صلح زیر آتش؛ جهان در مسیر رقابت تسلیحاتی
چگونه می‌توان جهان را از عادی‌سازی جنگ بازداشت؟
پدرو سانچز هشدار می‌دهد که افزایش جنگ‌ها، هزینه‌های نظامی، رقابت هسته‌ای و تضعیف نهادهای بین‌المللی، جنگ را به امری عادی در سیاست جهانی تبدیل کرده و خطر درگیری‌های گسترده‌تر را افزایش داده است. او با اشاره به تجربه اسپانیا در محدود کردن مشارکت نظامی، خواستار تقویت چندجانبه‌گرایی، اصلاح شورای امنیت و نهادهای مالی جهانی، احیای توافق‌های کنترل تسلیحات و تدوین قواعد استفاده نظامی از هوش مصنوعی است.
فرارو- پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا.
به گزارش فرارو به نقل از نشریهٔ فارن افرز، پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، در مقاله‌ای در این نشریه هشدار می‌دهد جنگ به‌تدریج در حال تبدیل‌شدن به بخشی عادی از سیاست بین‌الملل است؛ روندی که با افزایش درگیری‌های نظامی، رشد بودجه‌های دفاعی، رقابت تسلیحاتی و تضعیف نهادهای چندجانبه، خطر رویارویی گسترده‌تر قدرت‌ها را افزایش می‌دهد. او راه مقابله با این وضعیت را در تقویت همکاری فراگیر بین‌المللی، محدودکردن ابزارهای جنگ‌افروزی و اصلاح نهادهایی می‌داند که پس از جنگ جهانی دوم برای حفظ صلح ایجاد شدند.
سانچز معتقد است جهان پس از دو جنگ جهانی به این نتیجه رسید که جنگ نباید ابزار مشروع سیاست خارجی و حل اختلافات کشورها باشد. منشور سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵، تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشورها را ممنوع کرد و برای نخستین‌بار این اصل را با ساختارهای نهادی همراه ساخت. با این حال، به باور او، در دهه‌های اخیر تعهد دولت‌ها به این نظم تضعیف شده است.
افزایش درگیری‌ها و بازگشت رقابت تسلیحاتی
سانچز با اشاره به حملهٔ آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ می‌گوید اعتراضات گستردهٔ جهانی نتوانست مانع جنگ شود؛ جنگی که به گفتهٔ او بر مبنای ادعاهای نادرست و برخلاف حقوق بین‌الملل آغاز شد و پیامدهای آن شامل تخریب عراق، بی‌ثباتی منطقه‌ای و گسترش تروریسم بود. او این رویداد را نقطهٔ عطفی در عقب‌نشینی تدریجی مسئلهٔ صلح از دستور کار بین‌المللی می‌داند.
آمارهای مورد استناد مقاله نیز از افزایش درگیری‌ها حکایت دارند. بر اساس داده‌های برنامهٔ داده‌های منازعات اوپسالا، در سال ۲۰۲۵ میلادی ۶۵ درگیری فعال با مشارکت دولت‌ها ثبت شده که دو برابر تعداد سال ۲۰۱۰ است. برآوردها حاکی از آن است حدود ۲۵۰ هزار نفر در این درگیری‌ها کشته شده‌اند؛ بالاترین رقم سالانه در سه دههٔ گذشته. همچنین نزدیک به ۱۲۰ میلیون نفر در جهان بر اثر جنگ آواره شده‌اند.
نویسنده به جنگ‌های اوکراین، لبنان، سودان و یمن و همچنین حملات آمریکا و اسرائیل به ایران اشاره می‌کند و معتقد است جنگ‌های تجاوزکارانه بار دیگر به واقعیتی عادی در روابط بین‌الملل تبدیل شده‌اند. در همین حال، هزینه‌های نظامی جهان طی یک دهه بیش از ۴۰ درصد افزایش یافته و به نزدیک سه تریلیون دلار در سال رسیده است. کشورهایی مانند آلمان، دانمارک، ژاپن و نروژ نیز که سابقهٔ محدودیت‌های نظامی داشته‌اند، در حال افزایش توان دفاعی خود هستند و برخی برنامه‌های خدمت سربازی را احیا می‌کنند.
