چرا امروز بیش از هر زمان دیگری به احیای کانون فیلم نیاز داریم؟
«کانون فیلم ایران به همت فرخ غفاری در سال ۱۳۲۸ پایه‌گذاری شد. غفاری که با فعالیت‌های سینماتک فرانسه آشنایی داشت، می‌دانست که پیشرفت سینما تنها به ساختن فیلم وابسته نیست و برای گسترش فرهنگ سینمایی باید امکان تماشای آثار ارزشمند و گفت‌وگو درباره آن‌ها فراهم شود.»
بیژن تهرانی در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: «این روزها بیش از هر زمان دیگری جای نهادی مانند کانون فیلم را در جامعه سینمایی‌مان خالی می‌بینم؛ مکانی که هدفش تنها نمایش فیلم نباشد، بلکه به پرورش تماشاگر آگاه، شناخت تاریخ سینما و گسترش فرهنگ نقد و گفت‌وگو کمک کند. امروز با وجود دسترسی آسان به هزاران فیلم از سراسر جهان، کمتر فضایی وجود دارد که علاقه‌مندان، به‌ویژه نسل جوان بتوانند در آن آثار مهم سینمای جهان را با معرفی و تحلیل کارشناسان ببینند و درباره آن‌ها گفت‌وگو کنند. از میان خاطرات نوجوانی‌ام، کمتر چیزی را به روشنی روزهایی به یاد می‌آورم که برای رفتن به کانون فیلم لحظه‌شماری می‌کردم.
کانون فیلم ایران به همت فرخ غفاری در سال ۱۳۲۸ پایه‌گذاری شد. غفاری که با فعالیت‌های سینماتک فرانسه آشنایی داشت، می‌دانست که پیشرفت سینما تنها به ساختن فیلم وابسته نیست و برای گسترش فرهنگ سینمایی باید امکان تماشای آثار ارزشمند و گفت‌وگو درباره آن‌ها فراهم شود. در کنار او، آقای خجسته نیز با علاقه و پشتکار در اداره کانون و برگزاری جلسات نقش داشت. این دو نفر برای من با یکی از مهم‌ترین تجربه‌های فرهنگی دوران نوجوانی‌ام پیوند خورده‌اند. یکی از جذاب‌ترین بخش‌های هر جلسه، معرفی فیلم به وسیله خود فرخ غفاری پیش از نمایش بود. غفاری با دانش گسترده‌اش از تاریخ سینما، درباره کارگردان، ویژگی‌های اثر و جایگاه آن در تحول زبان سینمایی سخن می‌گفت.
در آن سال‌ها دسترسی به شاهکارهای سینمای جهان آسان نبود. بسیاری از فیلم‌هایی که کانون نمایش می‌داد، در سینماهای معمول تهران روی پرده نمی‌رفتند. به همین دلیل، هر جلسه فرصتی استثنایی برای آشنایی با فیلمسازی تازه یا شیوه‌ای متفاوت از روایت سینمایی بود. نام فیلم‌هایی چون «همشهری کین» ساخته اورسون ولز، «مهر هفتم» و «توت‌فرنگی‌های وحشی» ساخته اینگمار برگمان، «هفت سامورایی» ساخته آکیرا کوروساوا، «قاعده بازی» ساخته ژان رنوار و «مصائب ژاندارک» ساخته کارل تئودور درایر، یادآور دنیایی است که کانون فیلم به روی علاقه‌مندان می‌گشود.
آثار نئورئالیست‌های ایتالیا، از جمله «واکسی» ساخته ویتوریو دسیکا و «آلمان سال صفر» ساخته روبرتو روسلینی، در کنار فیلم‌های فدریکو فلینی، سرگئی آیزنشتاین و فیلمسازان موج نوی فرانسه، ما را با جریان‌های متفاوت تاریخ سینما آشنا می‌کردند. «رزمناو پوتمکین»، «چهارصد ضربه»، «هیروشیما عشق من» و «سال گذشته در مارین‌باد» نیز از جمله آثاری بودند که شناخت آن‌ها می‌توانست تصور تماشاگر جوان را از امکانات سینما دگرگون کند.
