زغالسنگ، برنده جنگ ایران و آمریکا
جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران، عرضه نفت خام و گاز طبیعی را در سراسر جهان مختل کرده است، اما به نظر میرسد یک بخش از حوزه انرژی از این وضعیت سود میبرد: زغالسنگ.
فرارو- شرکتهای زغالسنگ از افزایش چشمگیر سود خود خبر میدهند، اما تحلیلگران معتقدند که روند جهانی گذار به انرژی پاک همچنان در مسیر درست خود قرار دارد.
به گزارش فرارو به نقل از الجزیره، جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران، عرضه نفت خام و گاز طبیعی را در سراسر جهان مختل کرده است، اما به نظر میرسد یک بخش از حوزه انرژی از این وضعیت سود میبرد: زغالسنگ.
در همین هفته، شرکت آفریقای جنوبی «تانگلا ریسورسز» (Thungela Resources)، که تولیدکننده زغالسنگ حرارتی است، اعلام کرد که سود نیمسالهاش دو برابر شده است؛ چرا که این جنگ کشورهای بیشتری را ناچار به خرید این سوخت کرده است.
با وجود فراوانی و هزینه نسبتاً پایین تولید، زغالسنگ یکی از آلایندهترین سوختهای فسیلی محسوب میشود.
استخراج آن موجب آلودگی آب میشود و سوزاندن آن مقادیر عظیمی کربن در جو آزاد میکند که در گرمایش جهانی نقش دارد.
در ماههای اخیر، چندین کشور، بهویژه در آسیا، از وعدههای خود مبنی بر کاهش تولید زغالسنگ عقبنشینی کرده یا اجرای آنها را به تعویق انداختهاند.
به گزارش بانک جهانی، مصرف جهانی زغالسنگ در سال ۲۰۲۵ رو به افزایش بوده است؛ چرا که منطقه اوراسیا و ایالات متحده از این سوخت برای تأمین انرژی مراکز داده هوش مصنوعی استفاده میکنند.
چرا مصرف زغالسنگ افزایش یافته است؟
جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بحران جهانی انرژی را دامن زده است. اندکی پس از آغاز حملات به تهران در ۲۸ فوریه، ایران تنگه هرمز را بست؛ تنگهای که در شرایط عادی، حدود یکپنجمِ محمولههای نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) جهان از طریق آن جابهجا میشد.
مذاکرات برای بازگشایی این تنگه در جریان است. تعطیلی این مسیر، عرضه نفت و گاز را کاهش داده و موجب جهش قیمت نفت شده است؛ امری که بسیاری از کشورها را واداشته تا برای تداوم تأمین برق، به در دسترسترین جایگزین یعنی زغالسنگ روی آورند.
اگرچه قیمت زغالسنگ نیز افزایش یافته، اما این سوخت همچنان بسیار ارزانتر از نفت است و دسترسی به آن نیز آسانتر میباشد.
هیچ منطقهای به اندازه آسیا تحت تأثیر این وضعیت قرار نگرفته است، چرا که این قاره برای تأمین نیازهای انرژی خود تا حد زیادی به منطقه خلیج [فارس] وابسته است. بر اساس دادههای اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، در سال ۲۰۲۲ حدود ۸۲ درصد از محمولههای نفت و گاز عبوری از تنگه هرمز به مقصد آسیا ارسال شده است. چین، هند، ژاپن و کره جنوبی عمدهترین مقاصد این محمولهها بودهاند.
علاوه بر ناتوانی در ارسال محمولههای صادراتی از طریق این تنگه، کشورهای حوزه خلیج [فارس] که درگیر این مناقشه شدهاند نیز به شدت از حملات ایران آسیب دیدهاند. برای نمونه، قطر در ماه مارس و پس از آنکه پهپادهای ایرانی به تأسیسات نفتی «راساللافان»، بزرگترین مجتمع الانجی (LNG) جهان، اصابت کردند و موجب توقف فعالیت آن شدند، ناچار شد در قراردادهای تحویل خود وضعیت «قوه قهریه» (فورس ماژور) اعلام کند. مقامات دولتی اعلام کردند که حملات ایران تا ماه مارس، ۱۷ درصد از صادرات الانجی قطر را متوقف کرده بود.