خطر تشدید رقابت هسته‌ای و فناوری‌های نظامی
سانچز گسترش زرادخانه‌های هسته‌ای را یکی از نگران‌کننده‌ترین نشانه‌های وضعیت کنونی می‌داند. به نوشتهٔ او، هر ۹ کشور دارای سلاح هسته‌ای در حال نوسازی زرادخانه‌های خود هستند. برآوردهای مقاله نشان می‌دهد تعداد کلاهک‌های هسته‌ای چین از حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ کلاهک در اواخر دههٔ ۲۰۱۰ به حدود ۶۲۰ کلاهک در سال جاری رسیده است. زرادخانهٔ کره شمالی نیز از حدود ۱۰ تا ۲۰ کلاهک در سال ۲۰۱۸ به نزدیک ۶۰ کلاهک افزایش یافته است.
در اروپا، فرانسه در ماه مارس نخستین افزایش ذخایر کلاهک هسته‌ای خود از سال ۱۹۹۲ را اعلام کرد. هم‌زمان، آمریکا و روسیه نتوانسته‌اند آخرین پیمان باقی‌مانده برای محدودکردن زرادخانه‌های راهبردی خود را حفظ کنند و برخی کشورهای فاقد سلاح هسته‌ای نیز به بررسی امکان دستیابی به چنین توانایی‌هایی روی آورده‌اند.
نویسنده همچنین دربارهٔ کاربرد هوش مصنوعی در جنگ هشدار می‌دهد. به باور او، کاهش نظارت انسانی بر حملات سایبری و تصمیم‌گیری‌های نظامی، به‌ویژه در حوزهٔ تسلیحات هسته‌ای، خطر خطای محاسباتی و تشدید ناخواستهٔ بحران را افزایش می‌دهد. استفاده از هوش مصنوعی در زیست‌فناوری نیز می‌تواند دسترسی به فناوری‌های خطرناک و توسعهٔ سلاح‌های زیستی را آسان‌تر کند.
چرا جنگ امنیت پایدار ایجاد نمی‌کند؟
سانچز استدلال می‌کند جنگ‌های تجاوزکارانه معمولاً با توجیه‌هایی مانند ضرورت امنیتی، دفاع از خود، آزادی‌بخشی یا عدالت تاریخی آغاز می‌شوند، اما در عمل قواعد بین‌المللی را تضعیف می‌کنند و امنیت همهٔ کشورها، حتی دولت آغازکنندهٔ جنگ، را در معرض خطر قرار می‌دهند.
او به هزینه‌های انسانی و اقتصادی درگیری‌ها اشاره می‌کند. بر اساس داده‌های سازمان ملل که در مقاله آمده، در سال ۲۰۲۵ به‌طور متوسط هر ۱۴ دقیقه دست‌کم یک غیرنظامی در درگیری‌های مسلحانه کشته شده و بیش از پنج میلیون نفر مجبور به ترک کشور خود شده‌اند. جنگ ایران با مختل‌کردن تجارت دریایی و حمل‌ونقل هوایی، قیمت انرژی، کود و کالاهای اساسی را افزایش داده و پیامدهای آن از مرزهای منطقه فراتر رفته است.
از دیدگاه او، جنگ‌ها همچنین می‌توانند بازیگران تازه‌ای را وارد درگیری کنند، به کشورهای همسایه گسترش یابند و زمینهٔ خشونت‌های آینده را فراهم کنند. جنگ اوکراین، درگیری غزه و جنگ ایران نمونه‌هایی هستند که نویسنده برای توضیح تداوم بی‌اعتمادی و تشدید اختلافات منطقه‌ای مطرح می‌کند.
تجربهٔ اسپانیا؛ محدودکردن مشارکت در جنگ
سانچز برای توضیح رویکرد دولت خود، به مواضع اسپانیا دربارهٔ جنگ‌های منطقه‌ای اشاره می‌کند. او می‌گوید مادرید از آغاز جنگ غزه خواستار آتش‌بس دائمی، آزادی گروگان‌ها و ارسال بدون محدودیت کمک‌های بشردوستانه بوده و در مه ۲۰۲۴ کشور فلسطین را به رسمیت شناخته است. اسپانیا همچنین از اقدامات دیوان بین‌المللی دادگستری و دیوان کیفری بین‌المللی برای بررسی نقض حقوق بشردوستانه حمایت کرده است.
به گفتهٔ او، اسپانیا از سال ۲۰۲۳ تحریم تسلیحاتی علیه اسرائیل را حفظ کرده و در سال ۲۰۲۶ نیز اجازهٔ استفادهٔ آمریکا از خاک و تأسیسات خود برای جنگ علیه ایران را نداده است. سانچز این تصمیم را نه اقدامی علیه یک متحد و نه نشانهٔ همدلی با حکومت ایران، بلکه تلاشی برای جلوگیری از مشارکت در تشدید درگیری توصیف می‌کند.
