خودکشی پدیده‌ای چندوجهی است/ ممکن است فرد در میان هزاران لایک و کامنت، احساس تنهایی کند

محمدامین وحدانی‌نیا، معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور، روز چهارشنبه در همایش علمی تخصصی پیشگیری از خودکشی با تأکید بر اهمیت مداخله به‌موقع در موارد مرتبط با خودکشی گفت: خودکشی صرفاً یک مرگ ناگهانی نیست، بلکه فرایندی از فروپاشی است که می‌تواند از افکار خودکشی آغاز شود، به تهدید به خودکشی برسد و در نهایت به خاتمه عمدی حیات منجر شود.

وی با اشاره به تجربه‌ای از رصد فضای مجازی اظهار کرد: در یکی از موارد، کارشناسان دادستانی که فضای مجازی را رصد می‌کردند، با فردی مواجه شدند که در آستانه خودکشی قرار داشت و در فضای مجازی اعلام کرده بود قصد خودکشی دارد. کارشناسان با شناسایی شماره تلفن این فرد و محل سکونت او در یکی از شهرستان ها، نیمه‌شب به منزل وی مراجعه کردند و با اطلاع خانواده، امکان مداخله و کمک به او فراهم شد.

وحدانی‌نیا افزود: این تجربه نشان می‌دهد که حضور و مداخله به‌موقع در چنین شرایطی بسیار اهمیت دارد. در مورد دیگری نیز زمانی که مسئولیت ریاست دادگستری یک استان را بر عهده داشتم، به من اطلاع دادند یکی از مراجعان قصد خودکشی دارد. به محل مراجعه کردم و با گفت‌وگو با فرد، شرایط به گونه‌ای مدیریت شد که از اقدام او جلوگیری شد.

معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور گفت: خودکشی زمانی رخ می‌دهد که فرد در یک بن‌بست زندگی، مرگ را نه به‌عنوان پایان، بلکه به‌عنوان راهی برای حل مساله و فرار از رنج تصور می‌کند. از این منظر، خودکشی را می‌توان شکلی از خشونت علیه خویشتن دانست.

وی با اشاره به ضرورت پرهیز از ساده‌انگاری در بررسی علل خودکشی ادامه داد: برخی تحقیقات این تصور را ایجاد کرده‌اند که با توسعه، نرخ خودکشی الزاماً کاهش پیدا می‌کند، در حالی که اگر چنین رابطه مستقیمی وجود داشت، نرخ خودکشی در برخی کشورهای توسعه‌یافته نباید بالا می‌بود. منظور من رد این تحقیقات نیست، بلکه باید از ارائه یک علت به‌عنوان علت انحصاری خودکشی پرهیز کرد.

وحدانی‌نیا تأکید کرد: دانشگاه باید در برابر تحلیل‌های تک‌بعدی و انحصاری، بررسی و نقد علمی داشته باشد. خودکشی پدیده‌ای چندوجهی است و علل آن را باید در سطوح مختلف ساختاری، محیطی و فردی مورد بررسی قرار داد.

وی یکی از چالش‌های مهم پژوهش درباره خودکشی را ابهام در روایت‌های مربوط به علت آن دانست و گفت: حتی در بررسی پرونده‌های قضایی، روایت اعضای خانواده درباره علت خودکشی ممکن است در مراحل مختلف تغییر کند. بنابراین پژوهشگران باید در دسته‌بندی علل و ارائه نتایج به جامعه، دقت بیشتری داشته باشند.

معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور افزود: نباید خودکشی را صرفاً نتیجه بحران‌های اجتماعی دانست؛ اگرچه مسائل اجتماعی در آن نقش دارند، اما تقلیل دادن این پدیده به یک عامل یا یک دسته عوامل، ما را از واقعیت چندوجهی آن دور می‌کند.

