چهار مسیر پیش روی جنگ
ترامپ با وجود ادعای پیروزی و بعید دانستن ازسرگیری جنگ، هنوز گزینه‌های نظامی را کنار نگذاشته است.
فرارو- آمریکا چهار مسیر را در ادامه جنگ بررسی می‌کند: حملات گسترده، عملیات محدود، بازگشت به مذاکرات با محوریت جی‌دی ونس، یا ادامه محاصره و فشار اقتصادی. در مقابل، ایران خواهان رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌ها و تضمین‌های متقابل است. طرح دو روزه تهران و میانجیگری قطر می‌توانند فرصتی برای کاهش تنش باشند، اما اختلاف بر سر پرونده هسته‌ای، تنگه هرمز و تعهدات امنیتی همچنان پابرجاست.
به گزارش فرارو، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا در شرایطی از پیروزی کشورش در جنگ با ایران سخن می‌گوید که هنوز اختلافات اساسی میان تهران و واشنگتن برطرف نشده و احتمال بازگشت به درگیری نظامی به‌طور کامل منتفی نیست. ترامپ با اشاره به پیشرفت مذاکرات، احتمال ازسرگیری جنگ را در مقطع کنونی پایین ارزیابی کرده، اما هم‌زمان حضور نظامی آمریکا در منطقه و گزینه حملات تازه همچنان در محاسبات واشنگتن باقی مانده است.
ترامپ: فعلاً جنگ از سر گرفته نمی‌شود
دونالد ترامپ اعلام کرده است که در شرایط کنونی، ازسرگیری جنگ با ایران بعید به نظر می‌رسد؛ زیرا به گفته او، مذاکرات همچنان در حال پیشرفت است. او همچنین درباره هدف قرار نگرفتن سایت کوه کلنگ گزلا توضیح داده که تاکنون فعالیتی در آن مشاهده نشده است. ترامپ در عین حال مدعی شده آمریکا در جنگ پیروز شده است.
در مقابل، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، احتمال دستیابی سریع به پیشرفت در مذاکرات را پایین دانسته است. تفاوت میان لحن نسبتاً خوش‌بینانه ترامپ و ارزیابی محتاطانه روبیو نشان می‌دهد که در واشنگتن درباره سرعت و چشم‌انداز دیپلماسی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ هرچند تصمیم نهایی درباره مسیر آمریکا همچنان در اختیار رئیس‌جمهور است.
تهران: وضعیت فعلی به سود مردم و منطقه نیست
در داخل ایران نیز ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح به‌عنوان شرایطی پرهزینه برای مردم و کشورهای منطقه ارزیابی می‌شود. تحریم‌ها، فشارهای اقتصادی، محدودیت‌های تجاری و خطر شعله‌ور شدن دوباره درگیری، مجموعه عواملی هستند که ادامه وضع موجود را دشوار می‌کنند. از این منظر، موضع تهران درباره پایان دادن به شرایط کنونی را می‌توان نشانه‌ای از انعطاف و تمایل به مذاکره دانست. ایران در دورهای قبلی نیز در مذاکرات حضور داشته و اکنون نیز به دنبال راه‌حلی معرفی می‌شود که از خسارت‌ها و تلفات بیشتر جلوگیری کند.
با این حال، مسئولیت حرکت به سوی توافق از نگاه ایران بیش از هر چیز متوجه واشنگتن است. تهران خواهان آن است که آمریکا با جدیت و اعتمادسازی وارد مذاکرات شود و از تبدیل گفت‌وگوها به فرصتی برای خرید زمان و سپس ازسرگیری حملات خودداری کند. طرح دو مرحله‌ای ایران نیز بر همین مبنا استوار است: در مرحله نخست، بازگشایی تنگه هرمز در برابر آزادسازی منابع مالی مسدودشده و ایجاد حداقلی از اعتماد متقابل؛ سپس ورود به مرحله پیچیده‌تر مذاکرات هسته‌ای.
