محمدحسین پاپلی یزدی در گفت‌وگو با فرارو مطرح کرد؛
چرا «مشهد» آب ندارد؟
چرا سد دوستی با وجود بارندگی‌ها همچنان در وضعیت بحرانی است؟ پاپلی یزدی از سدسازی افغانستان، ضعف مدیریت منابع آب و ضرورت انتقال بخشی از جمعیت مشهد می‌گوید.
فرارو- تصاویر سد کرج دلمان را گرم کرد. اما با یک زوم اوت ساده و مرور کلیه سدهای ایران متوجه می‌شویم که تصویر همچنان نگران‌کننده است. حتی با وجود بارندگی‌های سیل‌آسا و پدیدار شدن وضعیتی شبه ال‌نینویی. حالا نام یکی دو سد به نگرانی‌ها شدت می‌بخشد.
به گزارش فرارو، سد دوستی تنها یک درصد پرشدگی و ۱۵ میلیون مترمکعب ذخیره آب دارد که بدحال‌ترین سد در سطح کشور است. سد لار با ۲ درصد پرشدگی و ۲۳ میلیون مترمکعب ذخیره در جایگاه دوم قرار دارد. سد طرق با ۳ درصد پرشدگی و یک میلیون مترمکعب ذخیره، در رده سوم قرار دارد. حال اگر از سد لار بر حسب موقعیت جغرافیایی فاکتور بگیریم، وضعیت مخازن سدهای خراسان رضوی را می‌توانیم بحرانی در نظر داشته باشیم. بنابراین در نقطه‌ای هستیم که بپرسیم چرا بارندگی‌ها نتوانسته‌اند از شدت بحران آب در این استان بکاهند؟ چه عواملی، از مدیریت منابع آب و الگوی مصرف تا اختلافات آبی با افغانستان و ضعف دیپلماسی آب، خراسان رضوی را به چنین وضعیتی رسانده‌اند؟
محمدحسین پاپلی یزدی، جغرافیدان و کارشناس دیپلماسی آب، در گفت‌وگو با فرارو معتقد است وضعیت کنونی سد دوستی را نمی‌توان صرفا به خشکسالی یا عملکرد یک مدیر و دستگاه اجرایی نسبت داد.
پر شدن سد دوستی به این سادگی‌ها نیست
پاپلی یزدی با اشاره به وضعیت ذخایر سد دوستی و دشواری بازگشت این مخزن به ظرفیت مطلوب، گفت: «ظرفیت سد دوستی یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب است که تقریبا به اندازه مجموع ظرفیت همه سدهای شرق کشور اهمیت دارد. خشک شدن این سد به دلیل مجموعه‌ای از عوامل اتفاق افتاده است؛ هم سد سلما در بالادست آن در افغانستان ساخته شده، هم خشکسالی وجود داشته و هم برداشت آب در مسیر انجام شده است. بنابراین پر شدن دوباره آن به سادگی امکان‌پذیر نیست.»
او توضیح داد که برای بازگشت سد دوستی به ظرفیت کامل «باید میزان بارش و برف در افغانستان زیاد باشد و از برخی سدهای آن کشور آب سرریز کند تا امکان افزایش قابل توجه ذخایر سد دوستی فراهم شود. در واقع، برای رسیدن به حداکثر ظرفیت باید خوشبینانه‌ترین شرایط اتفاق بیفتد.»
این کارشناس دیپلماسی آب معتقد است حتی در صورت افزایش بارندگی، اگر شیوه استفاده از منابع آب اصلاح نشود، نمی‌توان انتظار داشت بحران به‌طور پایدار برطرف شود. پاپلی یزدی گفت: «این مسئله تا حد زیادی به این بستگی دارد که وقتی آب در اختیار داریم، چگونه از آن استفاده می‌کنیم. آیا در کشاورزی بهینه عمل می‌کنیم یا نه؟ در حال حاضر، حدود ۵۴ میلیون مترمکعب آب برای کشاورزی دشت سرخس مطرح است، اما اقدامات بسیار کمی انجام شده تا کشاورزی این منطقه به سمت کشاورزی مدرن حرکت کند.»
