آمریکا بی‌سروصدا در حال خروج از خاورمیانه/ واشنگتن به دنبال راهبردی تازه برای دوران پس از ۱۱ سپتامبر

یک رسانه آمریکایی از بررسی محرمانه کاهش نیروها و تأسیسات نظامی و اطلاعاتی آمریکا در منطقه خبر می‌دهد.

به گزارش فرارو به نقل از سی‌ان‌ان، شش منبع مطلع گفته‌اند مقام‌های نظامی و اطلاعاتی آمریکا طی هفته‌های اخیر به‌صورت محرمانه درباره کاهش شمار نیروها و تأسیسات نظامی و اطلاعاتی این کشور در خاورمیانه گفت‌وگو کرده‌اند؛ طرحی که در صورت پایان جنگ با ایران می‌تواند یکی از مهم‌ترین تغییرات در آرایش نظامی آمریکا در منطقه طی دهه‌های اخیر باشد. 

به نوشته این رسانه خبری، این بحث‌ها در بخش‌های مختلف ارتش و جامعه اطلاعاتی آمریکا در جریان است و تحقق آن به این پیش‌فرض وابسته است که دولت دونالد ترامپ بتواند به جنگ با ایران پایان دهد. 

در صورت عملی شدن این طرح، واشنگتن وارد مرحله تازه‌ای از بازتعریف حضور خود در منطقه خواهد شد؛ منطقه‌ای که روسای‌جمهوری آمریکا طی سال‌های گذشته بارها تلاش کرده‌اند از آن فاصله بگیرند، اما بحران‌های امنیتی و نظامی هر بار این کشور را دوباره به خاورمیانه بازگردانده است. 

پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، آمریکا شبکه گسترده‌ای از پایگاه‌ها و تأسیسات دائمی نظامی و اطلاعاتی را در خاورمیانه ایجاد کرد تا جنگ‌ها و عملیات نظامی خود در کشورهایی مانند عراق، افغانستان، سوریه، ایران، یمن و لیبی را پشتیبانی کند. اکنون جنگ اخیر با ایران آسیب‌پذیری این زیرساخت را بیش از گذشته آشکار کرده است. 

ترامپ؛ متغیری که محاسبات واشنگتن را دشوار کرده است

مقام‌هایی که در این گفت‌وگوهای غیررسمی مشارکت دارند، تلاش می‌کنند سناریوهای مختلف درباره تصمیم نهایی دونالد ترامپ را پیش‌بینی کنند. به گفته منابع این رسانه، ترامپ تاکنون راهبرد روشنی برای دوران پس از جنگ ارائه نکرده و در گذشته نیز بخشی از هویت سیاسی خود را بر کاهش حضور نیروهای آمریکایی در خارج از کشور بنا کرده است. 

با این حال، آمریکا همچنان حدود ۵۰ هزار نیروی نظامی و مجموعه بزرگی از تجهیزات و دارایی‌های نظامی در خاورمیانه دارد؛ از جمله دو ناو هواپیمابر و بیش از ۱۲ ناوشکن مجهز به موشک‌های هدایت‌شونده. 

هم‌زمان، برخی نیروهای سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) که در اوج درگیری‌ها به آمریکا بازگردانده شده بودند، بار دیگر در حال اعزام به منطقه هستند. ارتش آمریکا نیز گزینه‌هایی برای تقویت استحکامات نیروهایی که قرار است پس از پایان جنگ در منطقه باقی بمانند، بررسی می‌کند. 

یکی از گزینه‌های مطرح، انتقال برخی تأسیسات به زیر زمین است تا در برابر حملات موشکی و پهپادی آسیب‌پذیری کمتری داشته باشند. پنتاگون پیش از این نیز چنین ایده‌ای را بررسی کرده بود، اما حملات ایران در هفته‌های نخست جنگ، ضرورت آن را برجسته‌تر کرده است. 

از ۲۷ هزار نیرو تا ۲۵۰ هزار نظامی

بحث کنونی درباره کاهش حضور آمریکا، در واقع ادامه تلاش‌هایی است که واشنگتن طی ۲۵ سال گذشته بارها برای کاهش حضور خود در خاورمیانه انجام داده است؛ تلاش‌هایی که اغلب به دلیل تحولات امنیتی منطقه نیمه‌تمام مانده‌اند. 

آمریکا حتی پیش از ۱۱ سپتامبر روند افزایش حضور نظامی خود در منطقه را آغاز کرده بود. در سال ۱۹۹۸ حدود ۲۷ هزار نیروی فعال آمریکایی در سراسر خاورمیانه مستقر بودند؛ اما پس از حملات ۱۱ سپتامبر، این حضور به شکل چشمگیری افزایش یافت. 