اما جذابیت کانون تنها به فیلم‌هایش محدود نمی‌شد. حضور چهره‌هایی چون فروغ فرخزاد و شمیم بهار در جلسات، به آن محیط فرهنگی ویژگی دیگری می‌بخشید. برای نوجوانی مانند من، نشستن در کنار نویسندگان، شاعران و منتقدانی که درباره هنر با جدیت بحث می‌کردند، تجربه‌ای ارزشمند بود.
فروغ فرخزاد که با «خانه سیاه است» یکی از آثار ماندگار سینمای مستند ایران را آفرید، نمونه‌ای از پیوند شعر و سینما بود. شمیم بهار نیز با نگاه دقیق و انتقادی‌اش به ساختار و زبان فیلم اهمیت می‌داد. اختلاف‌نظرهای او با دیگران، از جمله درباره ارزش بعضی آثار سینمایی نشان می‌داد که آن فضا تنها محل تحسین فیلم‌ها نبود. بحث و مخالفت نیز بخشی از فرهنگ کانون محسوب می‌شد و همین گفت‌وگوها به ما می‌آموختند که حتی در برابر نظر منتقدان شناخته شده، می‌توان دیدگاهی مستقل داشت.
اهمیت تاریخی کانون فیلم نیز در همین نقش آموزشی و فرهنگی نهفته بود. در دورانی که بخش بزرگی از سینمای تجاری ایران بر الگوهای تکراری استوار بود، کانون امکان آشنایی با تجربه‌های متفاوت سینمای جهان را فراهم می‌کرد. فرخ غفاری و همراهانش تنها فیلم نمایش نمی‌دادند، بلکه به شکل‌گیری نسلی از تماشاگران و منتقدان آگاه کمک می‌کردند. تاثیر این فعالیت‌ها را می‌توان در تحول فرهنگ سینمایی ایران و پیدایش نگاه‌های تازه به فیلمسازی و نقد مشاهده کرد.
اکنون که پس از دهه‌ها فعالیت در نقد و روزنامه‌نگاری سینمایی به گذشته نگاه می‌کنم، درمی‌یابم که کانون فیلم چه سهم بزرگی در شکل‌گیری مسیر زندگی من داشته است. بعدها فیلم‌های بسیاری دیدم، با فیلمسازان بزرگ گفت‌وگو کردم و در جشنواره‌های مختلف حضور یافتم، اما بسیاری از آنچه درباره سینما آموختم، ریشه در همان جلسات نوجوانی دارد.
امروز بیش از هر زمان دیگری به وجود نهادی با همان روحیه احساس نیاز می‌کنم؛ نهادی مستقل و پویا که فیلم‌های مهم تاریخ سینما و آثار ارزشمند معاصر را نمایش دهد، فیلمسازان و منتقدان را به گفت‌وگو با تماشاگران دعوت کند و برای نسل جوان فرصتی فراهم آورد تا سینما را فراتر از سرگرمی و موفقیت تجاری بشناسد. آنچه از کانون فیلم باید دوباره زنده شود، تنها شکل برگزاری جلسات نیست، بلکه اندیشه‌ای است که پشت آن قرار داشت؛ اینکه فرهنگ سینمایی بدون تماشاگر آگاه و امکان بحث و نقد آزاد رشد نمی‌کند.
از آن دوران، تصویری بیش از همه در خاطرم مانده است؛ فرخ غفاری که پیش از نمایش درباره فیلم سخن می‌گفت، فروغ فرخزاد و شمیم بهار که در میان تماشاگران حضور داشتند و نوجوانی که با اشتیاق به حرف‌ها گوش می‌داد و منتظر خاموش شدن چراغ‌ها بود. آن نوجوان نمی‌دانست که سال‌ها بعد، سینما به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی‌اش تبدیل خواهد شد. امروز آرزو می‌کنم نسل جوان ما نیز بتواند چنین تجربه‌ای داشته باشد و مکانی مانند کانون فیلم، با همان آزادی اندیشه و احترام به هنر سینما، بار دیگر جای خود را در زندگی فرهنگی ما پیدا کند.»
