قانون چه میگوید و در مدارس چه میگذرد؟
سطل آشغالهای جنجالساز/زخمهایی که روی روح دانشآموزان میماند
از ویدیوی جنجالی غرق کردن گوشی دانشآموز در بوشهر تا بیتوجهی مرگبار به هشدارهای «سوگند صیادی» در کرمانشاه، زنجیرهای از رفتارهای غیرتربیتی در مدارس خبرساز شده است. اما مرز قانونی میان انضباط با تحقیر و آسیبهای روانی کجاست؟
فرارو- با دستهای کوچک، مردد، تلفن همراهش را نگه داشته و منتظر بخشش بود. اما ضربه آخرِ مدیر تلفن را از دستش سراند و داخل سطل آب انداخت.
به گزارش فرارو، این تصویر تنها یکی از حلقههای زنجیرهای از رفتارهای پرحاشیه در مدارس است که در تازهترین و تلخترین نمونه، به پرونده مرگ «سوگند صیادی»، دانشآموز ۱۶ ساله کرمانشاهی گره خورد و بازخوانی و بررسی همه برخوردهای سلیقهای و غیرتربیتی در محیطهای آموزشی بیش از پیش ضروری است.
صحنه انداختن تلفن همراه در سطل آب، در مدرسهای در شهر ریز از توابع شهرستان جم در استان بوشهر اتفاق افتاده است. در مکانی که قرار باید دانشآموز قانونمداری و احترام به حقوق دیگران را یاد بگیرد.
ویدئو مدرسه بوشهر و اجبار دانشآموز به انداختن تلفن همراهش به آب
ماجرای انداختن گوشی دانشآموز در سطل آب
در مدرسه «مهد علم» اتفاق افتاد. تصویر این چنین روایت میکند که مدیر مدرسه به دلیل همراه داشتن تلفن همراه، دانشآموز را مجبور به انداختن گوشی در ظرف آب میکند و در نهایت نیز با ضربه به دست او، تلفن داخل آب میافتد. در تمام این پروسه استیصال دانشآموز برجستهترین موضوع در ویدئوست.
نکته قابل توجه دیگر آن است که بنا بر گزارشهای منتشرشده، خود مدیر از این برخورد فیلمبرداری کرده و حتی ویدیو در صفحه واتساپ مدرسه نیز به اشتراک گذاشته شده است. گویی در نظر داشته این دانشآموز را درس عبرتی برای سایرین کند.
اما این اولین تنبیه غیرمجازی نیست که در چند وقت اخیر در مدارس مشاهده شده. طی روزهای گذشته چند مورد دیگر از تنبیه و تحقیر دانشآموزان در مدارس کشور منتشر شده است. در فاصله کوتاهی، تصاویر و روایتهایی از رفتارهایی به مراتب فراتر از تذکر انضباطی در مدرسه به فضای عمومی راه پیدا کردهاند. برخوردهایی که همچون سلسله اتفاقات تاثیرگذار پرسشی قابل تامل را مطرح میکنند: چرا گاهی انضباط با تنبیه و تحقیر اشتباه گرفته میشود؟
در تازهترین و تلخترین نمونه از این بیتوجهی به اصول تربیتی و حمایتی در مدارس، پرونده مرگ «سوگند صیادی»، دانشآموز ۱۶ ساله کرمانشاهی در اواخر آبانماه مطرح شد. سوگند پس از اطلاع مسئولان مدرسه از موضوعی مرتبط با زندگی شخصیاش، از ترس واکنش پدر از مدیر مدرسه خواسته بود ماجرا را با او در میان نگذارد؛ اما با وجود این درخواست و هشدار درباره به خطر افتادن جانش، موضوع به اطلاع خانواده رسید و او حتی در محیط مدرسه نیز با برخورد و ضربوشتم پدر مواجه شد.