او با اشاره به ظرفیت‌های استفاده‌نشده در بخش کشاورزی منطقه، به وضعیت اراضی آستان قدس رضوی نیز اشاره کرد و افزود: «آستان قدس رضوی هم در آن منطقه برنامه‌هایی برای آباد کردن اراضی دارد و حدود ۶۰ تا ۶۴ میلیون مترمکعب سهم آب برای آنجا مطرح شده است؛ اما بخشی از منابع و امکانات مورد نیاز فراهم نشده و نتوانسته‌اند از این ظرفیت به شکل کامل استفاده کنند.»
از نظر این جغرافیدان، مسئله فقط به کشاورزی محدود نمی‌شود و نحوه انتقال آب به شهر مشهد نیز هزینه‌های قابل توجهی به منابع عمومی تحمیل می‌کند. او با اشاره به مصرف انرژی برای انتقال آب گفت: «وقتی آب به مشهد منتقل می‌شود، هزینه‌های بسیار زیادی برای این کار وجود دارد. هزینه برق مورد نیاز برای انتقال آب بسیار بالاست. اگر تاسیسات با حداکثر ظرفیت کار کنند، میزان برق مصرفی آن‌ها می‌تواند با مصرف برق یک شهر ۱۰۰ هزار نفری برابری کند.»
پلیس ساختمان داریم، اما پلیس آب نداریم
پاپلی یزدی معتقد است: «میزان مصرف آب شهری در مقایسه با کشاورزی زیاد نیست و حدود هفت تا هشت درصد برآورد می‌شود، اما تامین همین میزان آب شهری بسیار گران تمام می‌شود. در عین حال، آب شهری نیز ارزان نیست و هزینه آن برای مردم بالاست. همین روزها قبض‌های آب بسیار سنگینی صادر می‌شود. برای مثال، امروز به من اطلاع دادند که در خانه‌ای که فقط یک خانم زندگی می‌کند، قبض آب ۱۲ میلیون تومان آمده است.»
او با اشاره به برخی رفتارهای روزمره در شهرها گفت: «ما پلیس ساختمان داریم، اما پلیس آب نداریم. مردم با آب شرب خودرو می‌شویند، درختان حیاط را آبیاری می‌کنند و کارهای دیگری انجام می‌دهند که می‌تواند با روش‌های کم‌مصرف‌تر صورت بگیرد. باید در کنار افزایش قیمت و هزینه آب، فرهنگ استفاده درست از آن هم تقویت شود.»
او همچنین به کمبود ظرفیت بازچرخانی فاضلاب اشاره کرد و گفت: «ما باید بتوانیم فاضلاب را جمع‌آوری و تصفیه کنیم و دوباره از آن استفاده کنیم، اما در این زمینه هنوز کمبود داریم. نمی‌توان تصور کرد که با همین امکانات فعلی همه نیازهای آبی شهر تامین شود.»
پاپلی یزدی با اشاره به تلاش مدیران بخش آب برای تامین منابع مورد نیاز مشهد گفت: «این‌طور نیست که بگوییم مثلا مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای یا مدیرعامل آبفا مشکل دارد. باید از این افراد هم تشکر کنیم که با وجود محدودیت‌ها تلاش می‌کنند شهر را اداره کنند. مسئله اصلی این است که برنامه‌ریزی کلان و هدف‌گذاری ما، به‌ویژه در حوزه آمایش سرزمین، با مشکل مواجه است.»
ما به مشهد نو نیاز داریم
پاپلی یزدی با اشاره به طرح انتقال بخشی از جمعیت به سواحل جنوبی کشور گفت: «نزدیک به ۶۰ سال است که درباره ضرورت انتقال بخشی از جمعیت و فعالیت‌ها به سمت سواحل دریای عمان و سواحل مکران صحبت می‌شود. ما به مشهد نو نیاز داریم. اگر قرار باشد جمعیت مشهد دائما افزایش پیدا کند، ما هم باید هر بار به دنبال تامین آب جدید باشیم. این شیوه نمی‌تواند راه‌حل پایدار باشد.»
