ثروت بیرفاه؛ چرا ایران در رتبه ۱۱۶ شاخص رفاه لگاتوم قرار گرفته است؟
شاخص رفاه لگاتوم رفاه کشورها را صرفاً بر اساس درآمد یا تولید ناخالص داخلی نمیسنجد و مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، نهادی و سیاسی را در ارزیابی خود لحاظ میکند.
ایران با وجود برخورداری از منابع گسترده انرژی، نیروی انسانی تحصیلکرده، زیرساختهای صنعتی و موقعیت جغرافیایی، در تازهترین ارزیابی شاخص رفاه لگاتوم در رتبه ۱۱۶ جهان قرار گرفته است؛ جایگاهی که پایینتر از میانگین عملکرد تاریخی ایران در این شاخص است.
شاخص رفاه لگاتوم رفاه کشورها را صرفاً بر اساس درآمد یا تولید ناخالص داخلی نمیسنجد و مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، نهادی و سیاسی را در ارزیابی خود لحاظ میکند. در روششناسی جدید این شاخص، وضعیت کشورها در سه قلمرو «توسعه»، «آزادی» و «جامعه» بررسی میشود که در مجموع ۱۰ رکن و بیش از ۱۵۰ نشانگر را دربرمیگیرد.
بر اساس این ارزیابی، بهترین جایگاه ثبتشده ایران در شاخص رفاه لگاتوم رتبه ۱۰۲ و بدترین جایگاه آن رتبه ۱۳۲ بوده و میانگین رتبه ایران در دوره مورد بررسی ۱۱۳ اعلام شده است. ایران در ارزیابی جدید با رتبه ۱۱۶، بنابراین پایینتر از متوسط عملکرد تاریخی خود قرار گرفته است.
چرا منابع ایران به رفاه تبدیل نشدهاند؟
رتبه ایران در این شاخص در شرایطی ثبت شده که کشور از ذخایر قابل توجه نفت و گاز، نیروی انسانی تحصیلکرده، بازار داخلی بزرگ و زیرساختهای صنعتی و علمی برخوردار است. با این حال، وجود این ظرفیتها بهتنهایی به معنای رفاه عمومی نیست.
در شاخص لگاتوم عواملی مانند سلامت، آموزش، استاندارد زندگی، صلح مدنی، آزادی اقتصادی، امکان ابراز مخالفت و کیفیت روابط میان شهروندان، جامعه و حکومت نیز در نظر گرفته میشود. از این منظر، مسئله فقط میزان منابع در اختیار یک کشور نیست، بلکه نحوه تبدیل این منابع به فرصت، امنیت اقتصادی و کیفیت زندگی اهمیت دارد.
تورم، کاهش قدرت خرید، نااطمینانی اقتصادی، تغییر قواعد کسبوکار، دشواری فعالیت بنگاهها و مهاجرت نیروی انسانی متخصص از جمله عواملی هستند که میتوانند بر بخشهای مختلف رفاه اثر بگذارند.
جعفر خیرخواهان، اقتصاددان، درباره جایگاه ایران در این شاخص معتقد است نمیتوان وضعیت کشور را صرفاً با کمبود منابع توضیح داد.
او با اشاره به منابع طبیعی، ذخایر نفت و گاز، نیروی انسانی تحصیلکرده، بازار داخلی و موقعیت جغرافیایی ایران میگوید برخورداری از ظرفیت با بهرهمندی از رفاه تفاوت دارد.
به گفته خیرخواهان، شاخص رفاه لگاتوم دقیقاً از همین زاویه اهمیت پیدا میکند؛ زیرا رفاه را فقط با درآمد یا تولید ناخالص داخلی نمیسنجد و کیفیت حکمرانی، آزادیهای مدنی، امنیت، شرایط کسبوکار، آموزش، سلامت و سرمایه اجتماعی را نیز در نظر میگیرد.
او معتقد است ممکن است کشوری از منابع طبیعی فراوان برخوردار باشد اما نتواند جایگاه مناسبی در شاخص رفاه به دست آورد؛ زیرا منابع زمانی به رفاه تبدیل میشوند که سازوکارهای حکمرانی توانایی تبدیل آنها به فرصت و زندگی بهتر را داشته باشند.
پیشبینیپذیری؛ حلقه مهم رفاه
یکی از عوامل مهم در این میان، پیشبینیپذیری اقتصادی است. خانوارها و بنگاهها زمانی میتوانند برای آینده برنامهریزی کنند که قواعد اقتصادی تا حد زیادی باثبات و قابل پیشبینی باشد.
تغییرات مکرر مقررات، تصمیمهای کوتاهمدت و نااطمینانی نسبت به آینده میتواند افق تصمیمگیری را کوتاه کند. در چنین شرایطی بخشی از سرمایه به جای سرمایهگذاری بلندمدت، به سمت حفظ ارزش دارایی، فعالیتهای کوتاهمدت یا خروج از کشور حرکت میکند.
خیرخواهان همچنین اعتماد عمومی را یکی دیگر از عوامل مؤثر بر رفاه میداند. به گفته او، ضعف اعتماد به نهادهای عمومی و سازوکارهای حل اختلاف میتواند هزینه انجام فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی را افزایش دهد و افراد را بیشتر به روابط شخصی و شبکههای غیررسمی وابسته کند.
اصلاح نهادها در کنار افزایش منابع
بر اساس این دیدگاه، بهبود رفاه ایران تنها با افزایش درآمدهای نفتی، توسعه زیرساخت یا تزریق منابع جدید حاصل نمیشود. اصلاح سازوکارهایی که منابع را به رفاه تبدیل میکنند نیز اهمیت دارد.
حاکمیت قانون، شفافیت، پاسخگویی، ثبات مقررات، کاهش تعارض منافع، حمایت از رقابت، تقویت حقوق مالکیت و فراهم کردن امکان مشارکت اجتماعی و اقتصادی از جمله مواردی است که در این چارچوب مورد تأکید قرار میگیرد.
رتبه ۱۱۶ ایران در شاخص رفاه لگاتوم در واقع فاصله میان ظرفیتهای بالقوه کشور و میزان تبدیل این ظرفیتها به رفاه قابل لمس برای شهروندان را برجسته میکند؛ فاصلهای که توضیح آن فقط با میزان منابع طبیعی یا اندازه اقتصاد ممکن نیست و به عملکرد نهادهای اقتصادی و اجتماعی نیز ارتباط دارد.
