بازی بزرگ چین در خاورمیانه؛ حفظ منافع انرژی و گسترش نفوذ منطقه‌ای
خاورمیانه در زمین بازی چین و آمریکا؛ شی پیش از دیدار با ترامپ چه می‌خواهد؟
این گزارش می‌گوید چین در آستانه دیدار احتمالی ترامپ و شی جین‌پینگ، با افزایش تماس‌های دیپلماتیک با عمان، عربستان و ایران، در پی تقویت نفوذ منطقه‌ای و حفاظت از منافع انرژی خود است. پکن ضمن اعلام حمایت از حاکمیت ایران، بر ضرورت توقف درگیری‌ها تأکید می‌کند و از روابط اقتصادی، به‌ویژه خرید نفت ایران، به‌عنوان اهرم اثرگذاری بهره می‌برد.
فرارو- چین در آستانه دیدار مورد انتظار رؤسای جمهور آمریکا و این کشور، تلاش‌های دیپلماتیک خود در خاورمیانه را تشدید کرده است. در روزهای اخیر، مقام‌های ارشد پکن با رهبران و مسئولان امنیتی چند کشور منطقه از جمله عمان، عربستان سعودی و ایران، دیدار و درباره تحولات امنیتی و آینده روابط دوجانبه گفت‌وگو کرده‌اند. این تحرکات پیش از سفر احتمالی دونالد ترامپ به چین برای شرکت در نشست اپک در شهر شنژن در روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر انجام می‌شود.
به گزارش فرارو به نقل از روزنامه گاردین، شی جین‌پینگ روز دوشنبه میزبان هیثم بن طارق، سلطان عمان بود. این سفر از نظر تاریخی اهمیت دارد، زیرا نخستین سفر یک رئیس دولت عمان به چین از زمان برقراری روابط دیپلماتیک دو کشور محسوب می‌شود. هم‌زمان، وانگ یی، وزیر خارجه چین، با مساعد بن محمد العیبان، مشاور امنیت ملی عربستان و علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران دیدار کرد. مجموعه این ملاقات‌ها نشان می‌دهد پکن در شرایطی که جنگ و تنش‌های منطقه‌ای بر امنیت انرژی و اقتصاد جهانی سایه انداخته، در پی حفظ ارتباط با بازیگران اصلی خاورمیانه است.
پیام پکن: خاورمیانه میدان رقابت قدرت‌ها نیست
شی جین‌پینگ در دیدار با سلطان عمان هشدار داد که خاورمیانه نباید به عرصه رقابت قدرت‌های بزرگ و درگیری‌های ژئوپلیتیکی تبدیل شود. او تأکید کرد چین همواره برای توقف درگیری‌ها و پیشبرد صلح تلاش کرده و آماده است برای حل معضلات امنیتی منطقه، راهکارهایی ارائه دهد. وانگ یی نیز پس از دیدارهای جداگانه خود اعلام کرد چین آماده است نقشی سازنده در کمک به کشورهای منطقه برای عبور از بحران‌ها و دستیابی به صلح و ثبات پایدار ایفا کند. او در گفت‌وگو با مقام ایرانی، حمایت پکن از ایران در حفاظت از حاکمیت و امنیت این کشور را اعلام کرد. به گفته وزارت خارجه چین، باقری کنی نیز ابراز امیدواری کرد پکن نقش مهم‌تری در صلح منطقه‌ای و بین‌المللی بر عهده بگیرد.
این مواضع در حالی مطرح می‌شود که چین پس از آغاز حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در فوریه ۲۰۲۶، به‌عنوان یکی از طرف‌هایی مطرح شد که تهران را به سمت مذاکرات آتش‌بس در پاکستان سوق داده است. همین نقش، جایگاه پکن را به‌عنوان میانجی احتمالی در تحولات منطقه‌ای برجسته‌تر کرد؛ هرچند عملکرد دیپلماتیک چین در ادامه جنگ چندان گسترده نبوده است.
نفوذ اقتصادی؛ مهم‌ترین اهرم چین در برابر ایران
به اعتقاد شن دینگلی، پژوهشگر روابط بین‌الملل در شانگهای، نفوذ چین در خاورمیانه مانند گذشته نیست، اما افزایش سرمایه‌گذاری‌ها و مبادلات تجاری این کشور با منطقه باعث شده نتوان نقش آن را نادیده گرفت. یکی از مهم‌ترین اهرم‌های اقتصادی پکن در برابر تهران، خرید نفت ایران است. چین حدود ۹۰ درصد از صادرات نفت خام ایران را خریداری می‌کند و به همین دلیل تغییر در میزان واردات این کشور می‌تواند تأثیر مستقیمی بر درآمدهای نفتی تهران داشته باشد.