به همین ترتیب، پایانه الانجی «جزیره داس»، پایانه نفتی «فجیره»، مجتمع پالایشگاهی «رویس» و سایر تأسیسات انرژی امارات متحده عربی نیز در جریان این مناقشه هدف حمله قرار گرفتهاند. تأسیساتی در عربستان سعودی و عمان نیز مورد اصابت قرار گرفتهاند.
مصرف زغالسنگ در کجا افزایش یافته است؟
بر اساس تحلیل شرکت دادههای انرژی «امبر» (Ember)، در سناریوی «بدترین حالت»، میزان تولید زغالسنگ در سطح جهانی تا پایان سال ۲۰۲۶ نسبت به سال ۲۰۲۵ به میزان ۸.۱ درصد افزایش خواهد یافت.
به گفته کارشناسان، با توجه به اینکه کشورها قرار است به تدریج استفاده از زغالسنگ را کنار بگذارند، این امر نشاندهنده افزایشی قابلتوجه است.
از زمان آغاز جنگ، چندین کشور آسیایی برنامههایی را برای افزایش تولید برق با سوخت زغالسنگ اعلام کردهاند.
ژاپن برای مقابله با شوکهای انرژی، محدودیتهای اعمالشده بر نیروگاههای زغالسنگسوز قدیمی و آلاینده را لغو کرده است؛ کره جنوبی نیز تعطیلی نیروگاههای زغالسنگسوزی را که وعده داده بود تا سال ۲۰۴۰ از مدار خارج کند، به تعویق انداخته است.
در بنگلادش، دولت پیش از اعلام خبر افزایش تولید برق با زغالسنگ، ابتدا اقدام به قطع برق، تعطیلی دانشگاهها و سهمیهبندی فروش سوخت برای وسایل نقلیه کرده بود.
تایلند، فیلیپین و ویتنام نیز برای حفظ ذخایر رو به کاهش گاز، تولید برق با سوخت زغالسنگ را افزایش دادهاند.
در پاکستان، دادههای «سازمان ملی تنظیم مقررات برق» نشان داد که تا ماه ژوئیه، میزان برق تولیدشده از زغالسنگ وارداتی نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۹۰ درصد افزایش یافته است.
چین و هند در حال حاضر ۷۰ درصد زغالسنگ جهان را مصرف میکنند و از تولیدکنندگان عمده آن نیز به شمار میروند. در هند، جایی که تقاضا برای برق تا حدی به دلیل موجهای گرمایی شدیدتر رو به افزایش است، دولت قصد دارد چندین پروژه جدید استخراج زغالسنگ را آغاز کند؛ پروژههایی که به گفته «دیدبان جهانی انرژی» (Global Energy Monitor)، موجب افزایش ۲.۵ میلیارد تنی عرضه جهانی زغالسنگ در سال خواهد شد.
آلمان نیز اعلام کرد که به خاطر تعهدات اقلیمی پیشین خود، تولید برق را به خطر نخواهد انداخت؛ این در حالی است که ایتالیا برنامه حذف زغالسنگ را از اواخر سال ۲۰۲۵ به سال ۲۰۳۸ موکول کرده است.
چه کسانی از زغالسنگ سود میبرند؟
اندونزی با اختلاف زیاد، بزرگترین صادرکننده زغالسنگ است و پس از آن استرالیا و روسیه قرار دارند.
در ماه مارس، جاکارتا برنامههای پیشین خود برای محدود کردن تولید زغالسنگ و کاهش مازاد عرضه را لغو کرد تا بتواند از افزایش قیمتها بهرهمند شود. قیمتها در ماه ژوئیه به ۱۳۱.۸۵ دلار در هر تن رسید، در حالی که این رقم در سال قبل ۱۰۲.۲۰ دلار بود.