بازگشت این دانشآموز به خانه بدون مداخله حمایتی مدرسه، ساعاتی بعد به سقوط مرگبار او از طبقه پنجم منزل و جان باختن این نوجوان انجامید؛ حادثهای که در پی آن دادستان کرمانشاه از تشکیل پرونده قضایی و بازداشت پدر سوگند و مدیر مدرسه به اتهام قصور و سهلانگاری خبر داد.
از سطل زباله کرج تا سطل آب بوشهر
ماجرای مدرسه نخستین تصویر منتشرشده از برخورد با دانشآموزان در آبان امسال نیست. در روزهای دوازدهم و سیزدهم آبان، تصاویر دوربینهای مداربسته مدرسه شاهد اندیمشک، تنبیه بدنی دانشآموزان از سوی مدیر مدرسه را به ثبت رساندند. پس از انتشار تصاویر، آموزشوپرورش خوزستان از لغو ابلاغ مدیریتی او و ارجاع پرونده به هیئت رسیدگی به تخلفات اداری خبر داد.
حدود یک هفته بعد، بیست آبان، در شهر صدرا در استان فارس، اختلاف بر سر گم شدن یک وسیله و شوخی به برخوردی از جنس تنبیه بدنی از سوی معاون مدرسه با دانش آموز شده. گفته شده او به شدت با شلنگ او را تنبه کرده که منجر به کبودی شدید پشت ران او شده است. گزارشهای منتشرشده حاکی از آن بود که پرونده این اتفاق با صدور اخطار کتبی و صلح در واحد بازرسی خاتمه پیدا کرده است.
خالی کردن سطل زباله بر سر دانشآموز در مدرسهای در کرج
سطل موتیف اتفاقاتی است که در چند روز گذشته در مدارس مشاهده شده. در همان روزها، ویدیویی از یک هنرستان در ناحیه یک کرج منتشر شد که در آن دبیر مدرسه روی میز میرود و محتویات سطل زباله را روی سر سه دانشآموز خالی میکند.
مدیر آموزشوپرورش ناحیه یک کرج، اخلال دانشآموزان در جریان تدریس را دلیل از دست رفتن کنترل معلم عنوان کرد و از ممنوعیت حضور او در آن هنرستان خبر داد. حالا نیز در شهر ریز بوشهر، مدیر مدرسه به جای ضبط تلفن همراه دانشآموز، او را وادار میکند گوشیاش را در سطلی از آب بیندازد.
تفاوت این اتفاقات در جزئیات است، اما وجه مشترک آنها استفاده از تحقیر و تحکم برای حل مسئلهای است که باید از مسیرهای تربیتی و انضباطی مدیریت شود.
این زخمها عمیقاند آقای آموزش و پرورش!
در ماجرای بوشهر، نخستین آسیب قابل مشاهده، ضربهای است که به دست دانشآموز وارد شده. یا در ماجرای اندیمشک، کبودی ران پای دانشآموز آسیب قابل رویت این اتفاق است. اما گاه دانشآموز در موقعیتی قرار میگیرد که علاوه بر تنبیه دچار حس تحقیر هم میشود. شبیه به صحنهای که آغاز تروما در ادامه زندگیست.
اشتباه کردن خطاست!
به گفته روانشناسان نوجوانی دوره شکلگیری هویت، استقلال فردی و عزتنفس است. تحقیر شدن از سوی فردی که در مدرسه جایگاه قدرت و مسئولیت دارد، میتواند احساس شرم، اضطراب، خشم و ناامنی ایجاد کند. دانشآموز ممکن است پس از چنین تجربهای، مدرسه را دیگر محیط امنی نداند.
علیرضا شریفی یزدی، جامعهشناس با اشاره به اهمیت نحوه برخورد معلمان با دانش آموزان و آثار روانشناختی تنبیه دانش آموز در مدرسه گفت: «حس حقارت و سرخوردگی ناشی از برخورد نامناسب معلم با دانش آموز به ویژه در حضور همکلاسیها میتواند تا سالها پس از اتمام دوره تحصیل همراه دانش آموز باقی بماند.»
