است. در این سناریو، واشنگتن ممکن است به‌جای آغاز جنگی گسترده، مجموعه‌ای مشخص از اهداف را مورد حمله قرار دهد تا فشار بر تهران را افزایش دهد، بدون آنکه الزاماً وارد یک رویارویی طولانی‌مدت شود. در ارزیابی برخی منتقدان سیاست آمریکا، دولت ترامپ تاکنون به اهدافی که برای تقابل با ایران تعیین کرده بود، دست نیافته است. از جمله دلایل مطرح‌شده برای این ارزیابی، پابرجاماندن ساختار سیاسی ایران، ادامهٔ اختلاف بر سر تنگهٔ هرمز و حفظ ارتباط تهران با متحدان منطقه‌ای است.
در کنار تحرکات نظامی آمریکا و اسرائیل، اظهاراتی دربارهٔ آمادگی ایران برای افزایش توان موشکی و هدف‌قراردادن پایگاه‌های نظامی آمریکا در خارج از منطقه نیز مطرح شده است. بر اساس این مواضع، ایران همچنان در حال تولید موشک‌ها و پهپادهای جدید است و بخشی از ظرفیت‌های نظامی خود را در درگیری‌های پیشین به کار نگرفته است. همچنین از احتمال افزایش برد موشک‌های ایران سخن گفته شده است.
این اظهارات نگرانی‌هایی را در کشورهای همسایه ایجاد کرده است. از نگاه برخی ناظران منطقه‌ای، تهدید هم‌زمان کشورهای همسایه و اروپا، حمله به زیرساخت‌ها و طرح احتمال گسترش دامنهٔ عملیات می‌تواند حمایت و همدلی اولیه با ایران را کاهش دهد. بر اساس این ارزیابی، برخی کشورهای منطقه در آغاز درگیری نسبت به ایران موضع همدلانه‌تری داشتند، اما حملات موشکی و پهپادی به کشورهای همسایه این وضعیت را تغییر داده است.
در همین حال، حتی برخی منتقدان آغاز جنگ از سوی آمریکا نیز به تهران هشدار می‌دهند ادامهٔ سیاست‌های تنش‌زا می‌تواند روابط منطقه‌ای ایران را تضعیف کند. کشورهایی که تاکنون از ورود مستقیم به جنگ خودداری کرده‌اند، ممکن است در صورت گسترش تهدیدهای امنیتی و اقتصادی، برای همراهی بیشتر با واشنگتن تحت فشار قرار گیرند.
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، امارات، کویت، قطر و بحرین، خواهان گسترش درگیری نیستند. با این حال، کاهش تنش از نگاه این کشورها مستلزم انعطاف بیشتر ایران و ارائهٔ موضعی روشن و هماهنگ از سوی تهران است. از نگاه کشورهای منطقه، تهران علاوه بر روشن‌کردن موضع خود دربارهٔ پایان جنگ و شرایط مذاکره، باید برای بهبود روابط با همسایگان نیز اقدام کند. نگرانی اصلی این کشورها آن است که ادامهٔ تقابل ایران و آمریکا به حمله به زیرساخت‌های انرژی، اختلال در مسیرهای دریایی و گسترش ناامنی در سراسر منطقه منجر شود. به همین دلیل، کشورهای خلیج فارس تلاش می‌کنند از ورود مستقیم به جنگی گسترده‌تر جلوگیری کنند، اما هم‌زمان نمی‌توانند پیامدهای امنیتی و اقتصادی تحولات پیرامونی را نادیده بگیرند.