انزوای اجتماعی و خلأ معنایی

وحدانی‌نیا با اشاره به آنچه «انزوای مدرن» خواند، گفت: فردگرایی، فناوری و فضای مجازی اگرچه انسان را به جهان متصل کرده و منافع زیادی دارند، اما در مواردی می‌توانند افراد را در سلول‌های تنهایی قرار دهند. امروز نسلی داریم که ممکن است در میان هزاران لایک و کامنت، احساس تنهایی کند و فقدان پیوندهای اجتماعی می‌تواند یکی از عوامل مؤثر بر خودکشی در میان جوانان باشد.

وی «خلأ معنایی» و کاهش ارتباط فرد با منابع معنایی و معنوی زندگی را از دیگر موضوعاتی دانست که به گفته او باید در بررسی علل خودکشی مورد توجه قرار گیرد و افزود: هنگامی که انسان از ریشه‌های معنایی خود جدا می‌شود، ممکن است در برابر بحران‌های زندگی احساس کند تکیه‌گاه و لنگرگاهی ندارد.

معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور همچنین با اشاره به برخی یافته‌های مورد ادعای خود درباره پرونده‌های قضایی، خواستار انجام مطالعات تکمیلی درباره نقش عوامل فرهنگی و اجتماعی در آسیب‌های اجتماعی شد.

وی در ادامه با اشاره به وضعیت برخی استان ها گفت: برخی مناطق با وجود برخورداری از سطح پایین‌تر توسعه، در آمارهای خودکشی در وضعیت متفاوتی قرار دارند. این موضوع نشان می‌دهد که در تحلیل خودکشی باید مجموعه‌ای از عوامل، از جمله مسائل اقتصادی، بیکاری، شرایط اجتماعی، پیوندهای خانوادگی و عوامل فرهنگی و معنوی را همزمان مورد توجه قرار داد.

وحدانی‌نیا با اشاره به بالا بودن میزان خودکشی در میان برخی گروه‌های شغلی و تحصیلی، از جمله پزشکان و دانشجویان پزشکی، گفت: شرایط خاص حرفه پزشکی و مواجهه مستمر با جسم و مرگ انسان، از جمله موضوعاتی است که باید در برنامه‌های پیشگیری مورد توجه قرار گیرد.

وی با اشاره به اقدامات وزارت بهداشت در حوزه سلامت روان دانشجویان گفت: اقداماتی که از سوی مجموعه وزارت بهداشت در این زمینه مطرح شد، می‌تواند در پیشگیری از خودکشی دانشجویان مؤثر باشد و باید این اقدامات با جدیت دنبال شود.

تأکید بر نقش قرارگاه‌های محلی در پیشگیری از خودکشی

معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور در ادامه بر ضرورت ایجاد یک مدل عملیاتی چندبخشی برای پیشگیری از خودکشی تأکید کرد و گفت: در سطح اجرایی باید قرارگاه‌های محلی تقویت شوند. دادستانی کل کشور نیز در این زمینه بخشنامه‌ای صادر کرده و از دادستان‌ها خواسته است اقدامات دستگاه‌های مختلف را هماهنگ کنند و از انجام فعالیت‌های جزیره‌ای جلوگیری شود.

وی افزود: بسیاری از اقداماتی که در حوزه پیشگیری از خودکشی توسط سازمان بهزیستی، دانشگاه‌های علوم پزشکی و سایر دستگاه‌ها انجام می‌شود، اقدامات ارزشمندی است، اما باید این اقدامات در سطح استان‌ها و محلات نیز به یکدیگر متصل شوند.

وحدانی‌نیا با تأکید بر نقش افراد نزدیک به فرد در معرض خطر گفت: نباید تصور کنیم همه افرادی که در معرض خودکشی قرار دارند، الزاماً به مراکز مشاوره مراجعه می‌کنند. گاهی یک دوست می‌تواند زودتر از یک متخصص متوجه وضعیت فرد شود، زیرا ممکن است فرد در شرایط بحرانی با دوست خود گفت‌وگو یا در فضای مجازی با او ارتباط برقرار کند.