در حالی که او در این محیط باید در آن یاد بگیرد، اشتباه کند و فرصت اصلاح داشته باشد. این احتمال نیز وجود دارد که دانشاموزانی که مورد تنبیه قرار گرفتهاند بعدتر در جامعه دچار ناهنجاریهای اجتماعی شوند. برخی کارشناسان بر این باورند: «یکی از عوامل اصلی بزهکاری و فساد اخلاقی، مشکلات رفتاری، ترک تحصیل و ... در بزرگسالی، تجربه سوءرفتار در زمان دانشآموزی است.»
تنبیهی از جنس اقتصاد!
وجه دیگر ماجرا، خسارت اقتصادی است. تلفن همراه برای بسیاری از خانوادهها کالایی ارزان و قابل جایگزینی نیست. خرید آن ممکن است به پسانداز چندماهه، پرداخت اقساط یا چشمپوشی از هزینههای دیگر خانواده نیاز داشته باشد.
در واکنش به انتشار ویدیو نیز برخی کاربران همین موضوع را یادآوری کردند. یکی از آنها نوشته است: «به این فکر نکردی که پدر بیچاره این دانشآموز اگر کارمند باشد، حقوق حداقل دو ماه کاملش را باید برای خرید این گوشی کنار بگذارد؟»
کاربر دیگری نیز با اشاره به خرید قسطی تلفن همراه برای فرزندش گفته است: «من یک گوشی برای پسرم خریدم و تا دو سال باید ماهی ۱۰ میلیون تومان قسط بپردازم، این مدیر میداند چقدر گوشی خریدن سخت است؟»
کاربری دیگری نیز گفت: «اگر مدرسه به هر دلیلی تعطیل شد چه؟ درست است که امسال مسئولین پایشان را در یک کفش کردهاند که الا و بلا اگر از آسمان سنگ هم ببارد خبری از تعطیلی نیست، اما اگر در شرایط اضطراری مدرسه آنلاین شود دانشآموزی که تلفنش در سطل تنبیه مدیر غرق شده چه باید بکند؟»
البته مادری هم معتقد است: «اتفاقا مدیر مدرسه کار بسیار خوبی کرد. بالاخره باید دانشآموزان متوجه شوند که مدرسه جای بردن تلفن همراه نیست. باید تبعات داشته باشد وگرنه با شوخی و خنده و قربان صدقه رفتن هیچ قانونی درست اجرا نمیشود.»
نگاه قانونی؛ ممنوعیت گوشی مجوز خشونت نیست
موسیالرضا کفاش، معاون دبیرکل شورای عالی آموزشوپرورش، دوم آبان اعلام کرد تصمیمگیری درباره همراه داشتن تلفن همراه، محل نگهداری آن، زمان و محدوده مجاز استفاده و تعیین تنبیهات مربوط به تخطی از مقررات بر عهده شورای مدرسه است.
همچنین بر اساس تبصره اول ماده ۱۲۰ آییننامه اجرایی مدارس، استفاده آموزشی از وسایل و تجهیزات الکترونیکی در کلاس درس با تایید شورای مدرسه بلامانع است. نمیتوان از این مقررات نتیجه گرفت که استفاده از تلفن همراه در همه مدارس آزاد است؛ اما تصمیمگیری درباره محدودیت آن نیز به معنای اختیار نامحدود مدیر برای برخورد با دانشآموز نیست.
ماده ۸۱ آییننامه اجرایی مدارس مصوب ۱۴۰۰، تنبیه بدنی دانشآموزان و هرگونه سوءرفتار با آنان را به هر دلیل و تحت هر شرایطی ممنوع کرده است. به این ترتیب، حتی اگر دانشآموز برخلاف مقررات مدرسه تلفن همراه به همراه داشته باشد، مدیر نمیتواند او را کتک بزند، تحقیر کند یا اموالش را از بین ببرد. مدرسه میتواند مطابق ضوابط با تخلف انضباطی برخورد کند، اما این برخورد باید متناسب و در چارچوب مقررات باشد.