اختلاف‌نظر درباره معنای طرح دو روزه
طرح دو روزه تهران، با وجود آنکه می‌تواند زمینه‌ای برای بازگشت به مذاکرات فراهم کند، هنوز پرسش‌های مهمی را بی‌پاسخ گذاشته است. مهم‌ترین ابهام به ارتباط میان بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات درباره ذخایر هسته‌ای ایران مربوط می‌شود. در ارزیابی برخی جریان‌های سیاسی آمریکا، اعلام آمادگی تهران برای پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح، امتیازی سیاسی محسوب می‌شود؛ اما این تحول به معنای حل شدن اختلافات نیست.
دعوت از بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز می‌تواند زمینه‌ای برای پیشرفت دیپلماسی فراهم کند، اما تا زمانی که درباره دامنه بازرسی‌ها، دسترسی‌ها، ذخایر هسته‌ای و تعهدات متقابل توافق روشنی حاصل نشود، نمی‌توان نتیجه مذاکرات را پیشبینی کرد. در واقع، مسئله اصلی تنها اعلام آمادگی برای مذاکره نیست؛ بلکه تعیین این موضوع است که هر طرف در برابر اقدامات طرف مقابل چه امتیازهایی دریافت خواهد کرد و چه تضمینی برای اجرای تعهدات وجود دارد.
چهار گزینه برای پایان دادن به جنگ
گزارشی منتسب به روزنامه نیویورک‌تایمز از بررسی چهار مسیر احتمالی در دولت ترامپ برای پایان دادن به جنگ با ایران حکایت دارد. این گزینه‌ها از تشدید عملیات نظامی تا بازگشت به دیپلماسی و ادامه فشار اقتصادی را در بر می‌گیرند.
الف - عملیات نظامی گسترده: در این سناریو، آمریکا و اسرائیل حملاتی چندروزه را علیه زیرساخت‌های راهبردی، تأسیسات انرژی و مراکز هسته‌ای ایران انجام می‌دهند. هدف دیگر این عملیات، انهدام انبارهای موشکی و پهپادی و کاهش توان پاسخ‌گویی نظامی تهران عنوان شده است.
ب - حملات محدودتر: این گزینه بر تأسیسات نظامی و هسته‌ای ایران متمرکز است و بخش عمده زیرساخت‌های انرژی را از فهرست اهداف کنار می‌گذارد. هدف از چنین رویکردی، محدود کردن احتمال گسترش جنگ و جلوگیری از واکنش شدیدتر ایران ارزیابی می‌شود.
ج - بازگشت به مسیر دیپلماسی: در این سناریو، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا نقش محوری‌تری در مذاکرات بر عهده می‌گیرد تا اختلافات مربوط به پرونده هسته‌ای از مسیر گفت‌وگو دنبال شود.
د - تداوم محاصره و فشار اقتصادی؛ واشنگتن می‌تواند بدون ورود فوری به مرحله تازه‌ای از عملیات نظامی، فشار دریایی و اقتصادی بر ایران را حفظ کند و از این طریق تهران را به تغییر مواضع خود وادار سازد.
وجود این چهار گزینه نشان می‌دهد که در واشنگتن هنوز درباره بهترین راه پایان دادن به بحران توافق کامل وجود ندارد. دولت ترامپ باید میان هزینه‌های عملیات نظامی، پیامدهای ادامه محاصره و احتمال دستیابی به توافقی دیپلماتیک تصمیم بگیرد. این انتخاب همچنین به ارزیابی کاخ سفید از میزان تأثیر فشارهای کنونی بر ایران و احتمال تغییر محاسبات تهران وابسته است.
دیدار مقام‌های قطری با ترامپ؛ نقطه عطف احتمالی
قطر همچنان یکی از بازیگران اصلی تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از بازگشت جنگ به شمار می‌رود. دیدار محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر با دونالد ترامپ در کاخ سفید، با حضور احتمالی مارکو روبیو، می‌تواند در تعیین مسیر بعدی مذاکرات اهمیت داشته باشد. دوحه در تلاش است برای ادامه گفت‌وگوها زمان بیشتری فراهم کند و مانع از آن شود که بن‌بست دیپلماتیک به تصمیم نظامی جدید منجر شود.