او همچنین از تصمیم دولتش برای نپذیرفتن هدف پیشنهادی ناتو مبنی بر اختصاص پنج درصد تولید ناخالص داخلی به هزینه‌های دفاعی دفاع می‌کند. به گفتهٔ سانچز، اسپانیا در عین افزایش سه‌برابری هزینهٔ خالص دفاعی طی هشت سال، توانسته است ۱۴۵ میلیارد یورو منابع اضافی برای حمایت اجتماعی، مسکن، بهداشت و آموزش و بیش از ۳۰ میلیارد یورو برای گذار سبز اختصاص دهد.
«چندجانبه‌گرایی حداکثری» در برابر ائتلاف‌های محدود
محور اصلی پیشنهاد سانچز، رویکردی است که آن را «چندجانبه‌گرایی حداکثری» می‌نامد؛ یعنی همکاری با بیشترین تعداد ممکن از کشورها، به‌جای اتکا به ائتلاف‌های محدود و موقت. او می‌گوید توافق‌های یک‌جانبه و معامله‌های پشت درهای بسته ممکن است به آتش‌بس‌های کوتاه‌مدت منجر شوند، اما اگر بر مبنای قدرت سیاسی و بدون پشتوانهٔ حقوقی شکل بگیرند، پایه‌های پایداری نخواهند داشت. از سوی دیگر، ائتلاف‌های محدود کشورهای داوطلب نیز ممکن است در کوتاه‌مدت جای خالی نهادهای ناکارآمد را پر کنند، اما خطر چندپاره‌ترشدن نظم جهانی را افزایش می‌دهند.
به باور او، تجربهٔ پس از جنگ جهانی دوم نشان داده است نهادها و پیمان‌های بین‌المللی، از جمله پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و توافق‌های کنترل تسلیحات، در مهار رقابت قدرت‌ها نقش داشته‌اند. تضعیف این ساختارها جهان را در برابر بحران‌های تازه آسیب‌پذیرتر می‌کند.
سانچز اصلاح شورای امنیت سازمان ملل را یکی از اولویت‌های اصلی می‌داند. او معتقد است ساختاری که پنج کشور پیروز جنگ جهانی دوم در آن کرسی دائمی و حق وتو دارند، بازتاب‌دهندهٔ واقعیت‌های جمعیتی و سیاسی امروز نیست. پیشنهاد او افزایش اعضای منتخب، طولانی‌ترشدن دورهٔ عضویت و اختصاص جایگاه بیشتر به مناطق کمترنمایندگی‌شده، به‌ویژه آفریقا و آمریکای لاتین، است.
او همچنین خواستار محدودشدن حق وتو در پرونده‌های مربوط به نسل‌کشی، جنایت علیه بشریت و جنایات جنگی و در نهایت حذف آن شده است. اصلاح ساختار صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی، افزایش سهم اقتصادهای نوظهور در تصمیم‌گیری و پایان‌دادن به انحصار سنتی اروپا و آمریکا در مدیریت این نهادها نیز از دیگر پیشنهادهای اوست.
در حوزهٔ هسته‌ای، سانچز خواستار مذاکرهٔ آمریکا و روسیه برای جایگزینی پیمان نیواستارت و مشارکت چین در این روند است. او همچنین بر تصویب پیمان منع جامع آزمایش‌های هسته‌ای، پیشبرد توافق منع تولید مواد شکافت‌پذیر برای سلاح هسته‌ای و تدوین قواعد بین‌المللی برای استفادهٔ نظامی از هوش مصنوعی تأکید می‌کند.
نویسنده در پایان تأکید می‌کند مهار جنگ تنها با محدودکردن تسلیحات ممکن نیست و باید ریشه‌های ناامنی، از جمله فقر، نابرابری، ضعف نهادهای عمومی و رقابت بر سر منابع نیز مورد توجه قرار گیرند. او سرمایه‌گذاری در آموزش، برابری جنسیتی، تاب‌آوری در برابر بلایای طبیعی، سلامت عمومی و گذار سبز را بخشی از سیاست صلح می‌داند. از نگاه سانچز، تأمین مالی توسعه و کاهش فشار بدهی کشورهای آسیب‌پذیر می‌تواند از تبدیل بحران‌های اقتصادی و زیست‌محیطی به منازعات سیاسی و نظامی جلوگیری کند.