با آغاز جنگ عراق در سال ۲۰۰۳، شمار نیروهای آمریکایی در خاورمیانه به حدود ۲۵۰ هزار نفر رسید. این رقم در فاصله سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۱ نوسان داشت، اما هیچ‌گاه به کمتر از حدود ۱۰۰ هزار نفر نرسید. 

باراک اوباما در سال ۲۰۱۱ از کاهش حضور آمریکا در افغانستان و خروج نیروهای رزمی از عراق خبر داد، اما ظهور داعش و تحولات بعدی بار دیگر واشنگتن را به منطقه بازگرداند. پس از سال ۲۰۱۱ نیز شمار نیروهای آمریکایی در خاورمیانه عمدتاً در محدوده ۳۰ تا ۶۰ هزار نفر باقی ماند. 

جنگ ایران، آسیب‌پذیری پایگاه‌های آمریکا را آشکار کرد

اکنون برنامه‌ریزان نظامی آمریکا بررسی کاهش نیروها را در شرایطی دنبال می‌کنند که آینده جنگ با ایران همچنان نامشخص است و واشنگتن ظاهراً از دستیابی به توافقی که بتواند به درگیری پایان دهد، فاصله دارد. 

بر اساس گزارش این رسانه، نیروها و پایگاه‌های آمریکایی در منطقه در جریان جنگ اخیر بارها هدف حملات ایران قرار گرفته‌اند. تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین، قطر، عربستان سعودی و کویت نیز هدف حملات پهپادی و موشکی قرار گرفته‌اند و برخی منابع از خسارت‌های قابل‌توجه خبر داده‌اند. 

این وضعیت، آسیب‌پذیری زیرساخت نظامی آمریکا در منطقه را به یکی از محورهای اصلی بحث درباره آینده حضور واشنگتن تبدیل کرده است. 

آیا مأموریت‌های حساس بدون پایگاه دائمی انجام می‌شوند؟ 

یکی از سناریوهای مورد بررسی در واشنگتن، کاهش وابستگی به استقرار دائمی نیروها و تجهیزات در خاورمیانه است. 

به گفته دو مقام آمریکایی، برخی مقام‌ها در سازمان سیا و فرماندهی عملیات ویژه ارتش بررسی کرده‌اند که آیا می‌توان مأموریت‌های حساس را بدون حضور دائمی نیروها در منطقه انجام داد یا خیر. بر اساس این ایده، نیروها و تجهیزات اصلی در آمریکا مستقر می‌مانند و تنها برای انجام مأموریت‌های مشخص به منطقه اعزام می‌شوند. 

گزینه دیگری که روی میز قرار دارد، بازسازی نکردن برخی تأسیسات آسیب‌دیده یا منهدم‌شده در حملات اخیر است؛ تصمیمی که علاوه بر ملاحظات امنیتی، می‌تواند تحت تأثیر هزینه سنگین بازسازی این پایگاه‌ها قرار گیرد. 

مقام‌های پنتاگون هنوز رقم نهایی خسارت واردشده به تأسیسات آمریکا در خارج از کشور را اعلام نکرده‌اند و می‌گویند هزینه نهایی به تصمیم واشنگتن درباره نحوه بازسازی یا حتی‌عدم بازسازی برخی تأسیسات بستگی خواهد داشت. 

پنتاگون به دنبال کاهش نیرو در خلیج فارس

به گفته سه منبع مطلع، مقام‌های ارشد پنتاگون در محافل خصوصی از تمایل به کاهش حضور نیروهای آمریکایی در چند کشور حاشیه خلیج فارس سخن گفته‌اند. 

این اقدام می‌تواند بخشی از راهبرد گسترده‌تر واشنگتن برای واگذاری سهم بیشتری از مسئولیت امنیت منطقه به متحدان و شرکای محلی باشد. با این حال، هنوز هیچ فرآیند رسمی یا دستور مستقیمی برای اجرای «بازبینی وضعیت استقرار نیروها» وجود ندارد و آنچه در حال حاضر جریان دارد، مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای غیررسمی برای آماده‌سازی سناریوهای احتمالی آینده است. 

در چنین شرایطی، یک پرسش کلیدی همچنان برای مقام‌های نظامی و اطلاعاتی آمریکا مطرح است: آیا این گفت‌وگوها صرفاً اقدامی احتیاطی برای آمادگی در برابر تحولات آینده است یا نشانه‌ای از مأموریتی تازه برای نیروهای آمریکایی؟ 

این ابهام در شرایطی پررنگ‌تر می‌شود که ارتش آمریکا همچنان درگیر اسکورت کشتی‌ها در تنگه هرمز و عملیات نظامی علیه اهداف مرتبط با ایران است و احتمال تشدید درگیری همچنان وجود دارد. 