پیش‌تر نیز ترامپ در نشستی درباره گزینه‌های مرتبط با ایران، فرمانده سنتکام را در کنار مقام‌های ارشد نظامی و امنیتی آمریکا حاضر کرده بود. در آن نشست تصمیم نهایی درباره اقدام بعدی اعلام نشد؛ موضوعی که نشان می‌دهد گزینه‌های نظامی همچنان در سطح بالای تصمیم‌گیری واشنگتن بررسی می‌شوند.
با وجود ادامه تلاش‌های دیپلماتیک، ارزیابی برخی جریان‌های سیاسی آمریکا نسبت به موفقیت مذاکرات بدبینانه است. حتی احتمال دستیابی به توافق در کوتاه‌مدت بسیار پایین برآورد شده است. با این حال، ترامپ انگیزه سیاسی مهمی برای پایان دادن به بحران دارد. او نمی‌خواهد در نهایت به‌عنوان رئیس‌جمهوری شناخته شود که در تقابل با ایران شکست خورده یا نتوانسته است جنگ را با دستاوردی قابل ارائه به افکار عمومی آمریکا به پایان برساند.
جدال بر سر هرمز؛ اختلاف تهران و کشورهای منطقه
تنگه هرمز یکی از حساس‌ترین محورهای اختلاف میان ایران، آمریکا و کشورهای منطقه است. اهمیت این گذرگاه تنها به موقعیت جغرافیایی آن محدود نمی‌شود، بلکه امنیت انتقال انرژی و آزادی کشتیرانی بین‌المللی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. از نگاه کشورهای خلیج فارس، هرمز یک گذرگاه بین‌المللی است و هرگونه تلاش برای تبدیل آن به ابزار فشار یا کنترل یک‌جانبه با مخالفت آنها روبه‌رو خواهد شد. این کشورها همچنین تأکید دارند که مسئله هسته‌ای نباید در سایه اختلاف بر سر تنگه به حاشیه رانده شود.
در مقابل، موضع ایران بر این استدلال استوار است که اقدامات تهران در این گذرگاه را باید در چارچوب حملات آمریکا و اسرائیل و نگرانی‌های امنیت ملی ایران بررسی کرد. بر اساس این رویکرد، نمی‌توان از ایران انتظار داشت در شرایطی که هدف حملات نظامی قرار دارد، همه تعهدات مربوط به امنیت مسیر دریایی را بدون دریافت امتیازهای متقابل اجرا کند.
این اختلاف، دو برداشت متفاوت از امنیت منطقه را آشکار می‌کند. ایران بر پیوند میان امنیت خود و رفتار نظامی آمریکا تأکید دارد؛ در حالی که کشورهای همسایه خواهان آن هستند که اختلاف تهران و واشنگتن به تهدیدی برای حاکمیت و امنیت آنها تبدیل نشود.
اختلاف تهران و واشنگتن تنها به توقف حملات یا بازگشایی تنگه هرمز محدود نمی‌شود. آمریکا خواهان محدودیت‌های روشن و قابل راستی‌آزمایی بر برنامه هسته‌ای ایران است، در حالی که تهران رفع فشارهای اقتصادی و دریافت تضمین درباره رفتار آینده واشنگتن را مطالبه می‌کند. در کنار این اختلاف دوجانبه، کشورهای خلیج فارس نیز خواهان آن هستند که هر توافقی امنیت و حاکمیت آنها را تضمین کند و امکان تکرار حملات یا تهدید مسیرهای دریایی را کاهش دهد.
در چنین شرایطی، طرح دو روزه و میانجیگری قطر می‌تواند فرصتی برای جلوگیری از بازگشت جنگ فراهم کند، اما موفقیت آن به روشن شدن تعهدات دو طرف و در نظر گرفتن نگرانی‌های امنیتی منطقه بستگی دارد. چهار گزینه مطرح‌شده در واشنگتن نیز نشان می‌دهد که دولت ترامپ هنوز میان توافق دیپلماتیک، ادامه فشار اقتصادی و ازسرگیری عملیات نظامی در حال ارزیابی گزینه‌هاست. هرچند رئیس‌جمهور آمریکا از پیروزی سخن می‌گوید و احتمال جنگ را پایین می‌داند، باقی ماندن گزینه‌های نظامی نشان می‌دهد که بحران هنوز به پایان نرسیده است.