بر اساس گزارش منتشرشده، چین در فاصله آوریل تا ژوئن واردات نفت خام خود از ایران را ۳۰ درصد کاهش داد و میزان خرید در ماه ژوئن به پایین‌ترین سطح یک دهه گذشته رسید. برخی برآوردها حاکی از آن است که کاهش واردات چین، قیمت هر بشکه نفت برنت را حدود ۳۰ دلار یا بیشتر پایین آورد و از جهش شدید قیمت‌ها در بازار جهانی جلوگیری کرد.
با این حال، پکن در ماه‌های گذشته از ظرفیت اقتصادی خود برای میانجیگری گسترده‌تر استفاده نکرده است. بخشی از این رویکرد به این برداشت بازمی‌گردد که چین مسئولیت اصلی حل‌وفصل جنگ را بر عهده خود نمی‌بیند. وانگ یی در ماه مارس گفته بود این جنگ اساساً نباید آغاز می‌شد و حملات آمریکا و اسرائیل از حمایت عمومی برخوردار نخواهد شد.
جنگ ایران و فرصت دیپلماتیک برای پکن
تحولات جنگ، علاوه بر ایجاد خطرهای اقتصادی برای چین، فرصتی نیز برای این کشور فراهم کرده است تا خود را در مقایسه با واشنگتن به‌عنوان بازیگری خواهان ثبات و گفت‌وگو معرفی کند. آسیب واردشده به اعتبار جهانی آمریکا در جریان جنگ، یکی از عواملی است که می‌تواند به تقویت موقعیت دیپلماتیک چین کمک کند. بر اساس یافته‌های منتشرشده مرکز پژوهشی پیو در ماه ژوئیه، چین در نظرسنجی انجام‌شده در ۳۶ کشور، در بیش از نیمی از آنها از نگاه مثبت‌تری نسبت به آمریکا برخوردار بوده است.
با این حال، پکن از پیامدهای اقتصادی جنگ نیز مصون نیست. اختلال طولانی‌مدت در تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت و گاز جهان، می‌تواند امنیت انرژی چین را تحت تأثیر قرار دهد. افزایش قیمت انرژی و کمبود مواد اولیه، تورم جهانی را تشدید می‌کند و در نهایت ممکن است تقاضا برای کالاهای صادراتی چین را کاهش دهد. بنابراین، تداوم بحران نه‌تنها منافع اقتصادی پکن را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند دستاوردهای تجاری این کشور در بازارهای جهانی را نیز تحت فشار قرار دهد.
دیدار ترامپ و شی در سایه تحولات خاورمیانه
در شرایط کنونی، تهران و واشنگتن درگیر مذاکرات فشرده برای دستیابی به توافقی هستند که ممکن است بازگشایی تنگه هرمز را نیز در بر بگیرد. دونالد ترامپ بارها تهدید کرده است که پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، حملات نظامی علیه ایران را از سر خواهد گرفت؛ اقدامی که می‌تواند نگرانی مقام‌های چینی را افزایش دهد.
در عین حال، تلاش ترامپ برای دستیابی به توافق در خاورمیانه ممکن است فرصتی در اختیار پکن قرار دهد تا نقش خود را در میانجیگری منطقه‌ای برجسته‌تر کند. چین پیش‌تر در سال ۲۰۲۳ میان ایران و عربستان سعودی برای کاهش تنش‌ها میانجیگری کرده بود، اما پس از آن تأثیر دیپلماتیکش در منطقه محدود باقی ماند. اکنون پکن تلاش می کند هم روابط خود با کشورهای خاورمیانه را گسترش دهد و هم جایگاهش را در تعامل با آمریکا تقویت کند. شن دینگلی معتقد است این دو هدف با یکدیگر تعارض ندارند و حتی می‌توانند روندی تقویت‌کننده برای هم باشند.
افزایش تماس‌های دیپلماتیک چین را می‌توان بخشی از تلاش گسترده‌تر پکن برای تثبیت جایگاه خود در منطقه‌ای دانست که جنگ، امنیت انرژی و رقابت قدرت‌های بزرگ در آن به یکدیگر گره خورده‌اند. چین در پی آن است که ضمن حفاظت از منافع اقتصادی خود، کانال‌های ارتباطی با بازیگران رقیب را حفظ کند و پیش از دیدار شی و ترامپ، ظرفیت دیپلماتیک خود را به نمایش بگذارد. با این حال، میزان تأثیرگذاری این تلاش‌ها به توانایی پکن در تبدیل روابط اقتصادی و مواضع سیاسی به ابتکارهای عملی برای کاهش تنش‌ها بستگی خواهد داشت.