وی افزود: بنابراین رسانه ملی، آموزش و پرورش، دانشگاه‌ها و سایر دستگاه‌ها باید آموزش‌های لازم را ارائه کنند تا افراد جامعه بدانند اگر دوست یا فرد نزدیک آنها تصمیم به خودکشی داشت، چگونه واکنش نشان دهند و او را برای دریافت کمک تخصصی هدایت کنند.

استفاده از هوش مصنوعی برای پیشگیری از ارائه محتوای آسیب‌زا

وحدانی‌نیا همچنین از پیگیری موضوع هوش مصنوعی در حوزه پیشگیری از خودکشی خبر داد و گفت: با معاونت علمی ریاست جمهوری مکاتبه کرده‌ایم تا در طراحی و توسعه پلتفرم‌های هوش مصنوعی، موضوع پیشگیری از ارائه توصیه‌های مرتبط با خودکشی مورد توجه قرار گیرد.

وی تأکید کرد: هوش مصنوعی ابزار مفیدی است، اما خطاهایی نیز دارد و باید کاری کنیم که این فناوری به جوانی که در شرایط بحرانی قرار دارد، توصیه‌ای برای خودکشی ارائه نکند. در حوزه‌های جدید فناوری باید از هم‌اکنون برای آینده جامعه برنامه‌ریزی کنیم.

آموزش مهارت‌های زندگی باید جدی‌تر گرفته شود

معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور همچنین بر ضرورت تقویت مهارت‌های زندگی در نظام آموزشی تأکید کرد و گفت: اگر مهارت‌هایی مانند خودکنترلی، ارتباط مؤثر و مهارت حل مسئله را در کودکان، نوجوانان و جوانان تقویت کنیم، می‌توانیم در پیشگیری از بسیاری از آسیب‌های اجتماعی از جمله خودکشی مؤثر باشیم.

وی افزود: در نظام آموزشی، گاهی توجه زیادی به آموزش‌های غیرضروری می‌شود، در حالی که افراد پس از ورود به زندگی اجتماعی و خانوادگی ممکن است از مهارت‌های لازم برای مدیریت روابط و حل تعارض برخوردار نباشند.

وحدانی‌نیا گفت: پیشگیری از خودکشی یک مسئولیت همگانی است و همه دستگاه‌ها و دست‌اندرکاران باید در این زمینه نقش خود را ایفا کنند.

نقش عوامل فرهنگی و اجتماعی در بررسی علل خودکشی نباید نادیده گرفته شود

وحدانی‌نیا با اشاره به برخی عوامل فرهنگی و اجتماعی گفت: در بررسی علل خودکشی نباید تنها به عوامل اقتصادی، روان‌شناختی یا توسعه‌ای توجه کرد و لازم است نقش عوامل فرهنگی و اجتماعی نیز مورد بررسی علمی قرار گیرد.

معاون حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم دادستانی کل کشور افزود: در بررسی پرونده‌های قضایی و مطالعاتی که درباره نقض حریم حجاب و عفاف انجام داده‌ام، با مواردی مواجه شده‌ام که نشان می‌دهد این موضوع نیازمند بررسی علمی و تکمیلی است.

وی با بیان اینکه این مسئله نباید صرفاً از یک زاویه مورد بررسی قرار گیرد، گفت: لازم است پژوهشگران با انجام مطالعات دقیق‌تر، نقش عوامل فرهنگی و اجتماعی مرتبط با حجاب و عفاف را در آسیب‌های اجتماعی بررسی کنند و نتایج این مطالعات را در اختیار سیاست‌گذاران و مسئولان قرار دهند.

وحدانی‌نیا همچنین با اشاره به اهمیت خانواده در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی تأکید کرد: خانواده در رأس جامعه قرار دارد و بی‌توجهی به مسائل فرهنگی و تربیتی خانواده می‌تواند چالش‌های بیشتری ایجاد کند.