در همین حال، شرکت آفریقای جنوبی «تونگلا» (Thungela) گزارش داد که سود این شرکت در بازه زمانی ژانویه تا ژوئن نسبت به مدت مشابه سال قبل دو برابر شده است؛ عاملی که عمدتاً ناشی از افزایش تولید در معادن «انشام» (Ensham) در کوئینزلند و همچنین تقاضا و قیمتهای بالاتر در هر دو بخش عملیاتی انشام و آفریقای جنوبی بوده است.
میزان تولید در معدن انشام در نیمه نخست سال همزمان با اوج درگیریها با ۳۸ درصد افزایش به ۲.۲ میلیون تن رسید؛ این در حالی است که رقم تولید در دوره مشابه پیشین ۱.۶ میلیون تن بود.
این شرکت سود اصلی هر سهم (HEPS) – که شاخصی کلیدی برای سنجش سودآوری در آفریقای جنوبی است را ۴.۸۰ راند آفریقای جنوبی (معادل ۰.۳۰ دلار) اعلام کرد. این رقم نسبت به ۱.۹۲ راند (۰.۱۲ دلار) در ژوئن سال گذشته افزایش داشته است.
تونگلا در بیانیهای اعلام کرد که با توجه به آمادهسازی بازارهای اروپا و آسیا برای فصل زمستان، قیمتها احتمالاً همچنان بالا باقی خواهند ماند.
در سال ۲۰۲۱، بیش از ۴۰ کشور، از جمله اندونزی و ویتنام، در اجلاس جهانی آب و هوا COP26 قول دادند که مصرف زغال سنگ را کاهش دهند. با این حال، هند و چین در این اجلاس شرکت نکردند. سال گذشته، کره جنوبی به اتحاد Powering Past Coal پیوست که به اقتصادهای وابسته به زغال سنگ کمک میکند تا از این سوخت فاصله بگیرند.
با این حال، نیک هدلی، تحلیلگر گذار انرژی در Zero Carbon Analytics مستقر در آفریقای جنوبی، گفت: بحران خاورمیانه این برنامهها را تا حد زیادی مختل کرده است، زیرا بسیاری از کشورها ظرفیت تولید انرژی تجدیدپذیر کافی برای تکیه بر آن را ندارند.
وی گفت: «برای کشورهایی مانند بنگلادش، وقتی عرضه جهانی گاز مختل میشود، افزایش مصرف زغال سنگ آسان است، زیرا این کشور در دهههای اخیر سرمایهگذاری زیادی در زیرساختهای زغال سنگ انجام داده و بخش زیادی از این ظرفیت بلااستفاده مانده است.»
هدلی افزود: «وقتی قیمت گاز افزایش مییابد، زغال سنگ ارزانتر از گاز وارداتی میشود. نکته مهم این است که زغال سنگ هنوز نمیتواند از نظر هزینه با انرژیهای تجدیدپذیر رقابت کند.»
با این حال، همه چیز به بنبست نرسیده است. تحلیلگران خاطرنشان کردند که افزایش مصرف در برخی مناطق با کاهش بلندمدت مصرف زغال سنگ در مناطقی مانند اروپا جبران میشود.
تولید زغال سنگ داخلی چین نیز امسال کاهش یافت، زیرا دولت پس از انفجار مرگبار ماه مه در معدن زغال سنگ لیوشنیو که در آن ۸۲ نفر جان باختند، نظارت خود را تشدید کرد. پکن همچنین سرمایهگذاریهای بزرگی در انرژیهای تجدیدپذیر انجام داده است.
هدلی خاطرنشان کرد که علاوه بر این، فروپاشی زنجیرههای تأمین انرژی فسیلی جهانی میتواند جایگزینهای پاک را رقابتیتر کند و کشورهای بیشتری را مجبور به سرمایهگذاری در آنها کند.
او در پایان گفت: «درسی که اینجا میگیریم این است که کشورهای آسیایی باید برای محافظت از خود در برابر بحرانهای جهانی آینده، تغییر مسیر خود به سمت انرژی پاک و برقرسانی را تسریع کنند.»