او در ادامه به پیشنهادی اشاره کرد که پیش‌تر در نامه‌ای به سازمان برنامه و بودجه و استاندار خراسان رضوی مطرح کرده بود: «من بارها درباره این موضوع صحبت کرده‌ام. پیشنهاد من این بود که باید حدود ۵۰ هزار هکتار زمین در کنار دریای عمان در اختیار گرفته شود و بخشی از فعالیت‌ها و جمعیت مشهد به آن منطقه منتقل شود.»
او تأکید کرد: «باید در آن منطقه بندر و اسکله ساخته شود، اشتغال ایجاد شود و امکانات اقتصادی به وجود بیاید تا مردم خودشان برای زندگی و فعالیت به آنجا بروند. قرار نیست کسی را با زور منتقل کنند. باید امکان کار و زندگی فراهم شود.»
انتقال آب از تاجیکستان شدنی نیست
او درباره پیشنهاد انتقال آب از تاجیکستان گفت: «گاهی مطرح می‌شود که آب را از تاجیکستان به خراسان منتقل کنیم، اما تاجیکستان به‌تنهایی اختیار ندارد که هر مقدار آب را به ما بدهد. باید مشخص شود این آب از کدام مسیر و با چه توافقی منتقل می‌شود. ضمن اینکه کشورهای منطقه خودشان نیز با محدودیت منابع آب روبه‌رو هستند.»
او همچنین درباره انتقال آب از منابعی مانند هزارمسجد هشدار داد و گفت: «اگر قرار باشد آب از آن مناطق منتقل شود، باید بررسی کنیم که این کار چه اثری بر روستاها و مناطق اطراف، از جمله کلات نادری و لایین، خواهد گذاشت. نمی‌توان برای تامین آب یک شهر، مناطق دیگری را با کمبود و خشکی مواجه کرد.»
دیپلماسی آب با افغانستان با مطالبه یک‌طرفه به نتیجه نمی‌رسد
بخش دیگری از صحبت‌های پاپلی یزدی به اختلافات آبی ایران و افغانستان و وضعیت رودخانه هریرود اختصاص داشت. این کارشناس با اشاره به نبود توافق جامع درباره هریرود گفت: «ما درباره رودخانه‌های مرزی با افغانستان توافق مشخص و جامعی نداریم. کنوانسیون سال ۱۹۹۷ سازمان ملل درباره استفاده از آبراهه‌های بین‌المللی نیز از سوی دو کشور به‌عنوان مبنای مشترک پذیرفته نشده است. من سال‌ها پیش در کتاب دیپلماسی آب نوشتم که باید با افغانستان از مسیر توسعه منطقه‌ای وارد گفت‌وگو شویم.»
او تاکید کرد: «نمی‌شود همیشه بگوییم ما آب می‌خواهیم و شما باید به ما آب بدهید. طرف مقابل هم نیازهایی دارد؛ برق می‌خواهد، نفت و بنزین می‌خواهد، جاده و امکانات اقتصادی می‌خواهد. باید بنشینند و مذاکره کنند و ببینند ما چه چیزی می‌توانیم در اختیار آن‌ها قرار دهیم و در مقابل چه توافقی به دست می‌آوریم.»
او برای توضیح این رویکرد به ظرفیت‌های اقتصادی مشترک در دو سوی مرز اشاره کرد و افزود: «باید دشت مشهد و دشت هرات را به‌صورت یک مجموعه مرتبط ببینیم. دشت هرات آب دارد، نیروی انسانی ارزان دارد و خاک مناسبی هم دارد. در دشت مشهد کمبود آب داریم، اما نیروی انسانی ماهر و ماشین‌آلات در اختیار داریم. می‌توانیم درباره همکاری‌های کشاورزی و صنعتی مذاکره کنیم و ظرفیت‌های دو منطقه را به هم پیوند بزنیم.»