خاورمیانه پس از ۱۱ سپتامبر؛ پایان یک دوره؟ 

بحث درباره آینده حضور آمریکا در خاورمیانه، برای سازمان سیا نیز یادآور دوره‌ای است که پیش از حملات ۱۱ سپتامبر در آن قرار داشت. 

پیش از ۱۱ سپتامبر، با سقوط اتحاد جماهیر شوروی، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در جست‌وجوی مأموریتی تازه بود. اما حملات تروریستی سال ۲۰۰۱ مسیر این سازمان و ساختار امنیت ملی آمریکا را تغییر داد و حضور اطلاعاتی و نظامی واشنگتن در خاورمیانه به شکل بی‌سابقه‌ای گسترش یافت. 

در دو دهه پس از آن، روسای‌جمهوری هر دو حزب در مقاطع مختلف تلاش کردند منابع آمریکا را از خاورمیانه دور کنند. اوباما سیاست «چرخش به آسیا» را مطرح کرد و دولت ترامپ نیز در نخستین دوره ریاست‌جمهوری او، چین را مهم‌ترین تهدید راهبردی آمریکا معرفی کرد. 

با این حال، بحران‌های منطقه‌ای بارها این برنامه‌ها را ناکام گذاشتند؛ از ظهور داعش گرفته تا عملیات ترور قاسم سلیمانی. به همین دلیل، ایده خروج آمریکا از خاورمیانه طی سال‌های گذشته بارها مطرح شده، اما هر بار با یک بحران جدید به تعویق افتاده است. 

ترامپ میان فشار اقتصادی و گزینه نظامی

سی‌ان‌ان اخیراً گزارش داده است که فرماندهان ارشد ارتش آمریکا به ترامپ هشدار داده‌اند گزینه‌های نظامی برای تشدید درگیری با ایران احتمالاً قادر به تحقق اهداف اعلام‌شده او نخواهند بود. 

بر اساس این گزارش، ترامپ در مقابل، تمرکز بیشتری بر فشار اقتصادی برای تضعیف حکومت ایران گذاشته است؛ اما زمان لازم برای اثرگذاری این راهبرد مشخص نیست و بسیاری از تحلیلگران معتقدند رهبران ایران ممکن است حاضر باشند برای ماه‌ها فشار اقتصادی را تحمل کنند. 

به این ترتیب، واشنگتن با یک دوگانه دشوار روبه‌روست: از یک سو هزینه‌های نظامی، آسیب‌پذیری پایگاه‌ها و فشار بر منابع آمریکا افزایش یافته و از سوی دیگر، هنوز مشخص نیست جنگ با ایران چه زمانی و با چه سازوکاری پایان خواهد یافت. 

پایگاه‌ها می‌مانند؛ اما با چه هزینه‌ای؟ 

با وجود بحث درباره کاهش نیروها، مقام‌های پنتاگون انتظار دارند برخی پایگاه‌های بزرگ و دائمی آمریکا در منطقه همچنان حفظ شوند. 

با این حال، بازسازی این تأسیسات می‌تواند به میزان مشارکت کشورهای میزبان در تأمین هزینه‌ها وابسته باشد؛ هزینه‌ای که بنا بر ارزیابی یکی از منابع سی‌ان‌ان احتمالاً به میلیاردها دلار خواهد رسید. از این رو، تصمیم درباره آینده پایگاه‌های آمریکا تنها در واشنگتن گرفته نخواهد شد و دولت‌های میزبان نیز در تعیین اینکه کدام تأسیسات بازسازی شوند و چه میزان از حضور آمریکا ادامه یابد، نقش خواهند داشت. 

با وجود این، در کوتاه‌مدت یک واقعیت پابرجاست: نیروها و پایگاه‌های آمریکا در کشورهای همسایه ایران همچنان در معرض حملات احتمالی قرار دارند. 

«به این زودی» بازگشت به بحرین در کار نیست

شاید یکی از روشن‌ترین نشانه‌ها درباره آینده حضور نظامی آمریکا در منطقه، به بحرین مربوط باشد؛ کشوری که محل استقرار سنتی ناوگان پنجم آمریکا است. 

دریاسالار داریل کادل، رئیس عملیات نیروی دریایی آمریکا، هفته گذشته اعلام کرد نیروهای این کشور «به این زودی» به بحرین بازنخواهند گشت. 

او در اظهاراتی صریح گفت: «ما به این زودی به آنجا برنمی‌گردیم.» 

این اظهارنظر، در کنار بحث‌های محرمانه درباره کاهش نیروها، انتقال برخی تأسیسات به زیر زمین و احتمال بازسازی‌نشدن شماری از پایگاه‌های آسیب‌دیده، می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در محاسبات امنیتی واشنگتن باشد؛ تغییری که جنگ با ایران، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های آمریکا و هزینه فزاینده حضور نظامی در خاورمیانه آن را جدی‌تر کرده است.