روابط عمومی آموزشوپرورش شهرستان جم نیز پس از انتشار ویدیو، ضمن تاکید بر رعایت ضوابط مربوط به ورود تلفن همراه به مدارس، هرگونه رفتار سلیقهای، تحقیرآمیز و آسیب به اموال شخصی دانشآموزان را محکوم کرد.
در اطلاعیه این مجموعه آمده است که مدیر مدرسه برای ارائه توضیحات دعوت شده و موضوع در دست بررسی است. آموزشوپرورش همچنین وعده داده است جبران خسارت مالی واردشده به دانشآموز و خانوادهاش را پیگیری کند. با این حال، تا زمان انتشار این گزارش، نتیجه نهایی بررسی، وضعیت مدیریتی مدیر مدرسه و میزان خسارت پرداختشده اعلام نشده است.
معلم خسته، دانشآموز بیپناه
یکی از مخاطبان در واکنش به ویدیو نوشته است: «وقتی یک بزرگسال نمیتواند رفتار هیجانیاش را مدیریت کند، چه انتظاری از بچه باید داشت؟»
کاربر دیگری نیز تاکید کرده است: «هر گناهی هم کرده باشد، بچه است و به مدرسه رفته تا تربیت شود.» بخشی از واکنشها نیز به این پرسش برمیگشت که خسارت روانی واردشده به دانشآموز چگونه جبران خواهد شد.
واکنشهایی کمتر اما حاکی حمایت از مدیر بود. برخی هم معتقد بودند که برخورد محکم با دانشآموز اشتباه نیست اما میتوان به گونهای دیگر برخورد کرد مثلا گوشی تلفن همراه را برای مدت طولانی نگاه داشت.
محمدرضا نیکنژاد، کارشناس آموزش در گفتوگو با فرارو تاکید کرد که فشارهای واردشده بر معلمان به رفتار دانشآموزان و شرایط کلاس محدود نمیشود. او گفت: «نکته دیگر، انواع فشارهایی است که روی معلم وجود دارد؛ از تراکم کلاس گرفته تا برنامه درسی سنگین و فشارهایی که برنامههای جزئی و کلان آموزشوپرورش بر معلم وارد میکند. اما از همه مهمتر، شاید وضعیت معیشتی معلمان باشد.»
در مهر امسال، ولیالله بیاتی، سخنگوی کمیسیون امور داخلی کشور و شوراهای مجلس، وضعیت معیشتی معلمان و کارکنان دولت را نامطلوب توصیف کرد و گفت افزایش حقوق ناشی از رتبهبندی نیز نتوانسته آثار تورم و افزایش هزینههای زندگی را جبران کند. او هشدار داد که درگیر شدن معلم با دغدغههای اقتصادی میتواند بر کیفیت فعالیت آموزشی و فرایند یادگیری دانشآموزان اثر بگذارد.
بسیاری از معلمان با وجود همین دشواریها، هر روز در کلاس درس با احترام و مسئولیتپذیری کار میکنند. اما اگر قرار است از تکرار این اتفاقات جلوگیری شود، باید همزمان به شرایط کاری معلمان، آموزش مهارتهای کنترل خشم و مدیریت تعارض، دسترسی به مشاوران و سازوکارهای نظارتی مدارس توجه کرد.
در نهایت، یک سوال پابرجاست اگر قرار باشد هر تخلف دانشآموز با واکنش قهرآمیز پاسخ داده شود، مدرسه چگونه میتواند احترام به قانون را آموزش دهد؟ قانونمداری زمانی نهادینه میشود که بزرگسالان نیز خود را ملزم به رعایت قانون بدانند. آیا مدیر آن مدرسه رفتاری قانونی داشت؟
تفاوت این اتفاقات در جزئیات و ابعادشان است، اما وجه مشترک آنها فاصله گرفتن از مسیرهای صحیح تربیتی، حمایتی و انضباطی برای حل مسائلی است که با جان و روان دانشآموزان گره خورده است.