نزدیکی بدون اعتماد؛ رابطه جدید خلیج فارس و آمریکا
آیا جنگ ایران و آمریکا نظم امنیتی خلیج فارس را تغییر داد؟
جنگ ۲۰۲۶ ایران و آمریکا اعتماد کشورهای عربی به واشنگتن را کاهش داد. دولتهای منطقه بهدنبال تنوعبخشی به شرکای امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک خود هستند. تقویت زیرساختها، تنشزدایی با ایران و توسعه هوش مصنوعی، محورهای این بازتنظیم راهبردی است.
فرارو– دانیل بنایم معاون دستیار وزیر امور خارجه آمریکا در امور شبهجزیره عربستان در سال های ۲۰۲۱ -۲۰۲۵
به گزارش فرارو به نقل از موسسه خاورمیانه، جنگ ۲۰۲۶ ایران و آمریکا، برخلاف تصور اولیه، به فروپاشی نظم امنیتی موجود در خلیج فارس منجر نشده، اما پایههای آن را بهشدت لرزانده است. کشورهای عربی منطقه همچنان به توان نظامی، اطلاعاتی و فناوری آمریکا نیاز دارند، اما همزمان اعتماد آنها به تصمیمگیری راهبردی واشنگتن کاهش یافته و تلاش برای ایجاد گزینههای جایگزین در حوزه امنیت، دیپلماسی، اقتصاد و زیرساخت سرعت گرفته است.
نتیجه این وضعیت، نه شکلگیری یک «خلیج فارس پساآمریکایی»، بلکه ظهور منطقهای چندشریک است که تلاش میکند وابستگی خود به یک قدرت واحد را کاهش دهد.
جنگی که محاسبات خلیج فارس را برهم زد
جنگ زمانی آغاز شد که دولت دونالد ترامپ اهدافی فراتر از برنامه هستهای ایران را دنبال میکرد و در کنار حملات نظامی، تغییرات اساسی در ایران و ساختار امنیتی خاورمیانه را نیز مدنظر داشت. عملیات نظامی تواناییهای قابل توجه آمریکا را به نمایش گذاشت، اما همزمان محدودیت قدرت هوایی برای تحمیل نتایج سیاسی را آشکار کرد.
کشورهای خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، امارات، قطر، کویت، بحرین و عمان، درباره میزان قابلیت اتکای آمریکا پرسشهای تازهای مطرح کنند. با این حال، جنگ به فروپاشی همکاری امنیتی میان این کشورها و واشنگتن منجر نشد.
کشورهای عربی خلیج فارس هنوز جایگزین کاملی برای قدرت آمریکا پیدا نکردهاند. چین شریک اقتصادی مهمی است، اما تمایل یا توانایی لازم برای پذیرش مسئولیت امنیت منطقه را نشان نداده است. روسیه نیز همچنان عمدتاً درگیر جنگ اوکراین است. بنابراین، هیچ قدرت دیگری مجموعهای از توان نظامی، اطلاعاتی، لجستیکی، فناوری پیشرفته و نفوذ دیپلماتیک آمریکا را بهطور کامل در اختیار ندارد.
با این حال، رابطه با واشنگتن وارد مرحلهای شده که میتوان آن را «نزدیکی بدون اعتماد» توصیف کرد. دولتهای خلیج فارس همچنان خواهان همکاری نظامی، فناوری هستهای و هوش مصنوعی با آمریکا هستند، اما در عین حال تمایل بیشتری به استقلال در تصمیمگیری و ایجاد روابط موازی با دیگر قدرتها پیدا کردهاند. قطر و عمان نیز نقش خود را بهعنوان میانجی افزایش دادهاند؛ بخشی از این روند ناشی از کاهش اعتماد به ظرفیت دیپلماتیک واشنگتن است.
ظهور منطقه چندشریک به جای نظم چندقطبی
تحولات جدید الزاماً به معنای حرکت خلیج فارس به سوی یک نظم کاملاً چندقطبی نیست؛ بلکه بیشتر از شکلگیری یک منطقه «چندشریک» حکایت دارد. توافق دفاعی مکه میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه اهمیت پیدا میکند و مصر نیز بهعنوان شریک احتمالی مطرح شده است. این توافق هنوز جایگزینی برای تضمین امنیتی آمریکا نیست، اما میتواند یکی از نخستین نشانههای تلاش ریاض برای ایجاد گزینههای راهبردی بیشتر باشد.
در واقع، هدف اصلی چنین ترتیباتی الزاماً جایگزین کردن یک حامی جدید با آمریکا نیست، بلکه ایجاد سبدی متنوعتر از روابط امنیتی است تا در صورت کاهش قابلیت اتکا یا مطلوبیت واشنگتن، گزینههای دیگری وجود داشته باشد.
بازگشت به مسیر تنشزدایی با ایران
جنگ همچنین روابط کشورهای عربی خلیج فارس با ایران را وارد مرحلهای تازه کرده است. پیش از جنگ هم کشورهای منطقه به این نتیجه رسیده بودند که هیچ قدرت خارجی نمیتواند حکومت ایران را از میان ببرد و برای پیشبرد برنامههای اقتصادی خود، باید سطح تنش با تهران را کاهش دهند. همین محاسبه به روند تنشزدایی از سال ۲۰۲۳ کمک کرده بود.
افزایش واقعی توان ایران برای آسیب زدن به زیرساختها و تحمیل هزینههای اقتصادی سنگین، بار دیگر اهمیت کانالهای ارتباطی با تهران را برجسته کرد. قطر و عمان به میانجیگری بازگشتند و برخی دولتهای منطقه نیز تلاش کردند از طریق تفاهمهای دوجانبه، احتمال حملات بیشتر را کاهش دهند.
امنیت زیرساخت و هوش مصنوعی در خط مقدم
جنگ همچنین مفهوم امنیت را از حوزه نظامی فراتر برده است. کشورهای خلیج فارس ناچار خواهند بود سرمایهگذاری بیشتری در سامانههای دفاعی، بنادر، خطوط لوله، شبکه برق، مراکز داده، تأسیسات آبشیرینکن و کریدورهای حملونقل انجام دهند. «تابآوری» و ایجاد ظرفیتهای جایگزین اکنون به بخشی از برنامههای توسعه منطقه تبدیل شده است.
هوش مصنوعی نمونه مهمی از این چالش است. عربستان و امارات پیش از جنگ در مسیر تبدیل شدن به یکی از بزرگترین مراکز پردازش رایانشی جهان خارج از آمریکا و چین قرار داشتند. اما تهدید علیه مراکز داده، هزینههای امنیتی و تأخیرهای ناشی از جنگ، بخشی از زمان و اعتماد لازم برای پیشبرد این برنامهها را کاهش داده است.
کشورهای منطقه در حال بازتعریف مفهوم شراکت با واشنگتن هستند. آنها میخواهند ضمن حفظ روابط امنیتی و اقتصادی با آمریکا، گزینههای بیشتری در دیپلماسی، تجارت، زیرساخت، فناوری و همکاری نظامی در اختیار داشته باشند.