پاپلی یزدی معتقد است این نوع همکاری‌ها پیش‌تر نیز نمونه‌هایی داشته، اما به دلیل مشکلات اجرایی و اداری ادامه پیدا نکرده است. او گفت: «حدود ۲۵ سال پیش، کارخانه قند از افغانستان چغندر خرید و حدود ۴۰ هزار تن محصول وارد شد، اما در مسیر انتقال و در گمرک مشکلاتی ایجاد کردند و این همکاری ادامه پیدا نکرد. در حالی که می‌توانست نمونه‌ای از همکاری اقتصادی میان دو طرف باشد.»
هر چیزی در منطقه می‌تواند اهرم سیاسی باشد
در ادامه گفت‌وگو، پاپلی گفت: «اینکه بگوییم آب به اهرم فشار سیاسی تبدیل شده، بدون مذاکره و بررسی موضوع نمی‌تواند پاسخ دقیقی باشد. هر چیزی در منطقه می‌تواند اهرم سیاسی باشد، اما با مذاکره، دوستی و صلح می‌توان مسائل را حل کرد؛ با قلدری نمی‌توان مشکل را برطرف کرد.»
این کارشناس با اشاره به نیازهای اقتصادی افغانستان گفت: «شما می‌توانید نفت و گاز ندهید؛ همین حالا کامیون‌های زیادی به سمت هرات می‌روند و کالا و انرژی منتقل می‌کنند. باید دید طرف مقابل چه می‌خواهد و ما چه چیزی می‌توانیم در اختیارش قرار دهیم. مسئله این است که چگونه می‌توانند بر سر یک توافق به نتیجه برسند.»
سد سلما حدود ۵۸۰ میلیون مترمکعب ظرفیت دارد اما...
پاپلی یزدی درباره ظرفیت سد سلما گفت: «سد سلما حدود ۵۸۰ میلیون مترمکعب ظرفیت دارد و میزان آب هریرود نیز در شرایط معمول حدود دو میلیارد مترمکعب در سال برآورد می‌شود. بنابراین باید مجموعه عوامل را بررسی کنیم. افغان‌ها اشاره دارند که اگر ایران بر رودخانه زاب در غرب ایران که مسیر آن به عراق ختم می‌شود سد ساخته‌اند اما در شرق با سدسازی ما به مشکل می‌خورند. بنابراین بخشی از مسئله به خشکسالی مربوط است و بخشی نیز به نحوه مدیریت و مذاکرات دو کشور.»
۵۰ سال است می‌دانیم آب کم داریم، اما همچنان غافلگیر می‌شویم
پاپلی یزدی در پایان گفت: «مهم‌ترین کاری که باید انجام شود، تدوین یک برنامه بلندمدت در سطح ملی است. مسئله فقط مربوط به استان خراسان رضوی نیست. در سطح استان باید این موضوع پیگیری شود، اما تصمیم‌گیری درباره آن به برنامه‌ریزی ملی نیاز دارد. به‌ویژه باید درباره افزایش جمعیت مشهد و فشار آن بر منابع آب تجدیدنظر کنیم.»
این جغرافیدان با اشاره به مصرف آب در فضای سبز شهری گفت: «فضای سبز مشهد باید متناسب با شرایط خشکسالی مدیریت شود. ممکن است گفته شود از آب تصفیه‌شده استفاده می‌کنیم، اما باید دید این کار تا چه اندازه انجام می‌شود و آیا روش‌های دیگری برای کاهش مصرف وجود دارد یا نه.»
او در ادامه به مصرف انرژی در ادارات و ساختمان‌های عمومی اشاره کرد و افزود: «اگر به بعضی اداره‌ها بروید، می‌بینید در شرایطی که هوا گرم نیست، وسایل سرمایشی همچنان کار می‌کنند یا چراغ‌ها روشن مانده‌اند، در حالی که نیازی به این میزان مصرف وجود ندارد. این رفتارها در مقیاس بزرگ، هزینه زیادی به کشور تحمیل می‌کند.»
از نگاه این کارشناس: «ما حدود ۵۰ سال است که می‌دانیم با کمبود آب مواجه هستیم. نمی‌توانیم بعد از این همه سال همچنان غافلگیر شویم و هر بار به دنبال راه‌حل اضطراری بگردیم. باید از قبل برنامه داشته باشیم.»
